Για την παράσταση Οι Καραμάζοφ, του Θεάτρου Τέχνης Τσέχοφ της Μόσχας, σε σκηνοθεσία Konstantin Bogomolov, η οποία παρουσιάζεται στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών.
Του Νίκου Ξένιου
Στη Μόσχα, η πρεμιέρα της παράστασης του Κωνσταντίν Μπογκομόλοφ: Καραμάζοβ, μια ονειροφαντασία προκάλεσε σκάνδαλο. Παραιτήσεις ακούστηκαν και ψίθυροι περί λογοκρισίας, όμως τίποτε δεν συνέβη στο τέλος. Μάλιστα το κοινό ανταποκρίθηκε με ενθουσιασμό στο πρωτοποριακό έργο, ενώ με τον «Γαργαντούα και Πανταγκριέλ» του Ραμπελαί και τον «Ιδανικό Σύζυγο» του Όσκαρ Ουάιλντ ο Μπογκομόλοφ είχε ήδη κατακτήσει οριστικά τη θέση του πιο δημοφιλούς ρώσου σκηνοθέτη.
Τώρα, το Θέατρο Τέχνης «Τσέχωφ» της Μόσχας βγαίνει από τα σύνορα της χώρας του για πρώτη φορά ανεβάζοντας στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών της Αθήνας τη σκηνοθεσία του των «Αδελφών Καραμάζοβ» του Ντοστογιέβσκη, μια πεντάωρη επιχείρηση σκηνικής αποδόμησης της σύγχρονης ρωσικής πραγματικότητας που επιστρατεύει τη μετανεωτερική θεώρηση για να στοιχειοθετήσει με μοναδικό τρόπο τη διαχρονικότητα του κειμένου.
Χαρακτήρες εμβληματικοί και μεταποιημένοι
Στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας, με το θρυλικό ανέβασμα του «Γλάρου», το 1898, ξεκίνησε ο αιώνας του Τσέχοφ και του Γκόρκι και ο Στανισλάβσκι έθεσε τις βάσεις της σύγχρονης υποκριτικής. Για πρώτη φορά μετά τη σοσιαλιστική επανάσταση και τους Γιούρι Λιουμπίμοβ και Μαρκ Ζαχάροβ, το νέο ξεκίνημα του πολιτικού θεάτρου στη Ρωσία πραγματοποιήθηκε στις δεκαετίες 1960 και 1970. Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 οι στερεότυπες σκηνοθεσίες του Σεργκέι Γκουρτζινιάν συντέλεσαν ένα πισωγύρισμα σε συμβατικές θεατρικές προσεγγίσεις, έως ότου η σκηνοθεσία του «Λες» από τον Σίρυλ Σερεμπρένικοβ το 2004 έθεσε στο στόχαστρό της τον Πούτιν, ενώ σκηνοθέτες σαν τον Μιχαήλ Ουγκάροβ, τον Βλαντιμίρ Αγκέγιεβ, τη Γιελένα Γκρεμίνα, τον Βλαντιμίρ Μιρτζόγιεβ και τον Αλεξάντερ Ροντιόνοβ εγκαινίασαν μια έντονα ανανεωτική τάση του ρωσικού θεάτρου, με πολιτικό, πλέον, στόχαστρο, που τα λέει «έξω απ’ τα δόντια».
Η ευτέλεια της ανθρώπινης φύσης για τον Ντοστογιέβσκη αποτυπώνεται στην ταλάντευση των ηρώων του ανάμεσα σε ένα βίο απολαύσεων και σ’ ένα βίο στέρησης και αυτοθυσίας: ο σαραντάχρονος σκηνοθέτης αξιοποιεί την κριτική του συγγραφέα για να υπαινιχθεί τα όσα θέλει να στηλιτεύσει.
Ο Μπογκομόλοβ επαναφέρει επί σκηνής τους μεγάλους κλασικούς, μέσα από αυτήν τη σκωπτική οπτική. Η ευτέλεια της ανθρώπινης φύσης για τον Ντοστογιέβσκη αποτυπώνεται στην ταλάντευση των ηρώων του ανάμεσα σε ένα βίο απολαύσεων και σ’ ένα βίο στέρησης και αυτοθυσίας: ο σαραντάχρονος σκηνοθέτης αξιοποιεί την κριτική του συγγραφέα για να υπαινιχθεί τα όσα θέλει να στηλιτεύσει. Το γεμάτο πάθος και φιλοσοφική ενατένιση μυθιστόρημά του δέκατου ένατου αιώνα, που αποκλήθηκε «μυθιστόρημα της πατροκτονίας» και απασχόλησε έως και τον Σίγκμουντ Φρόιντ, δίνει, επικαιροποιούμενο, την αφορμή στον σκηνοθέτη να σαρκάσει τις αντιφάσεις της σύγχρονης ρωσικής κοινωνίας. Εκμεταλλευόμενος κάποιες ηθικής και δογματικής τάξεως συζητήσεις σχετικά με την πίστη στον Θεό, την ελευθερία της βούλησης και τον ορθό λόγο, επιλέγει να επικεντρώσει στα οικογενειακά πάθη «κληρονομικότητας» αφήνοντας ασχολίαστη την περίφημη σκηνή του Ιεροεξεταστή.
Ο κεντρικός ήρωας Φιόντορ Πάβλοβιτς Καραμάζοβ αντιμετωπίζει την αντιπαλότητα των γιων του Μίτια, Βάνια και Αλιόσα και τη μνησικακία και πεζότητα του νόθου γιου του Πάβελ Φιοντόροβιτς Σμερντιάκοβ, καρπού της παράνομης σχέσης του με μια εξαθλιωμένη λαϊκή γυναίκα. Η προσβλητική επίδειξη ψεύδους και κομπορρημοσύνης, η αδολεσχία, η παντελής απουσία μέτρου και ο αθεράπευτος ηδονισμός του Φιοντόρ Πάβλοβιτς θίγουν τον στάρετς (μοναχό) Ζωσιμά, που χαίρει της γενικότερης εκτίμησης των συντοπιτών του. Μετά τον θάνατο του Ζωσιμά δεν πραγματώνεται η προσδοκία των θιασωτών του για ανάβλυση μύρου από το πτώμα του, αλλά η σήψη που αφορά όλο το ανθρώπινο γένος περιλαμβάνει και τον «άγιον» αυτόν άνθρωπο στον απαράβατο κανόνα της αποσύνθεσης και της εξαφάνισης. Λίγο ως πολύ, «όλοι θα βρωμίσουμε», είναι η κυνική διαπίστωση του Μπογκομόλοβ.
Χαρακτήρες της σύγχρονης kitsch αστικής τάξης
Ασημένιες αντανακλάσεις, παγεροί purple φωτισμοί, τρεις τεράστιες οθόνες LCD που μεγεθύνουν ακόμη και την παραμικρή έκφραση των σύγχρονα ντυμένων και μακιγιαρισμένων ηθοποιών, ενώ το κείμενο του Ντοστογιέβσκη συνοδεύει υπόκρουση από κλασικά κομμάτια και αγαπημένες μπαλάντες των Φρέντι Μέρκιουρι και Νικ Κέιβ.
Η Κατερίνα Ιβάνοβνα Βερκόβτσενα (η Κάτια του μυθιστορήματος) έχει αρραβωνιαστεί τον Αλιόσα, επειδή τον ευγνωμονεί για μια οικονομική του ευεργεσία προς τον πατέρα της. Ο άλλος αδελφός, ο Ιβάν, ερωτευμένος με την Κατερίνα, διακρίνει το κίνητρο εκδίκησης που κρύβει η αφοσίωσή της στον αδελφό του. Ο διεφθαρμένος πατέρας Φιόντορ Πάβλοβιτς Καραμάζοβ σίγουρος πως θα κερδίσει από τον αντίπαλο γιό του την αγάπη της Γκρούσενκα, πιστεύει πως αυτή θα εγκαταλείψει τον όμορφο, ενθουσιώδη αλλά άπορο γιο του. Η Γκρούσενκα όμως έχει κουραστεί να είναι το έπαθλο στις συγκρούσεις των ανδρών και μεταμελείται, αναζητώντας την ανιδιοτελή αγάπη στο πρόσωπο του αγαθού Νμίτρι Καραμάζοβ. Ο Μίτια (Ντμίτρι), από την άλλη, έχει εστιάσει τον έρωτά του στη βαθιά πληγωμένη και ανήθικη Γκρούσενκα.
Στην εκδοχή του Κωνσταντίν Μπογκομόλοφ ο ευσεβής Αλιόσα Καραμάζοβ αυτοκτονεί, η Κατερίνα και η Γκρούσενκα φιλιούνται ερωτικά, μουσικοχορευτικά ιντερμέδια επιστρατεύονται στις προσωπικές εξομολογήσεις. Το έργο κυριαρχείται από μιαν εισβολή ποπ μουσικής, φαλλικοί αστυνομικοί συμμετέχουν σε σχηματικά γκέι όργια και οι ταφόπλακες της οικογένειας Καραμάζοβ παρίστανται ως μια σειρά από ντανταϊστικές τουαλέτες τύπου Μαρσέλ Ντισάν. Το θανατερό nouveau riche σκηνικό «ρωμαϊκής αυτοκρατορίας» της Λαρίσα Λομάκινα αποτελείται από γυαλιστερό μαύρο δέρμα στους καναπέδες, κακόγουστους μαύρους μαρμάρινους τοίχους που παραπέμπουν σε αίθουσα τελετών με συρτάρια νεκροτομείου, μια κουζίνα-μπαρ και μια πολυθρόνα-ρινόκερω, τέλος ένα φωτεινό σολάριουμ που χρησιμεύει και ως φέρετρο, ένα καθρέφτη που χρησιμεύει και ως οθόνη ψυχιατρείου, αίθουσα βασανιστηρίων και ανακρίσεων και τάφος. Ασημένιες αντανακλάσεις, παγεροί purple φωτισμοί, τρεις τεράστιες οθόνες LCD που μεγεθύνουν ακόμη και την παραμικρή έκφραση των σύγχρονα ντυμένων και μακιγιαρισμένων ηθοποιών, ενώ το κείμενο του Ντοστογιέβσκη συνοδεύει υπόκρουση από κλασικά κομμάτια και αγαπημένες μπαλάντες των Φρέντι Μέρκιουρι και Νικ Κέιβ.
Χαρακτήρες τερατώδεις και συγκινητικοί
Μια κιτς, εξωφρενική υπερπαραγωγή υψηλών αξιώσεων που σατιρίζει τη σύγχρονη ρωσική ζωή, τον νεοπλουτισμό της εξουσίας, ακόμη και τους ιθύνοντες των θεατρικών παραγωγών, πάνω απ’ όλα όμως το παρηκμασμένο σύστημα των πολιτικών αξιών της Ρωσίας και την έλλειψη κανόνων δικαίου.
Ο Ίγκορ Μιρκουρμπάνοβ, στον διπλό ρόλο του Φιοντόρ Καραμάζοβ και του Διαβόλου, αναπτύσσει όλα τα πιθανά περιθώρια σαρκασμού και υπεροψίας, δίνοντας ένα προσωπικό ρεσιτάλ ερμηνείας και κλείνοντας την πεντάωρη παράσταση με τραγούδι στο μικρόφωνο. Ο Αλεξέι Κραφτσένκο στον ρόλο του Ιβάν Καραμάζοβ είναι νεκρικά ωμός και παράλληλα έτοιμος να εκραγεί: πρόκειται για τον πιο «σκοτεινό» ήρωα του μυθιστορήματος, που δεν αποδέχεται τον Θεό και όποια μορφή εξουσίας, ενώ «σπείρει» την ιδέα της «άρνησης του πατέρα» και του συστήματος των καθιερωμένων αξιών, μη αποδεχόμενος την παράλογη τάξη των εγκοσμίων και την αγαθή φύση του ανθρώπου: «Όλη η γνώση του κόσμου δεν αξίζει όσο τα δάκρυα των παιδιών». Πρώτο του βήμα είναι η μεταφυσική εξέγερση και η άρνηση του δικαιώματος της σωτηρίας: «Δεν είναι πως δεν δέχομαι τον Θεό, Αλιόσα, απλώς δεν δέχομαι τον κόσμο Του».
Η Ρόζα Καϊρουλίνα στον ρόλο του Αλιόσα Καραμάζοβ ενσαρκώνει τον χαρακτήρα που εμβαθύνει στις φωτιές της κόλασης και αμφισβητεί τον Θεό, που αφήνει τους φτωχούς απροστάτευτους στα καπρίτσια των πλουσίων: η ερμαφρόδιτη παρουσία της εξαρχής προικίζει τη σκηνοθεσία του Μπογκομόλοβ με μια σειρά συμπαραδηλώσεων ανθρωπολογικού, ψυχαναλυτικού και πολιτικού χαρακτήρα. Ο Φίλιπ Γιανκόβσκι στον ρόλο του Ντμίτρι Καραμάζοβ αντιπαλαίει ως οσιομάρτυρας τη διαφθορά και στο τέλος αφανίζεται, διατηρώντας τη στύση του απαγχονισμένου. Ο Βίκτωρ Βερζμπίτσκι στον διπλό ρόλο του Σμερτιάκοβ και του στάρετς Ζωσιμά ερμηνεύει τόσο ανατριχιαστικά που το κοινό μένει με κομμένη την αναπνοή. Ο Σμερτιάκοβ, αποκύημα μιας αρρωστημένης συνεύρεσης, ονειρεύεται να γίνει «δούλος του Θεού», παραμένει όμως υποβαθμισμένος στον ρόλο του «δούλου του Καραμάζοβ» και συγκινεί ως αυτό το δίποδο βδέλυγμα, ο περιθωριακός παράγοντας που, μέσα στην απόλυτη ευτέλειά του, θα αποκαλύψει την ηθική αυτουργία του Βάνια στην υπόθεση της πατροκτονίας.
Η τερατούπολη του «προβοκάτορα» Μπογκομόλοφ περιλαμβάνει αστυνομικούς-τέρατα ντυμένους σε στυλ «Κουρδιστό Πορτοκάλι» του Κιούμπρικ, τραπεζικούς-τέρατα και τερατώδεις τηλεοπτικές εκπομπές. Μια κιτς, εξωφρενική υπερπαραγωγή υψηλών αξιώσεων που σατιρίζει τη σύγχρονη ρωσική ζωή, τον νεοπλουτισμό της εξουσίας, ακόμη και τους ιθύνοντες των θεατρικών παραγωγών, πάνω απ’ όλα όμως το παρηκμασμένο σύστημα των πολιτικών αξιών της Ρωσίας και την έλλειψη κανόνων δικαίου. Μια συγκλονιστική θεατρική εμπειρία.
* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
