Για το θεατρικό έργο του Γιάννη Σκαραγκά «Η κυρά της Ρω», σε σκηνοθεσία Κατερίνας Μπερδέκα, με τη Φωτεινή Μπαξεβάνη, το οποίο παρουσιάζεται στο θέατρο «Σφενδόνη».
Του Νίκου Ξένιου
Στο θέατρο «Σφενδόνη» η Φωτεινή Μπαξεβάνη δίνει μια δυνατή ερμηνεία στo τρυφερό κείμενο του Γιάννη Σκαραγκά «Η κυρά της Ρω». Το κείμενο του Γιάννη Σκαραγκά μιλά για την ερωτική, ανυπότακτη φύση της γυναίκας αυτής, για την κατάρριψη των στερεοτύπων και την απόφασή της να παντρευτεί τον άντρα που αγάπησε, παρά τις αντιρρήσεις και την κατάκριση των αδελφών της και της τυφλής της μητέρας, τέλος για την επιμονή της να μάχεται δονκιχωτικά τις δυνάμεις της κατοχής και για την αναγωγή της σε σύμβολο. Ένας θεατρικός μονόλογος για τις μικρές, καθημερινές αποφάσεις που κάνουν σημαντικό έναν εκ πρώτης όψεως ασήμαντο άνθρωπο. Η παραγωγή είναι του Γιώργου Λυκιαρδόπουλου και η σκηνοθεσία της Κατερίνας Μπερδέκα.
Η πραγματική Κυρά της Ρω
Οι κτηνοτρόφοι Κώστας και Δέσποινα Αχλαδιώτου εγκαταστάθηκαν ως νιόπαντρο ζευγάρι στην ξερή βραχονησίδα της Ρω, κοντά στο Καστελλόριζο, από το 1927 έως το 1940, χρονιά όπου αρρώστησε και πέθανε ο σύζυγος της εμβληματικής «Κυράς της Ρω». Η Δέσποινα Αχλαδιώτου έμεινε στη Ρω μαζί με την επίσης χήρα μητέρα της κατά τη διάρκεια της Κατοχής, όπου διαδραμάτισε ενεργό ρόλο στην αντίσταση περιθάλποντας, κρύβοντας και προστατεύοντας νέους πολεμιστές που διώκονταν από τον κατακτητή. Το 1943, όταν συνθηκολόγησε η Ιταλία και ένα καράβι άρχισε να φορτώνει τους Καστελλοριζιώτες για την ξενιτιά, εκείνη παρέμεινε πιστή στο νησί της και στην πεποίθησή της πως «τον κόσμο μπορείς να τον νιώσεις με την καρδιά σου».
Η βαρύτητα που προσλαμβάνει αυτή η απονενοημένη ενέργεια της έπαρσης της σημαίας είναι, βέβαια, καθαρά συμβολική: συνοψίζει τη μαχητικότητα, το άγρυπνο, ανυπότακτο πνεύμα, τη δύναμη της καθαρής συνείδησης και την επίγνωση της ιερότητας ενός-οιουδήποτε-στόχου.
Όταν το αντιτορπιλικό «Παύλος Κουντουριώτης» κατέπλευσε στο Καστελόριζο και το νησί βομβαρδίστηκε επί μέρες, με αποτέλεσμα να εκκενωθεί και πάλι από τους κατοίκους του, η Δέσποινα Αχλαδιώτου παρέμεινε θεματοφύλακας της Ρω, υψώνοντας κάθε πρωί την ελληνική σημαία, σε μιαν έξαρση εθνικού ενθουσιασμού και πείσματος. Αλλ'ακόμα και μετά την απελευθέρωση, το 1975, όταν ένας τούρκος δημοσιογράφος ύψωσε εν τη απουσία της μια τουρκική σημαία στη Ρω, η Δέσποινα Αχλαδιώτου την κατέβασε και στη θέση της ύψωσε, για μιαν ακόμη φορά, το εθνικό σύμβολο. Δεν είναι αξιοπερίεργο λοιπόν το ότι η δράση και η προσωπικότητα αυτής της γυναίκας μετά τη χηρεία της θα γινόταν ο δεύτερος άξονας του κειμένου του Σκαραγκά. Η βαρύτητα που προσλαμβάνει αυτή η απονενοημένη ενέργεια της έπαρσης της σημαίας είναι, βέβαια, καθαρά συμβολική: συνοψίζει τη μαχητικότητα, το άγρυπνο, ανυπότακτο πνεύμα, τη δύναμη της καθαρής συνείδησης και την επίγνωση της ιερότητας ενός-οιουδήποτε-στόχου. Η συμβολική της σημαίας ξεφεύγει από τα στενά πατριωτικά πλαίσια και προσλαμβάνει συμβολικές διαστάσεις για κάθε αγώνα χιμαιρικό ενάντια στο ρεύμα των καιρών.
Η ποιητική Κυρά της Ρω
Η εμπειρία αυτής της γυναίκας με την πρώτη ματιά φαντάζει ιδιαίτερα περιορισμένη. Υπήρξε ένα είδος φαροφύλακα, σε ένα φάρο που όρισε από μόνη της, αυτοκαταδικαζόμενη στην απόλυτη μοναξιά στη μέση του Αιγαίου. Ωστόσο, ο ορίζοντάς της ήταν απεριόριστος, γιατί διέθετε το ψυχικό μεγαλείο που απαιτούνταν για να διεκδικήσει με αξιοπρέπεια και επιμονή όσα έκρινε πως δικαιούται. Ο ρεαλισμός του κειμένου, η παράθεση όλων των λεπτομερειών για το Καστελλόριζο και τη Ρω, για τις απανωτές κατοχές που πέρασε ο τόπος, για την ύπαιθρο, για την καθημερινότητα των κατοίκων, για την απομόνωση και την υπαρξιακή συνθήκη που αυτή συνεπάγεται σε ένα ξερονήσι, όλος ο ρεαλισμός του κειμένου υπηρετεί μιαν ανάγκη αδήριτη του συγγραφέα να ανιχνεύσει την εμβληματική μορφή αυτής της γυναίκας. Το κείμενο είναι αισθαντικό, έχει χιούμορ, είναι φεμινιστικό στη σύλληψη και κυρίως λυρικό:
«Τον αγάπησα πολύ τον Κώστα. Για πολλά πράγματα. Άλλα τα ξέχασα, άλλα τα μπέρδεψα. Ένα πράγμα όμως κράτησε την αγάπη μου για αυτόν ζωντανή. Μ' έκανε πάντα να θυμάμαι ποια είμαι. Με κοίταζε και αμέσως καταλάβαινα. Αυτό είσαι, σκεφτόμουν, αυτό το μπλε. Και, αντί για καρδιά, έχεις μία γραμμή. Όποτε θέλει, χωρίζει τον κόσμο στα δυο και, όποτε θέλει, σε βάζει στη μέση να τον βαστάς.»
Ο λόγος της είναι δραστικός και σημαίνων, αντλεί τις ποιότητές του από τη συνειδητή καταγραφή των στιγμών που νοηματοδοτούν τον ανθρώπινο βίο, στιγμών που πολλές φορές περνούν απαρατήρητες, αφήνουν όμως το στίγμα τους στη συνείδηση.
Στο πρόσωπο της Κυράς της Ρω ο Γιάννης Σκαραγκάς διείδε την ανθρώπινη διάσταση περισσότερο από τη φιγούρα της εθνικής ηρωΐδας. Τους πόθους της, τους φραγμούς και τις αναστολές της, το βάθος του συναισθήματός της, τις απρόσμενα σαρκικές εκφάνσεις της, τον ιδεαλισμό της. Η κυρά της Ρω εκπέμπει δύναμη αλλά και απόλυτη τρυφερότητα, όπως φαίνεται χαρακτηριστικά στην αφήγηση για το σπουργίτι που δεν μπόρεσε να σώσει ή στην αφήγηση για την χαμένη κοτούλα της. Το κείμενο του Σκαραγκά είναι ποιητικό, γιατί και η φιγούρα της Δέσποινας είναι ποιητική. Ο λόγος της είναι δραστικός και σημαίνων, αντλεί τις ποιότητές του από τη συνειδητή καταγραφή των στιγμών που νοηματοδοτούν τον ανθρώπινο βίο, στιγμών που πολλές φορές περνούν απαρατήρητες, αφήνουν όμως το στίγμα τους στη συνείδηση. Ο έρωτας, ο πόθος, ο γάμος, το σεξ, το γέλιο και το κλάμα, η μετάληψη, το θαλάσσιο νερό ως παράγοντας κάθαρσης και εξιλέωσης, αλλά και το μαγείρεμα, η μπουγάδα, η βοσκή των ζώων, η ενδυμασία, όλα διαγράφουν μια τελετουργία πολύ ιδιάζουσα και καταγράφονται σε ένα λεξιλόγιο σύγχρονο και αναπλάθονται σε δραματικό μονόλογο με μιαν αίσθηση χιούμορ χαρακτηριστική του ιδιολέκτου του συγγραφέα.
Η σκηνοθέτις και ο συγγραφέας
Η Κατερίνα Μπερδέκα σπούδασε στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών και στην Ανώτερη Σχολή Δραματικής Τέχνης του Γιώργου Κιμούλη. Ξεκίνησε την πορεία της στη σκηνοθεσία, το 2002/2003, με την ομάδα «Εν Δυνάμει». Έκτοτε έχει ανεβάσει δικά της έργα καθώς και έργα άλλων ελλήνων και ξένων συγγραφέων. Παράλληλα, από το 2005, εργάζεται ως διευθύντρια θεατρικών παραγωγών.
Πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας και σεναριογράφος, ο Γιάννης Σκαραγκάς έχει στο ενεργητικό του πέντε βιβλία πεζογραφίας κι έξι θεατρικά έργα. Στην Ελλάδα, ως θεατρικός συγγραφέας πρωτοπαρουσιάστηκε τη σεζόν 2014/2015 με το έργο του «Η εποχή του κυνηγιού» που ανέβασε στο θέατρο «Ιλίσια» η Λίνα Ζαρκαδούλα, με την Αθηνά Μαξίμου και την Φωτεινή Μπαξεβάνη. Έχει εργαστεί για περισσότερο από μια δεκαετία ως σεναριογράφος για την τηλεόραση και τον κινηματογράφο και διηγήματά του έχουν, κατά καιρούς, δημοσιευτεί σε αμερικανικά λογοτεχνικά περιοδικά. Το γραμμένο στα αγγλικά έργο του «Prime Numbers» ανέβηκε στην Νέα Υόρκη το 2009.
* Το βιβλίο του Η κυρά της Ρω κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική με τη μορφή νουβέλας.
* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
