Για την παράσταση της Marta Górnicka Ύμνος στην αγάπη, η οποία παρουσιάστηκε στην Πειραιώς 260, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών.
Του Νίκου Ξένιου
Tη Μάρτα Γκουρνίτσκα την είδαμε το 2015 στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, να σαρκάζει τον εθνικισμό, το ρατσισμό, την ψευδεπίγραφη θρησκευτικότητα, τα εθνικά σύμβολα και την εθνική ενοχή της Πολωνίας. Tο φετινό φεστιβάλ Αθηνών (Πειραιώς 260) ξεκίνησε με το τρίτο μέρος της τριλογίας της (M)other courage που έχει τον τίτλο Ύμνος στην αγάπη- για ορχήστρα, χορωδία λούτρινων παιχνιδιών κ.ά.. Ένα κείμενο εντυπωσιακό, τόσο σε επίπεδο γλωσσικής επεξεργασίας, όσο και σε επίπεδο τόλμης, που μιλά για ένα έθνος που ξεχνά. Για το πώς η Ιστορία επαναλαμβάνεται. Για το πώς τα έθνη, το ένα μετά το άλλο, διεκδικούν πίσω τη χώρα που θεωρούν πως τους ανήκει και το πώς, έτσι, τα σύνορα της Ευρώπης μετατρέπονται σε μπαράζ απάνθρωπου αποκλεισμού του συνανθρώπου.
Ένα έθνος με αμνησία
Ένας σαρκαστικός ύμνος της υποκρισίας και του κομφορμισμού που αφορούν την ανθρωπιά, την αγάπη προς την Πατρίδα και την πίστη.
Ο χορός (έξι ηθοποιοί και δεκαεπτά ερασιτέχνες) μιλά, τραγουδά a capella, ψιθυρίζει και κραυγάζει σε ένα κολάζ κειμένων που επιστρατεύει τεχνικές γνωστές στο πολωνικό θέατρο ήδη από την εποχή του Γκροτόφσκι και του Κάντορ. Ο χορός είναι ενοποιημένος σε μια φωνή, όχι όμως ως ισοπεδωμένη μάζα, αλλά με διακριτές οντότητες. Ένας σαρκαστικός ύμνος της υποκρισίας και του κομφορμισμού που αφορούν την ανθρωπιά, την αγάπη προς την Πατρίδα και την πίστη. Εθνικοί ύμνοι, σπαράγματα εμβατηρίων ή δημοφιλών λαϊκών ρυθμών της Πολωνίας, θρησκευτικοί ύμνοι και τσιτάτα ακροδεξιών μανιφέστων συνθέτουν το «Τραγούδι του έθνους που λησμονεί», σε μουσική ενορχήστρωση της μουσικού Θεονίκης Ρούζινεκ. Η συλλογική κραυγή φορτίζεται από το οξύμωρο της διατύπωσης.
Ένας ηθοποιός παίρνει τον ρόλο του «πρώτου βιολιού» και ο χορός συντονίζεται φωνητικά με αυτόν και ερμηνεύει ένα τερατώδες «εθνικό βιβλίο ασμάτων» σε ρυθμό ολοένα εντεινόμενο: πρόκειται για τη φωνή του μέσου Πολωνού, ενός χαρακτήρα-υμνητή της Κοινότητας.
Ένας ηθοποιός παίρνει τον ρόλο του «πρώτου βιολιού» και ο χορός συντονίζεται φωνητικά με αυτόν και ερμηνεύει ένα τερατώδες «εθνικό βιβλίο ασμάτων» σε ρυθμό ολοένα εντεινόμενο: πρόκειται για τη φωνή του μέσου Πολωνού, ενός χαρακτήρα-υμνητή της Κοινότητας. Η Κοινότητα είναι η ύψιστη κοινωνική-πολιτική-και-θρησκευτική νόρμα, που σύρει πληθώρα στερεοτύπων. Η καθαγιασμένη, εξιδανικευμένη, στρεβλωμένη έννοια που χρησιμεύει στη Γκουρνίτσκα για να στηλιτεύσει την υποκρισία των συμπατριωτών της. Η Κοινότητα λειτουργεί υποσυνείδητα και με αμείλικτο, απάνθρωπο τρόπο αποκλείει από τους κόλπους της οτιδήποτε διαφορετικό ή ξενόφερτο. Και πάλι, κείμενα ποπ κουλτούρας αναμειγνύονται με χριστιανικούς ύμνους, ενώ η παράσταση ολοκληρώνεται με εκφορά του κειμένου σε στακκάτο μουρμούρισμα και με άρτιο χορωδιακό σύνολο που συνοδεύεται από βιολιά.
Άγρια σκυλιά-φύλακες
Το θεματολόγιο που στηλιτεύει η Γκουρνίτσκα «ξεχυλώνει» σκόπιμα το νοηματικό εύρος ιδεωδών όπως η Πατρίδα, η Αλήθεια, το Έθνος, το Σύνταγμα, ηθικά φορτισμένες έννοιες όπως η Προδοσία, ο Καθένας, ο Άλλος, στερεότυπα φυλετιστικής «καθαρότητας» όπως ο Εβραίος ή ο Ξένος, αλλά και ιδεώδη θρησκευτικά και στερεότυπα πολιτικής «ευγένειας», όπως ο Πολίτης, ο Εχθρός ή ο Πατριώτης, εναντίον των οποίων εξαπολύει έντονη πολεμική. Ο χριστιανικός σταυρός, ο στρεβλωμένος δηλαδή καθολικισμός, καθώς και το άστρο του Δαβίδ δέχονται το μεγαλύτερο μέρος της αιτίασης. Οι Πολωνοί πρωτοστατούν σε αυτόν το μακάβριο χορό «ύψωσης τειχών» ενάντια στους αλλοδαπούς μετανάστες, μεταθέτοντας την ευθύνη στη Γερμανία: «Εμείς δεν είχαμε ιδέα. Δεν το γνωρίζαμε. Επειδή μόλις πρόσφατα επανακτήσαμε την ιδιοκτησία αυτής της χώρας, αγωνιζόμαστε ώστε να είναι η δική μας χώρα, η δική μας Πολωνία, αποκλειστικά δική μας, μόνο δική μας και κανενός άλλου. Οπότε, δεν έχουμε την πολυτέλεια να δεχτούμε κυνηγημένους. Μπορεί να έχουμε χώρο, αλλά όχι αρκετό. Δεν χωράει κανείς άλλος εδώ. Τους αγαπάμε στη δική τους χώρα».
Στην περίτεχνη θεατρική της κορύφωση, η ομάδα συσπειρώνεται, οπισθοχωρεί αμυντικά και, σαν να υψώνει πολεμική ιαχή, θέτει τα όρια διαφύλαξης των «κεκτημένων» του Πολωνού μικροαστού.
Σταδιακά, η ανθρώπινη μάζα «διαφύλαξης των ιδεωδών» συσπειρώνεται και εκφωνεί τα συνθήματα σε κραυγές: στον τόνο της φωνής των ηθοποιών υποκρύπτεται η αυτοακύρωση, η τύφλωση, η μισαλλοδοξία, μα πάνω απ ’όλα ο φόβος της διεύρυνσης, της απεύθυνσης, του μοιράσματος, της κατανόησης. Ο φόβος του οικουμενισμού, ο θρίαμβος της εθνικής αναδίπλωσης. Ο τρόμος του επελαύνοντος φασισμού. «Γιατί να με λένε νεοναζί; Επειδή αγαπώ το σπίτι και την πατρίδα μου;» Προς επίρρωσιν της υποκρισίας, έρχεται ο καθολικός ύμνος στον Θεό να «εξαγνίσει» την άγνοια ευθύνης, να εξωραΐσει την κακουργία, να συγκαλύψει την ενοχή. Η «αγάπη» για την Κοινότητα ισοδυναμεί, πλέον, με μίσος για τους εκτός Κοινότητας. Είναι η στρεβλωμένη υλοποίηση του «Αγάπα τον πλησίον σου ως σεαυτόν». Στην περίτεχνη θεατρική της κορύφωση, η ομάδα συσπειρώνεται, οπισθοχωρεί αμυντικά και, σαν να υψώνει πολεμική ιαχή, θέτει τα όρια διαφύλαξης των «κεκτημένων» του Πολωνού μικροαστού. Διευθύνοντας το σύνολό της από την πλατεία, «μία εξ ημών», η Μάρτα Γκουρνίτσκα μετατρέπει σταδιακά τις ανθρώπινες κραυγές σε γαύγισμα άγριων σκυλιών που διαφυλάσσουν τα όρια, υψώνουν τείχη, εντείνουν την περιχαράκωση, σπαράσσουν τον εισβολέα.
Ο ξεπεσμός των ανθρωπιστικών αξιών
Η σκηνοθέτις έχει αναπτύξει μία ξεχωριστή θεατρική ταυτότητα στο σύγχρονο ευρωπαϊκό θεατρικό τοπίο, δουλεύοντας υποκριτικά και φωνητικά με τους ηθοποιούς της και σχολιάζοντας καυστικά τη σύγχρονη πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα, μέσα από τη δυναμική της συλλογικότητας.
Το πιο ενδιαφέρον, πιστεύω, στις παραστάσεις της Γκουρνίτσκα είναι πως κατορθώνει, εντάσσοντας το καθολικό Credo στο πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο του ευρωπαϊκού νεοφασιστικού ρεύματος, να αναδεικνύει το υψηλό ποσοστό στρέβλωσης της ανθρωπιστικής ηθικής από την ίδια την καθολική εκκλησία. Παραχαράσσοντας το αξιακό σύστημα του καθολικισμού, κατ’ ουσίαν παρουσιάζει ένα δοκιμιακό λόγο άμεσο και δραστικό που προϋποθέτει ιστορική γνώση, επίγνωση της προσωπικής ευθύνης και οπτική διεθνισμού για να γίνει αντιληπτός και να αποτελέσει αντικείμενο αντικειμενικής αποτίμησης. Η σκηνοθέτις έχει αναπτύξει μία ξεχωριστή θεατρική ταυτότητα στο σύγχρονο ευρωπαϊκό θεατρικό τοπίο, δουλεύοντας υποκριτικά και φωνητικά με τους ηθοποιούς της και σχολιάζοντας καυστικά τη σύγχρονη πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα, μέσα από τη δυναμική της συλλογικότητας. Για πρώτη φορά με το πρότζεκτ «This is the Chorus Speaking» στο θεατρικό Ινστιτούτο Ζμπίγκνιεφ Ραζέβσκι της Βαρσοβίας, αξιοποίησε τη χορωδιακή της καινοτομία στην παράσταση Magnificat, που τιμήθηκε με το Βραβείο Σκηνοθεσίας στο Ευρωπαϊκό Φεστιβάλ Νέων Σκηνοθετών Fast Forward στο Μπράουνσβαϊγκ. Συνεργάστηκε με τον Robert Wilson στην παραγωγή Symptoms/Akropolis, που πραγματοποιήθηκε στη Βαρσοβία. Το 2014 δημιούργησε μια παράσταση στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Τελ Αβίβ με 60 άτομα και συγκρότησε ένα Χορό σε δύο γλώσσες –αραβικά και εβραϊκά– στον οποίο συμμετείχαν γυναίκες, χορευτές-στρατιώτες και παιδιά.
* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
