Άνθρωποι-μαριονέττες πετούν πάνω από την πόλη

Για την παράσταση του έργου Αμεντέ ή πώς να το ξεφορτωθούμε του Ευγένιου Ιονέσκο, σε σκηνοθεσία Γιάννη Μπουγιούκα, που παρουσιάζεται στο «Από Μηχανής» θέατρο.

Του Νίκου Ξένιου

To να κάνεις το θεατρικό σου ντεμπούτο ως σκηνοθέτης με ένα σχεδόν άγνωστο στο ελληνικό κοινό έργο του Ιονέσκο είναι άθλος: ο Γιάννης Μπουγιούκας, γνωστός μικρομηκάς του κινηματογράφου, σκηνοθετεί το Αμεντέ του Ευγένιου Ιονέσκο στο θέατρο «Από Μηχανής».

Μας βάζει να φανταστούμε ένα ζευγάρι, κλεισμένο για δεκαπέντε χρόνια σ’ ένα διαμέρισμα μικρό και κλειστοφοβικό, μια «τρύπα» στην πόλη, κρύβοντας στο πλαϊνό δωμάτιο ένα πτώμα ανεξακρίβωτης ταυτότητας που «εξελίσσεται», μεγαλώνει και καταλαμβάνει τον ζωτικό τους χώρο. Πόσο πιο επίκαιρο θα μπορούσε να είναι το θέμα, σήμερα που οι ήδη τρωτές αξίες της οικογενειακής, ερωτικής, κοινωνικής ζωής δυναμιτίζονται καθημερινά στις δυτικές μεγαλουπόλεις.

Ο θάνατος παρασιτικός, σαν champignon

Η αλλοτρίωση στη σχέση του ζευγαριού και οι καταστροφικές δυνάμεις που υποσκάπτουν τις κοινωνικές δομές επικαλύπτονται από το μαύρο χιούμορ της θεατρικής επινόησης που συνιστά, παράλληλα, σχόλιο του συγγραφέα και αντιπρόταση για τον τρόμο και το άγχος του δυτικού τρόπου ζωής.

«Η αθεράπευτη αρρώστια των νεκρών: η γεωμετρική πρόοδος» είναι ο λόγος της εξωφρενικής ανάπτυξης στον χώρο του πτώματος που φυλάσσεται στο διπλανό δωμάτιο, και την ταυτότητα και προέλευση του οποίου μάταια πασχίζουν να ανακαλέσουν ο Αμεντέ και η Μαντλέν. Επίσης, η φρίκη της εμφάνισης του μύκητα/μανιταριού σε αφθονία που κατακλύζει το διαμέρισμά τους υπερσκελίζει τη δυνατότητα επιβίωσης των ηρώων, που όμως μοιάζουν να βρίσκονται σε ένα είδος ευεργετικής λήθης, αμνησίας σε ό,τι αφορά τη σχέση τους με το αμίλητο αυτό πτώμα. Σύντομα τα όρια «φύλαξης» όπως τα σκηνογραφεί η παράσταση Μπουγιούκα θραύονται, τα πόδια και τα χέρια του απλώνουν, το σιωπηρό πτώμα κινείται, αντιδρά και παίρνει διαφορετικές εκφράσεις επί σκηνής. Η αλλοτρίωση στη σχέση του ζευγαριού και οι καταστροφικές δυνάμεις που υποσκάπτουν τις κοινωνικές δομές επικαλύπτονται από το μαύρο χιούμορ της θεατρικής επινόησης που συνιστά, παράλληλα, σχόλιο του συγγραφέα και αντιπρόταση για τον τρόμο και το άγχος του δυτικού τρόπου ζωής.

Σε αντίθεση με τη δομική αρχή του Θεάτρου του Παραλόγου, δηλαδή το να μην προσφέρεται στο κοινό «λύση» στα επί σκηνής αδιέξοδα, όπως, επί παραδείγματι, στο τι θα απογίνει με το περίφημο πτώμα, η ανερμήνευτα ενοχική στάση των ηρώων παραπέμπει στο «μετα-τραυματικό» σινεμά μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που απαιτούσε ο θεατής να μην είναι «τραυματισμένος», αλλά να διαδραματίζει τον ρόλο του «ηθικού Άλλου» που είναι ο αυτουργός ή ο υπεύθυνος για το τραύμα που φέρει ο ήρωας. Αυτό είναι χαρακτηριστικό τόσο του αμερικανικού καλού κινηματογράφου θεματολογίας βετεράνων που επέστρεψαν από το Βιετνάμ, όσο και αντίστοιχων ευρωπαϊκών ταινιών που θέτουν σοβαρά ζητήματα περί πληγέντος ανδρισμού και ανθρώπινης πρωτοβουλίας και συνυπολογίζουν την ψυχαναλυτική παράμετρο. Στο «Αμεντέ» το κορμί του νεκρού αφ’ εαυτού αυξάνεται και πληθύνεται απειλητικά, συνιστώντας, έτσι, πλούσια μεταφορά του ύπουλου πολλαπλασιασμού της ενοχής για τα εγκλήματα ενός είδους «πολέμου» που έχει διενεργηθεί. Δυνάμει, το κορμί του νεκρού κυριαρχεί θριαμβικά εις βάρος του ψυχισμού των ηρώων, που καταρρακώνονται ή συμπαρασύρονται στην τροχιά του.

Παρερμηνεία, συγκάλυψη, κουκούλωμα, ενοχή

Το Αμεντέ ή Πώς να το ξεφορτωθούμε γράφτηκε και πρωτοπαρουσιάστηκε το 1954, ένα χρόνο πριν η φήμη του Ιονέσκο εδραιωθεί στη Γαλλία, ως αντιπροσωπευτικό έργο του Θεάτρου του Παραλόγου. Το θέμα που θίγει είναι η απολεσθείσα επικοινωνία στις ανθρώπινες σχέσεις, στις συμβατικές σχέσεις του ζευγαριού, στην κομφορμιστική ένταξη στο κοινωνικό σώμα που το περιβάλλει: τη γριά του ισογείου, τον μεθυσμένο, τον ιδιοκτήτη του μπουρδέλου, τον αξιωματικό της αστυνομίας, την πόρνη, που σε άλλες παραστάσεις είναι φωνές (βλ. παράσταση Μπουγιούκα) και σε άλλες είναι μαριονέτες. Ούτως ή άλλως, η σκοτεινή, σαρκαστική πέννα του συγγραφέα αποκαλύπτει τη δυσπιστία του σε κάθε μορφή τρέχουσας ιδεολογίας: για παράδειγμα, η επιθυμία για χειραφέτηση και ελευθερία παρίσταται σε έντονη αντίστιξη προς την απόλυτα παθητική στάση των «ένοχων» χαρακτήρων, που απηχεί και στις χαλαρές ερμηνείες του Κωνσταντή Μιζάρα και της Γεωργίας Μουλαγιαννιού.

Με τα μέσα της «κωμωδίας» ή της μαύρης σάτιρας, το έργο θίγει την αδυνατότητα της επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων και το διαρκώς επικείμενο φάσμα του θανάτου, ενσαρκωμένο σε ένα «ζωντανό πτώμα» με πολλαπλές ιδιότητες, που δεν κατονομάζεται μεν, ωστόσο επικαθορίζει τη μοίρα των ηρώων και τις επιλογές τους.

Με τα μέσα της «κωμωδίας» ή της μαύρης σάτιρας, το έργο θίγει την αδυνατότητα της επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων και το διαρκώς επικείμενο φάσμα του θανάτου, ενσαρκωμένο σε ένα «ζωντανό πτώμα» με πολλαπλές ιδιότητες, που δεν κατονομάζεται μεν, ωστόσο επικαθορίζει τη μοίρα των ηρώων και τις επιλογές τους: ο Αμεντέ είναι συγγραφέας που έχει χάσει την έμπνευσή του και έχει κυριολεκτικά «κολλήσει» στους διαλόγους του έργου που προσπαθεί να ολοκληρώσει, ενώ η Μαντλέν είναι υποχρεωμένη να δουλεύει ως τηλεφωνήτρια για λόγους επιβίωσης του ζευγαριού. Η Μαντλέν αιτιάται διαρκώς τον Αμεντέ για τεμπελιά και παραίτηση. Παροτρύνει τον Αμεντέ να ξεφορτωθεί πια αυτό το πτώμα, που μπλέκεται διαρκώς μέσα στα πόδια τους. Καθώς ο Αμεντέ πετάει το πτώμα από το παράθυρο, αυτό βγάζει φτερά και πετά πάνω από το εφιαλτικό Παρίσι του Ιονέσκο μαζί με τον Αμεντέ. Στη σκηνοθεσία του Μπουγιούκα, την ηρωϊκή «έξοδο» του Αμεντέ στον δρόμο την παρατηρεί και τη σχολιάζει η Μαντλέν από το παράθυρο: αυτήν την εκδοχή την έχει δώσει ο ίδιος ο Ιονέσκο σε σχετική δημοσίευσή του. Άλλωστε, χαρακτηριστικό είναι πως πρόκειται για ένα «άλμα» σε ένα κενό νοήματος κείμενο, που ο θεατής καλείται να του προσδώσει προσωπική νοηματοδότηση. Ειρωνική σκέψη πάνω στη naïve αναπαράσταση γεγονότων του παρελθόντος που έχουν τόσο ψυχολογική, όσο και ηθική παράμετρο: πρόκειται για τις κοινωνικές αναπαραστάσεις του εαυτού του που τον γεμίζουν ενοχή και που εμποδίζουν τον Αμεντέ να ξεφορτωθεί το πτώμα αυτό.

Στα πρώιμα έργα του ο Ιονέσκο καταγίνεται επισταμένως με την έννοια του θανάτου, ενώ πλημμυρίζει τη σκηνή με κενά νοήματος φυσικά αντικείμενα που δεν σχετίζονται με τα λόγια του έργου, ούτως ώστε να υπογραμμίσει την έλλειψη νοήματος της ανθρώπινης ζωής εν γένει.

Το τραύμα είναι η Ιστορία που γράφουν οι ηττημένοι

Στα πρώιμα έργα του ο Ιονέσκο καταγίνεται επισταμένως με την έννοια του θανάτου, ενώ πλημμυρίζει τη σκηνή με κενά νοήματος φυσικά αντικείμενα που δεν σχετίζονται με τα λόγια του έργου, ούτως ώστε να υπογραμμίσει την έλλειψη νοήματος της ανθρώπινης ζωής εν γένει: τον εικονοκλαστικό αυτόν ρόλο στη σκηνοθεσία Γιάννη Μπουγιούκα τον διαδραματίζουν το κουβάρι με το μαλλί και τα σεμεδάκια που καλύπτουν ένα είδος ραπτομηχανής προορισμένης να διαδραματίσει το έδρανο της τηλεφωνήτριας. Αυτά, λοιπόν, είναι για τον Ιονέσκο τα «πράγματα»: πλίνθοι κέραμοι ατάκτως εριμμένοι, τα «πράγματα» αναπαρίστανται εύκολα, στη χαλαρή συνάφειά τους προς τη ζωή μας. Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις, η κουλτούρα, η γλώσσα, η γνώση μας των πραγμάτων, ως δυναμικά φαινόμενα της ψυχικής ζωής του ατόμου, υφίστανται μόνο σε σχέση με κάποια φιγούρα παράπλευρη, ένα σημείο αναφοράς: εδώ αναδύεται το δύστοκο ζήτημα των διαπροσωπικών σχέσεων.

Είναι εύκολο ν’ αναπαραστήσεις στατικά φαινόμενα και πράγματα του κόσμου, σε αντίθεση με την τεράστια δυσκολία που περιλαμβάνει οιαδήποτε απόπειρα αναπαράστασης των περίπλοκων ανθρώπινων σχέσεων. Στους πειραματισμούς του πάνω στο ζήτημα αυτό ο Ιονέσκο πρωτοστατεί, υιοθετώντας ανανεωτικές τεχνικές θεατρικής συγγραφής, επιστρατεύοντας τα αντικείμενα και τις λέξεις με τρόπο διαφορετικό, παράγοντας ένα «αντι-έργο» στο πλαίσιο του οποίου ο διάλογος υπερβαίνει τα όρια της λογικής και η παράσταση του οποίου καταργεί τις νατουραλιστικές συμβάσεις κάθε προγενέστερης μορφής θεάτρου.

Ο Γιάννης Μπουγιούκας γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε φυσική στο πανεπιστήμιο Αθηνών και σκηνοθεσία στο New York College of Athens, από όπου αποφοίτησε το 2006. Έκτοτε έχει παρακολουθήσει σεμινάρια σκηνοθεσίας, σεναρίου και υποκριτικής. Έχει σκηνοθετήσει διαφημιστικά, corporate videos και video clip. Έχει γράψει το σενάριο και έχει σκηνοθετήσει πέντε μικρού μήκους ταινίες. Η πρώτη του ταινία "Η κούπα" βρήκε διανομή από την ODEON και άνοιξε σε πάνω από πενήντα αίθουσες στην Ελλάδα. Η μικρού μήκους ταινία του "O Μάριος και το κοράκι" αγοράστηκε από το Γαλλικό κανάλι CANAL+. Από το Σεπτέμβριο του 2011 μέχρι τον Ιούλιο του 2014 συμμετείχε στο εργαστήριο υποκριτικής του Επί Κολωνώ Studio. Αυτή την εποχή γράφει το σενάριο της πρώτης μεγάλου μήκους ταινίας του.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

Info
Μετάφραση: Ερρίκος Μπελιές
Σκηνοθεσία: Γιάννης Μπουγιούκας
Επιμέλεια κίνησης: Αγνή Παπαδέλη Ρωσσέτου
Φωτισμοί: Βασίλης Κλωτσοτήρας
Σκηνικά: Βάσια Εξάρχου
Κοστούμια: Βάσια Εξάρχου, Ηρώ Βαγιώτη
Μουσική: Χρήστος Τριανταφύλλου
Βοηθός σκηνοθέτη: Νάσια Μπουγιούκα
Φωτογραφίες/Video: Ανέστης Παρουσίδης