Για την παράσταση Women of Passion, Women of Greece, σε σκηνοθεσία Τατιάνας Λύγαρη, η οποία παρουσίαζεται στο θέατρο Τρένο στο Ρουφ.
Του Νίκου Ξένιου
Η Ευγενία Αρσένη, η οποία πριν από λίγο καιρό παρουσίασε δύο όπερες στην Αμερική, επιστρέφει στην Αθήνα για να παρουσιάσει το αγγλόφωνο έργο της Women of Passion, Women of Greece, σε σκηνοθεσία Τατιάνας Λύγαρη, με την Εβελίνα Αραπίδη να ενσαρκώνει, σε τριπλό μονόλογο, τρεις εμβληματικές γυναικείες φιγούρες της τέχνης και της πολιτικής: τη Μαρία Κάλλας, τη Μελίνα Μερκούρη και μια θεατρική περσόνα που ερμήνευσαν οι δύο πρώτες, τη Μήδεια.
Diva
Τρεις «άχρονες» γυναίκες που μέσα σε κλειστό χώρο ταξιδεύουν στο εξωτερικό και αποτελούν πρέσβειρες της ελληνικότητας ενώ, ανατρέχοντας στην ιστορία τους, βρίσκουν το σημείο τομής του πάθους που τις καθιέρωσε στο συλλογικό ασυνείδητο και που, τρόπον τινά, τις κατέστρεψε.
Ντυμένη σε βαθύ κόκκινο χρώμα, η Eβελίνα Αραπίδη περνά από την εικονοκλαστική παρουσία της Κάλλας στο λυρικό τραγούδι στη σκιαγράφηση της παθιασμένης Μερκούρη και μετά σε μια Μήδεια παζολινικής υφής. Τρεις «άχρονες» γυναίκες που μέσα σε κλειστό χώρο ταξιδεύουν στο εξωτερικό και αποτελούν πρέσβειρες της ελληνικότητας ενώ, ανατρέχοντας στην ιστορία τους, βρίσκουν το σημείο τομής του πάθους που τις καθιέρωσε στο συλλογικό ασυνείδητο και που, τρόπον τινά, τις κατέστρεψε. Το έργο της Αρσένη, με συναισθηματική προσέγγιση της γυναικείας ψυχοσύνθεσης, παρουσιάζει το μοτίβο της ελληνικής καταγωγής «ντίβας» υπό τις οπτικές γωνίες της ασυμβίβαστης στάσης απέναντι στη ζωή, της βραχύβιας λάμψης, της ανεκπλήρωτης μητρότητας, του ανανταπόδοτου έρωτα, της καλλιτεχνικής έμπνευσης και της ανόδου στο βάθρο των «αιώνιων» αξιών της εποχής μας. Σε αυτό το πλαίσιο, η ηλιόλουστη χώρα μας εκφαίνεται ως ο τόπος γένεσης της πηγαιότητας, της εξωστρέφειας, της κοινωνικότητας, του έρωτα, της επικοινωνίας και της δημοκρατικής συνείδησης: και αυτά τα στερεότυπα συνδέονται άρρηκτα με τον ρηξικέλευθο ρόλο της Τέχνης.
Δεν είναι τυχαίο το ότι ο μονόλογος της Μήδειας, σαν να ξεπηδά από το αρχετυπικό παρελθόν του ανοικτού θεάτρου, εισχωρεί στο κλειστό βαγόνι και εγκαθίσταται στη συνείδηση του θεατή κυρίως ως κοινωνικά επιβαλλόμενος ρόλος της γυναίκας. Η μυθική Μήδεια, ξεκομμένη από το πρωτίστως ιερατικό περιβάλλον της Κολχίδας, ανακτά στο έργο τις ιδιότητες της εγγονής του Ήλιου, της μάγισσας, και εξολοθρεύει το σπέρμα του Ιάσονα, παρατημένη καθώς ήταν στον ρόλο της παλλακίδας. Το μέγεθος αυτό είναι εκ φύσεως δύσκολο να εισχωρήσει στα χωρικά ύδατα μιας ψυχολογίζουσας προσέγγισης, γι’αυτό και διατηρεί τις ιερατικές του διαστάσεις: εμφυτεύεται, όμως, στην ψυχοσύνθεση της κατεξοχήν ερμηνεύτριάς του και ευσταθεί αυθύπαρκτο ως αποδεκτό σκηνικό μέγεθος, και μάλιστα υπό το φως μιας αμιγώς παζολινικής αισθητικής. Θα’λεγε κανείς πως η συνεργασία Αρσένη-Αραπίδη-Λύγαρη υλοποίησε την επί σκηνής συνάντηση Μαρίας-Μελίνας-Μήδειας με μαγικό τρόπο: η παράσταση απευθύνεται κυρίως σε αγγλόφωνο κοινό, ωστόσο ο γλωσσικός φραγμός δεν στερεί από τους θεατές τη δυνατότητα συγκινησιακής μέθεξης, καθώς θίγονται φλέγοντα ζητήματα της σύγχρονης ελληνικής πολιτιστικής θέσης στον πλανήτη: η ανάγκη τονισμού της θεατρικότητας που διέπει τον νεοελληνικό βίο, η δυναμική θέση της γυναίκας καλλιτέχνιδoς στο πάνθεον των αστέρων της τέχνης, η αδιαμφισβήτητη ακτινοβολία της γυναίκας πολιτικού και αγωνίστριας της Δημοκρατίας εν μέσω δικτατορίας, κ.ο.κ.
Αγαπώ τις ρυτίδες μου
Η Εβελίνα Αραπίδη κατορθώνει να υπερβεί τον κάπως κοινότοπο χαρακτήρα μιας διαφήμισης σχετικά με την Ελλάδα και την πολιτιστική της ακτινοβολία, να υπερσκελίσει τους κινδύνους της «τουριστικής» περιδιάβασης στους εν λόγω ρόλους και να αναδείξει μιαν ιδιάζουσα εκδοχή γυναικείας ευαισθησίας που αυτό το κείμενο προσφέρει.
Αλλά και οι παιδικές καταβολές και το εξ απαλών ονύχων φλερτ με το θέατρο και τη μουσική διαμορφώνουν χαρακτήρες αγωνιστικούς, ψυχοσυνθέσεις καλά οχυρωμένες, πλάθουν τον μύθο μέσω μιας εν γένει αντικομφορμιστικής στάσης έναντι της ζωής και της Τέχνης. Με ιδιότυπη, απόλυτα προσωπική χροιά φωνής, άρθρωση και εκφορά της ξένης γλώσσας, με λεπτοδουλεμένη ερμηνευτική «παρτιτούρα», και με την επιπλέον δυσκολία της αγγλικής γλώσσας, η Εβελίνα Αραπίδη κατορθώνει να υπερβεί τον κάπως κοινότοπο χαρακτήρα μιας διαφήμισης σχετικά με την Ελλάδα και την πολιτιστική της ακτινοβολία, να υπερσκελίσει τους κινδύνους της «τουριστικής» περιδιάβασης στους εν λόγω ρόλους και να αναδείξει μιαν ιδιάζουσα εκδοχή γυναικείας ευαισθησίας που αυτό το κείμενο προσφέρει. Να επαναθίξει, με όχημα τη Μελίνα και την Κάλλας, το μοτίβο της ματαιωμένης μητρότητας, όχι τόσο ως επιλογή, όσο ως «θυσία στον βωμό της τέχνης και της πολιτικής» (ή ακόμη και της ερωτικής ελευθεριότητας).
Όπως και να αναλυθεί το φαινόμενο της γυναίκας-σταρ, το βέβαιο είναι πως απάδει του μητρικού ρόλου, ενσωματώνοντας αμιγώς «ανδρικά» στερεοτυπικά γνωρίσματα και «ευνουχίζοντας», τρόπον τινά, τη γυναίκα από τη «φύση» όπου την περιορίζει το cliché. Με μιαν ευτυχή αναφορά, ωστόσο, στις ρυτίδες που μια τόσο έντονη προσωπικότητα «αγαπά»: «I love my wrinkles!» λέει η Μελίνα Μερκούρη δηλώνοντας με έμφαση την περιφρόνησή της για τον χρόνο. Η γυναικεία ομορφιά είναι άχρονη, είναι εσωτερική, είναι αρχετυπική.
Made it clear I am a star
Υιοθετώντας τρεις διαφορετικές ερμηνευτικές μανιέρες και απλώς αλλάζοντας «κατασκευή κεφαλιού», η Εβελίνα Αραπίδη περνά με ευκολία από τον ένα ρόλο στον άλλο, διατηρώντας συνεχή επαφή με τη δραματικότητα της σκηνικής Μήδειας, τόσο στην ευριπίδεια, όσο και στην παζολινική εκδοχή.
Σε αυτό λοιπόν το σημείο χωρεί συζήτηση για το κατά πόσον το κείμενο στοχεύει στο να αποδώσει μια Κάλλας ιδιοσυγκρασιακή, που βίωσε μιαν αντίστοιχην απόρριψη, ή μια Κάλλας με τις ακριβείς συντεταγμένες της ιστορικότητας: ήταν, η μεγάλη ντίβα, μια γυναίκα εγκαταλελειμμένη από έναν άκαρδο άντρα που δεν ήταν σε θέση να εκτιμήσει την αξία της μουσικής, από έναν άμουσο εκατομμυριούχο επιχειρηματία που «συνέλεγε» δημόσιες γυναικείες φιγούρες για ερωμένες του; Ή μήπως επρόκειτο για την ευτυχή συνάντηση μιας ανδρικής ματαιοδοξίας και μιας αντίστοιχης γυναικείας αγάπης για τις μεγαλοαστικές, πολυδάπανες εξορμήσεις με γιωτ, τα ακριβά κοσμήματα και τον ρόλο της συντρόφου ενός κατά γενική παραδοχήν επιτυχημένου άνδρα; Και μήπως το τέλος της καριέρας και της ζωής της συνδέεται περισσότερο με την ανάδυση ενός πολυπιεσμένου ψυχισμού και μιας αθεράπευτης ανασφάλειας σχετικά με την εικόνα της δημόσιας γυναίκας, «θεότητας» της Τέχνης;
Είναι αξιοσημείωτη η εξωτερική ομοιότητα που επιτυγχάνουν οι κατασκευές κεφαλιού της Δανάης Κουρέτα: ένα σατέν μαύρο ύφασμα που προσιδιάζει στα μαλλιά της Μαρίας Κάλλας διαμορφώνει το προφίλ της ηθοποιού σε ακριβή σωσία της μεγάλης λυρικής αοιδού. Υιοθετώντας τρεις διαφορετικές ερμηνευτικές μανιέρες και απλώς αλλάζοντας «κατασκευή κεφαλιού», η Εβελίνα Αραπίδη περνά με ευκολία από τον ένα ρόλο στον άλλο, διατηρώντας συνεχή επαφή με τη δραματικότητα της σκηνικής Μήδειας, τόσο στην ευριπίδεια, όσο και στην παζολινική εκδοχή. Η λιτή σκηνική παρουσία του κιθαρίστα και τραγουδιστή Φώτη Μυλωνά συμβάλλει τα μάλα στην εκτόνωση σκηνών ιδιαίτερα φορτισμένων, ιδιαίτερα εκεί όπου η ηθοποιός του δίνει «πάσα» για να συνδεθεί με τις ελληνικές της καταβολές. Οι προβολές αποσπασμάτων από το Ποτέ την Κυριακή θα μπορούσαν και να λείπουν.
Εκτός από το Women of Passion, Women of Greece η κα Αραπίδη ανέβασε, σε κείμενα και σκηνοθεσία Γιώργου Στεφανακίδη, την παράσταση Pietà, μέρος μιας τριλογίας. Επίσης, θα συνεργαστεί με τον Θόδωρο Τερζόπουλο στην παράσταση Τρωάδες – Τα τείχη της Ντροπής, που θα κάνει πρεμιέρα στην Πάφο στα πλαίσια της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας τον Ιούλιο του 2017.
* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
