alt

Για την παράσταση Hearing, σε σκηνοθεσία του Amir Reza Koohestani, η οποία παρουσιάστηκε στη Μικρή Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση.

Του Νίκου Ξένιου

Eπιστρατεύοντας οικεία σύμβολα και δημιουργώντας χαρακτήρες που μεταφέρουν την κριτική του στα καθ’ημάς ο Αμίρ Ρεζά Κουχεστανί πραγματεύεται το τριπλό ζήτημα της δικαιοσύνης, της προσωπικής ευθύνης και της καταστολής των ατομικών ελευθεριών από μια κοινωνία-δικαστή. Η ποιητική γραφή εισβάλλει στον νατουραλισμό στο καυστικό έργο Hearing, που γράφτηκε κατά τη διάρκεια της διαμονής του ιρανού δραματουργού στην Academie Schloss Solitude της Στουτγάρδης (2014-15) και που παρουσιάστηκε στη Μικρή Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση. Το έργο έκανε πρεμιέρα στο City Hall της Τεχεράνης το 2015, κάνοντας το «Συμβούλιο Επιτήρησης και Αποτίμησης» του Ιράν να ρίξει και πάλι την αυστηρή λογοκριτική του ματιά στο έργο μιας από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες του σύγχρονου θεάτρου.

Μια ανδρική φωνή στα άδυτα των γυναικών

Τα επεισόδια αφήγησης (και, παράλληλα, ανάκρισης) του Hearing  αξιοποιούν την καταγγελία πως μια φοιτήτρια άκουσε απλώς τη φωνή ενός άντρα από το δωμάτιο της συμφοιτήτριάς της.

Το δωμάτιο όπου κοιμούνται τα κορίτσια είναι ένα απόρθητο κάστρο. Στα παράθυρα και στις πόρτες υπάρχουν φράχτες, κλειδαριές, ασφαλιστικά λουκέτα, άθραυστο γυαλί στα τζάμια και φρουροί παντού. Στη μοναδική περίπτωση όπου κάποιος άντρας υδραυλικός ή τεχνικός επισκευάζει κάτι, ένα μεγάφωνο ειδοποιεί τα κορίτσια να φορέσουν το hijab τους. Εμπνεόμενος από την ταινία Κατ’ οίκον εργασία (Devoirs du soir, 1989) του Αμπάς Κιαροστάμι[1] ο Κουχεστανί μετατρέπει το πανεπιστήμιο της Τεχεράνης σε ανακριτικό κέντρο. Επηρεασμένος, επίσης, από τη δουλειά της εικαστικού Σοχρέχ που παρουσιάζει γυναίκες τυλιγμένες σε απειλητικά τσαντόρ στο στυλ του Μαγκρίτ, φέρνει από το ημίφως τις ηθοποιούς του μπροστά στον ανακριτικό προβολέα μιας κάπως μεγαλύτερης φοιτήτριας που έχει αναλάβει τον ρόλο της διαφύλαξης της ηθικής του θαλάμου. Τα επεισόδια αφήγησης (και, παράλληλα, ανάκρισης) του Hearing  αξιοποιούν την καταγγελία πως μια φοιτήτρια άκουσε απλώς τη φωνή ενός άντρα από το δωμάτιο της συμφοιτήτριάς της.

Η ανάκριση παρουσιάζει τρεις τραγικές γυναικείες φιγούρες (Mona Ahmadi, Ainaz Azarhoush) που φοβούνται, για διαφορετικό λόγο η καθεμιά: η ανακρίνουσα γιατί διακυβεύεται η καριέρα και το μέλλον της, η μάρτυρας κατηγορίας γιατί από καθαρό οπορτουνισμό και επιπολαιότητα «καρφώνει» τη συμφοιτήτριά της διακινδυνεύοντας να βρεθεί στην κόψη του ξυραφιού και η ανακρινόμενη/κατηγορούμενη γιατί θα υποστεί τις βαρύτερες δυνατές επιπτώσεις για την παραβατική συμπεριφορά της. Κυρίαρχο στοιχείο είναι ένα προσωπείο με κάμερα, σκηνικό αντικείμενο που παραπέμπει σε συνθήκες καταστολής αλλά και σε φουτουριστικό σινεμά, καθώς μεταφέρει σε μεγάλη οθόνη τα τεκταινόμενα εκτός αίθουσας.

Είμαστε πιο ένοχες απ’ όσο νομίζουμε

Χωρίς μανιχαϊσμούς και αποκρύψεις, γεμάτο όμως υπαινιγμούς και με προεκτάσεις που αφορούν τον ισλαμισμό ως εσωτερικευμένη συνθήκη ακόμη και στις δυτικές κοινωνίες, με αποσπασματικό λόγο, κινηματογραφικές παρεμβολές και μαγνητικό μινιμαλισμό, το επεισόδιο αυτό πολλαπλής ανάκρισης μετατρέπεται σε τραγωδία.

«Ποια άκουσε τον άντρα;», ή «Πού πήγαν οι άντρες;». Η Σάμανεχ προσπαθεί, δέκα χρόνια μετά, να ανακαλέσει τα γεγονότα της ανάκρισης αυτής, αλλά οι διαφορετικές εκδοχές της πραγματικότητας την στοιχειώνουν. Καταργώντας τα όρια επινόησης και πραγματικότητας, η «Ανάκριση» θα μπορούσε να ονομαστεί και ως: «Ό,τι ακούσαμε». Ο κοινωνικός ρεαλισμός συνδυάζεται με την κρυφή πνευματική αναζήτηση της ευθύνης, όπως και στο κινηματογραφικό έργο Κρυμμένος (2005) του Μίκαελ Χάνεκε. Η προσπάθεια να παρουσιαστεί ως ορθολογικό το απόλυτα παράλογο ζητούμενο είναι αποκαλυπτική: η ανάκριση πρέπει να επαναληφθεί για να ορθολογικοποιηθεί και να ευσταθεί, αλλιώς διακυβεύονται όλες οι κατακτηθείσες ισορροπίες, που κατακτήθηκαν στο ήδη σαθρό έδαφος του κομφορμισμού και της υποταγής. Όμως ο κυριότερος θεματικός άξονας είναι η ηθική βία: η ανάκριση διεξάγεται στο έδαφος της σεξιστικής ηθικής από την «παλιά», μεγαλύτερη φοιτήτρια (Mahin Sadri) και όχι στον στίβο των πολιτικών πεποιθήσεων από κάποιον συνηθισμένο φονταμενταλιστή.

Ο καλλιτέχνης θέλει να δείξει ως ποιον βαθμό μπορεί κανείς να γίνει χειριστικός ή αντικείμενο χειρισμού: πώς μπορούμε, εν πλήρει αθωότητι, να καταστρέψουμε τον συνάνθρωπό μας. Με τη σκηνοθετική ένταξη της «ανακρίτριας» στο κοινό ο αυταρχισμός περνά στον στίβο των καθημερινών σχέσεων και συνδέει τα βιώματα του πολέμου και της μετεφηβικής φάσης με το σημερινό πεπρωμένο του «ενηλικιωμένου» Ιράν (στον ρόλο της ενήλικης, πια, φοιτήτριας η Elham Korda). Οι αργοί και στοχαστικοί ρυθμοί και οι αναφορές στην περσική ποίηση είναι, επίσης, χαρακτηριστικά του ύφους του Κοχεστανί. Ένα εκ πρώτης όψεως ανώδυνο επεισόδιο αναδεικνύει όλες τις πτυχές της εσωτερικευμένης ενοχής, της μεταμέλειας και της αυτοακύρωσης του πολυπιεσμένου γυναικείου ψυχισμού, που εμφανίζεται παθητικά και με άρνηση δράσης. Χωρίς μανιχαϊσμούς και αποκρύψεις, γεμάτο όμως υπαινιγμούς και με προεκτάσεις που αφορούν τον ισλαμισμό ως εσωτερικευμένη συνθήκη ακόμη και στις δυτικές κοινωνίες, με αποσπασματικό λόγο, κινηματογραφικές παρεμβολές και μαγνητικό μινιμαλισμό, το επεισόδιο αυτό πολλαπλής ανάκρισης μετατρέπεται σε τραγωδία.

alt

Ο δημιουργός και η ιρανική σκηνή

Το θέατρο στο Ιράν βράζει και υποφέρει από τη λογοκρισία, όπως βράζει και η κοινωνία. Αναπόφευκτα οι σκηνοθέτες στο Ιράν οδηγούνται στο στιλιζάρισμα. Τα θέματα που το απασχολούν είναι κυρίως πολιτικά, πάντοτε όμως δίνονται με συγκεκαλυμμένο τρόπο και μεταφορές.

Γεννημένος το 1978 στη Σιράζ του Ιράν, ήδη από τα δεκαέξι του δημοσίευε τα διηγήματά του σε τοπικές εφημερίδες. Με σπουδές σκηνοθεσίας και κινηματογράφου, ξεκίνησε από το 1999 να γράφει και να σκηνοθετεί δικά του έργα. Με το τρίτο του κιόλας έργο, το Dance On Glasses (2001), κέρδισε διεθνή αναγνώριση στα φεστιβάλ Kunstenfestivaldesarts (Βρυξέλλες), Wiener Festwochen (Βιέννη), Holland Festival (Ολλανδία) και Theaterformen Festival (Γερμανία). Ανάμεσα στις σημαντικότερες διακρίσεις του Κουχεστανί και της ομάδας του, Mehr Company, για τα έργα του: Ιβάνοφ του Τσέχοφ (2011), The Fourth Wall (2012) και Timeloss (2013).

Το θέατρο στο Ιράν βράζει και υποφέρει από τη λογοκρισία, όπως βράζει και η κοινωνία. Αναπόφευκτα οι σκηνοθέτες στο Ιράν οδηγούνται στο στιλιζάρισμα. Τα θέματα που το απασχολούν είναι κυρίως πολιτικά, πάντοτε όμως δίνονται με συγκεκαλυμμένο τρόπο και μεταφορές. Παρά την κυβερνητική λογοκρισία, τους θρησκευτικούς περιορισμούς και τις παρεμβάσεις του καθεστώτος, νεώτερες μορφές σκηνικής τέχνης συνεχίζουν να συνυπάρχουν με το παραδοσιακό ιρανικό θεατρικό δράμα και έργα των Μπέρναρ Σω, Όσκαρ Ουάιλντ, Ίψεν, Γκόγκολ, Τσέχωφ, Μπρεχτ, Μαξ Φρις, Ντίρενματ, Μπέκετ, Ιονέσκο, Πίντερ, Τζων Όσμπορν, Τένεση Ουίλιαμς και Χάινριχ Μπελ. Κατά τη διάρκεια της Ισλαμικής Δημοκρατίας, οι πολιτικές αλληγορίες έθιγαν τη φτώχεια, η πορνεία και τα ναρκωτικά, καθώς και τα ζητήματα παραβίασης της ιδιωτικότητας (βλ. Ασγκάρ Φαρχαντί Ο Χωρισμός και Māh-e ʿasal Ο μήνας του μέλιτος). Για μια σύντομη περίοδο «ελευθεριών» που μεσολάβησε πριν από την «Επανάσταση», οι ποιητικές αλληγορίες έγιναν πιο ξεκάθαρες. Στη διάρκεια αυτής της πιο «χαλαρής» φάσης (περίοδος Khatami) σκηνοθέτες όπως ο Κουχεστανί, ο Χαμίντ Πουρατσαρί, ο Ρεζά Σερβατί και ο Χασάν Ματζουνί εκφράστηκαν πιο ελεύθερα με τα έργα τους, επηρεασμένοι από πολωνούς και ρώσους σκηνοθέτες που ανέβασαν έργα τους στο Ιράν κατά τις δεκαετίες ’60 και ’70.

Από τη δεκαετία του ’80 και μετά οι σκηνοθέτες άρχισαν να μιλούν πιο ανοιχτά για τις ενστάσεις τους προς το καθεστώς, με αποτέλεσμα να γίνεται ιδεολογικός έλεγχος πλέον και ν’ απομείνει χωρίς λογοκρισία μόνο το έργο των «εξόριστων» στη Δύση σκηνοθετών. Η λογοκρισία στο σημερινό Ιράν δεν περιορίζεται στη θεματολογία, αλλά και στην ένδυση των γυναικών ηθοποιών, ενώ οι σεξιστικές διακρίσεις απλώνονται σε όλο το κοινωνικό και εκπαιδευτικό φάσμα. Πολλά ιρανικά πανεπιστήμια αποκλείουν τις φοιτήτριες από Μηχανολογία, Πυρηνική Φυσική και Πληροφορική, έως Αγγλική λογοτεχνία, Αρχαιολογία και επιχειρηματικές σπουδές. 

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

[1] Στην πρώτη του ταινία, The Bread and the Alley (1970), ο Κιαροστάμι εξερευνά την βαρύτητα των εικόνων και τη σχέση ρεαλισμού και μυθοπλασίας. Το αγαπημένο του θέμα, το σύμπαν της παιδικής ηλικίας, εκφράζεται μέσα από μια σειρά ταινιών μικρού και μεγάλου μήκους, στων οποίων την πορεία κατάφερε να κρατήσει την ιστορία μεταξύ αφήγησης και ντοκιμαντέρ. Το Homework (1989), είναι ένα καλό παράδειγμα ποιητικού κινηματογράφου. Τα Life, and Nothing More (1992) και Through the Olive Trees (1994) ολοκληρώνουν την τριλογία που ξεκίνησε με το Where is the Friend's Home? (1990). Η Γεύση του Κερασιού (Taste of Cherry - 1997), έφερε πλέον το προσωπικό του στίγμα και τον κατέταξε στους βραβευμένους σκηνοθέτες - Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ Καννών. Εκτός από τα έργα του Αμπάς Κιαροστάμι, στην Ελλάδα έχουν προβληθεί οι ταινίες Τόσο απλά του Ρέζα Μιρ-Καριμί, Εδώ χωρίς εμένα του Μπαχράμ Ταβάκολι, Ένας κύβος ζάχαρης του Σεγιέντ Ρέζα Μιρ–Καριμί, Ειδική διαδρομή του Μουσταφά Κιάγιε, Πισίνα ζωγραφικής του Χόουζε Ναγκάσι, Κουράγιο των Αφσχίν Χασεμί και Μοχσέν Γκαραί, Τάφρος 143 της Ναργκές Αμπγιάρ και Today του Ρέζα Μιρ–Καριμί. Tέλος, επίκειται η πρόσφατη Μελβούρνη, του Νιμά Τζαβιντί.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ρος και Ρέιτσελ, στο θέατρο «Κυδωνία»

Ρος και Ρέιτσελ, στο θέατρο «Κυδωνία»

Για την παράσταση του Τζέιμς Φριτς «Ρος και Ρέιτσελ» σε μετάφραση του Δημήτρη Κιούση και σκηνοθεσία του Μιχάλη Βιρβιδάκη, η οποία παρουσιάστηκε στον αίθριο χώρο του θεάτρου «Κυδωνία» στα Χανιά. Και δυο λόγια για το Θέατρο «Κυδωνία», ως κοιτίδα πολιτισμού για τα Χανιά. 

Γράφει ο ...

Δυο πρόσφατες παραγωγές της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση

Δυο πρόσφατες παραγωγές της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση

Για την περφόρμανς της Τάνια Ελ Χούρυ «Cultural Exchange Rate» η οποία παρουσιάστηκε στη Στέγη από τις 6-8 Μαρτίου και για το μιούζικαλ «Moby Dick» σε μουσική Δημήτρη Παπαδημητρίου και σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα, το οποίο παρουσιάστηκε στο θέατρο Παλλάς.

...

Το αυγό του φιδιού στην οδό Κεφαλληνίας

Το αυγό του φιδιού στην οδό Κεφαλληνίας

Για την παράσταση του Τόμας Μπέρνχαρντ «Πριν την αποχώρηση» σε σκηνοθεσία Νίκου Μαστοράκη, η οποία παρουσιάστηκε στο Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας.

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μαρία Γιαγιάννου: «Το μέλος φάντασμα»

Μαρία Γιαγιάννου: «Το μέλος φάντασμα»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μαρία Γιαγιάννου «Το μέλος φάντασμα», που κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μελάνι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Περπατούσε προς το οίκημα με βήμα χαλαρό αλλά, όταν διαπίστωσε ότι δεν πλησία...

Σωστό αίμα, της Φραντσέσκα Μελάντρι – τοιχογραφία μιας αμαρτωλής Ιταλίας

Σωστό αίμα, της Φραντσέσκα Μελάντρι – τοιχογραφία μιας αμαρτωλής Ιταλίας

Για το μυθιστόρημα της Φραντσέσκα Μελάντρι «Σωστό αίμα» (μτφρ. Άμπυ Ραΐκου, εκδ. Καστανιώτη).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Η σύγχρονη ιταλική λογοτεχνία δεν σταματά να μας εκπλήσσει θετικά. Οι Ιταλοί και κυρίως οι Ιταλίδες μυθι...

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μαρία Γιαγιάννου: «Το μέλος φάντασμα»

Μαρία Γιαγιάννου: «Το μέλος φάντασμα»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μαρία Γιαγιάννου «Το μέλος φάντασμα», που κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μελάνι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Περπατούσε προς το οίκημα με βήμα χαλαρό αλλά, όταν διαπίστωσε ότι δεν πλησία...

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Marilynne Robinson «Στο σπίτι» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Γκλόρι πήρε τον Τζακ επάνω στο δωμάτιο που είχε ετοιμά...

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Βάσιας Τζανακάρη «Αδελφικό», που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΜΑΡΩ

Το μωρό γκρίνιαζε σε όλη τη διαδρομή. Τόσο που το μι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Αυτά είναι τα είκοσι (20) καλύτερα μυθιστορήματα που γράφτηκαν και εκδόθηκαν στα αγγλικά την τελευταία δεκαετία (2010-2019), σύμφωνα με τη συντακτική ομάδα του έγκριτου αμερικανικού ιστότοπου για τα βιβλία και τον πολιτισμό Literary Hub. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

27 Σεπτεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών. Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ