Για την παράσταση της Στεφανίας Γουλιώτη, Ευμενίδες, η οποία παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών 2015.
Του Νίκου Ξένιου
Η Στεφανία Γουλιώτη ερμήνευσε τις Ευμενίδες του Αισχύλου σε ένα μονόλογο ψυχαναλυτικής υφής [1], στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών. Η ανωφερής ερμηνευτική οδός που επέλεξε υποστηρίχτηκε ιδιαίτερα από την πρόθεσή της να λειτουργήσει ως διάμεσο μεταξύ του έργου και του κοινού, καθώς και από την ποιητικότατη μετάφραση του Δημήτρη Δημητριάδη.
Στο αξιόλογο αυτό project συνεργάστηκαν ο Έκτορας Λυγίζος, ο Δημήτρης Καμαρωτός, ο Σέρβος video-artist Droijan Kolundzija, ο Προμηθέας Αλειφερόπουλος και ο Χάρης Τζωρτζάκης.Â
Το εγχείρημα της σπουδαίας νέας ηθοποιού υπήρξε μια καταβύθιση στα άδυτα του ψυχισμού της, απόλυτη έκθεση ενώπιον του κοινού του ονείρου της, της εικόνας της για τον κόσμο, της ανασφάλειας και των φόβων της.
Καταβύθιση στον φόβο
Το εγχείρημα της σπουδαίας νέας ηθοποιού υπήρξε μια καταβύθιση στα άδυτα του ψυχισμού της, απόλυτη έκθεση ενώπιον του κοινού του ονείρου της, της εικόνας της για τον κόσμο, της ανασφάλειας και των φόβων της. Έμοιαζε σαν να είχε αποδεχθεί την ες αεί παρουσία κάποιας μορφής Ερινυών στα τρίσβαθα της ψυχής μας, γεγονός που της υπαγόρευσε ένα λόγο αποκαλυπτικό και συνάμα κρυπτικό. Ακολουθώντας κατά γράμμα την κατανεμημένη σε πρόσωπα εκφορά λόγου του Αισχύλου, η Γουλιώτη έστησε μια προσωπογραφία με πολλά επιμέρους προσωπεία, σαν να διαλεγόταν το Συνειδητό μέρος της προσωπικότητάς της με το Ασυνείδητο, εκείνο το βαθύτερα καταγεγραμμένο. Και όταν οι Ερινύες εμφανίστηκαν ως φόβητρα ή ως σκιάχτρα και της ψιθύρισαν τις επιθυμίες τους, τις αντιδικίες τους, το «στήσιμο» του δικαστηρίου που αποτελεί και την αλληγορία της θέσπισης της αρχαιοελληνικής Δημοκρατίας, τότε η ηθοποιός διάνοιξε μιαν ακόμη ατραπό για την αποκάλυψη του συλλογικού ασυνειδήτου:
«Φρίκη Φρίκη. ∆ε λέγεται! Φρίκη να δεις. ∆ε βλέπεται! Μ' έδιωξε ο τρόµος. Με κυνήγησε απ' του Φοίβου το άδυτο. Μήτε να σταθώ µήτε να φύγω. ∆ιπλώθηκα. Έσπασα. Στα τέσσερα σύρθηκα. Γριά εγώ, κάνω σα µωρό! Μόλις που σκύβοντας µπαίνω στο άδυτο µπροστά στον Οµφαλό, είδα µπροστά µου έναν µιασµένο να δέεται. Με αίµα στα χέρια. Και γυµνωµένο σπαθί. Και κλωνάρια ελιάς στολισµένα σεµνά µε ταινίες και γνέµατα. Ικέτης. Ικέτευε. Έτσι τον είδα. Και µπροστά του κοπάδι γυναίκες, στα τέσσερα σηµεία απλωµένες, κοιµόνταν. Όχι γυναίκες. Γοργόνες θα ήταν. Ούτε Γοργόνες. Γοργόνες και ακόµα χειρότερα. Τέτοιες σε ζωγραφιά τις είδα να κλέβουν του Φινέα το δείπνο. Πουλιά. Και τα άρπαζαν. Άφτερες τούτες. Και µαύρες. Στα µαύρα. Ολόκληρο σίχαµα. Ρόγχο ανέπνεαν. Ξεφυσώντας. Πληγές που κινούνταν τα µάτια τους. Στάζοντας αίµα. Και ντυµένες ανόσια. Από βωµούς κι από στέγες, θεέ µου, απόµακρα! Μίασµα είναι. ∆εν την ξέρω τη γενιά τους, δεν τις ξανάδα. Ούτε ποια χώρα τις έθρεψε δίχως να πάθει».
Υποδυόμενη ταυτόχρονα τον Ορέστη, τον Απόλλωνα, την Αθηνά, το φάντασμα της δολοφονημένης Κλυταιμνήστρας και το σύνολο του χορού των άγριων Ερινύων, η Στεφανία Γουλιώτη κυριολεκτικά μας άφησε άφωνους, γιατί ο τόνος της φωνής της ο υπνωτιστικός μάς παρέσυρε σε μιαν άνευ προηγουμένου βουτιά στην ίδια μας την ψυχή.
Υποδυόμενη ταυτόχρονα τον Ορέστη, τον Απόλλωνα, την Αθηνά, το φάντασμα της δολοφονημένης Κλυταιμνήστρας και το σύνολο του χορού των άγριων Ερινύων, η Στεφανία Γουλιώτη κυριολεκτικά μας άφησε άφωνους, γιατί ο τόνος της φωνής της ο υπνωτιστικός μάς παρέσυρε σε μιαν άνευ προηγουμένου βουτιά στην ίδια μας την ψυχή: μια αίθουσα κρεμόταν από τα χείλη της μέσα στο σκοτάδι (όταν γινόταν η «βουτιά» στο υποσυνείδητο) και σε άπλετο φως (όταν ο Ορέστης επιδίωκε τη λύτρωση και όταν οι Ερινύες μετατράπηκαν σε Ευμενίδες). Η εναλλαγή φωτός και σκοταδιού ήταν άψογα μελετημένη, με αποτέλεσμα την απόλυτη εγκατάλειψη του κοινού, απέναντι στο οποίο η κυρία Γουλιώτη λειτούργησε όπως ο σαμάνος απέναντι σε μια πρωτόγονη φυλή. Γι’ αυτό και η ηθική προτροπή της προς τους συμπολίτες της δεν ήταν παρά η προτροπή της θεάς Αθηνάς: «Αφήστε τον φόβο, τον αδελφό του σεβασμού, να ζει μέσα στην πολιτεία!».
Το απόλυτο υπαρξιακό αδιέξοδο
Αυτό εξηγείται από την απαισιόδοξη αντιμετώπιση του πολιτικοκοινωνικού βίου από τη νέα ηθοποιό: σε συνέντευξή της η Στεφανία Γουλιώτη λέει, με ιδιαίτερα πεσιμιστική προσέγγιση: «Η Αθηνά και οι Ερινύες κάνουν μια συνομωσία, ίσως την πιο σκοτεινή, την πιο μεγάλη και πιο ύπουλη στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ο Ορέστης νομίζει ότι θα ελευθερωθεί. Όπως εμείς που νομίζουμε πως έχουμε δημοκρατία ή πως έχουμε εκλέξει την κυβέρνηση που θέλουμε! Όλα πλάνες είναι. Πάντα θα κουβαλάμε την «τοξική ντροπή» που μας κατατρύχει ήδη από την αποκόλληση από τη μήτρα, το «πονόσωμα» που λένε οι ψυχαναλυτές, τη θέλησή μας να ζούμε με τον πόνο».
Θεωρώντας, λοιπόν, παρεξηγημένο το έργο του ηθοποιού, η Γουλιώτη προσπάθησε να υπερβεί τη δική της αντίληψη και να προκαλέσει τους θεατές σε ένα από κοινού βίωμα που της υπέβαλε το κείμενο του μεγάλου τραγικού, ενώ στο πρόσωπό της προβλήθηκαν διαφορετικά προσωπεία, φόβητρα, γοργόνεια, μορφές κινούμενες με video art που παρέπεμπαν στο τρομακτικό εικαστικό σύμπαν των σκοτεινών θεοτήτων της εκδίκησης και της βασάνου που ανοίγουν δρόμο μέσα από τα πετρώματα και βγαίνουν στο φως για να μας καταδιώξουν. Αυτό το κατόρθωσε ο σέρβος καλλιτέχνης του κινηματογράφου κάνοντας τρισδιάστατες προβολές πάνω στο πρόσωπο της ηθοποιού και χρησιμοποιώντας ακτίνες Χ ώστε να τη μεταμορφώνει, ανάλογα με τη «φωνή» που έβγαινε από μέσα της. Η Γουλιώτη ακολούθησε, αφουγκράστηκε, εκφώνησε και πλεύρισε το κλασικό βαρύγδουπο κείμενο σαν να επρόκειτο για ιερατικό λόγο, εκφερόμενο χαμηλόφωνα και σχεδόν εν υπνώσει. Υποβλητικός τόνος, ελάχιστες εναλλαγές υποκριτικής χροιάς ώστε σκόπιμα να ακούμε την ίδια φωνή να εκφωνεί τον λόγο διαφορετικών προσώπων. Ένα πρόσωπο για όλα τα πρόσωπα, λοιπόν, ένα πρόσωπο «πλατύ», όπως θα ’λεγε και ο Χειμωνάς. Δικαίως απέσπασε θριαμβικό χειροκρότημα, καθώς επιλόγισε με τα λόγια του Αισχύλου: «αλαλάξτε αλαλάξτε, αλαλά»…
Οι Σεπτές πανάρχαιες Κόρες της Φρίκης και η Τριλογία
Οι Ευμενίδες παίχτηκαν για πρώτη φορά το 458 π.Χ. στο Θέατρο του Διονύσου.
Ο Αισχύλος αναφέρεται στην ακμή της Αθηναϊκής δημοκρατίας, στον Χρυσό Αιώνα, τότε που πολλαπλές καινοτομίες στην πολιτική και στον πολιτισμό παρήγαγαν την πρώτη πόλη ελεύθερων πολιτών, δημιουργικότητας και πρωτοποριακής σύλληψης του κόσμου. Ανατρέχει, λοιπόν, στον μύθο των Ατρειδών και στα ομηρικά έπη και εστιάζει στο βαθύ μίσος της Κλυταιμνήστρας για τον Αγαμέμνονα. Στο πρώτο μέρος της τριλογίας (Αγαμέμνων) το οικογενειακό δίκαιο σιγοκαίει στην καρδιά της ανδροκτόνου Κλυταιμνήστρας και τα παιανίσματα των γερόντων του Χορού παγώνουν όταν η Κασσάνδρα γίνεται μάντις κακών: Ο Αγαμέμνων θα σφαγιαστεί από τη γυναίκα του μέσα στο λουτρό και μετά θα σφαγιαστεί και η ίδια. Ο Ορέστης θα επιστρέψει μαζί με τον Πυλάδη και θα επισκεφθεί τον τάφο του Αγαμέμνονα στο δεύτερο μέρος της τριλογίας (Χοηφόρους), όπου θα δολοφονήσει τη μάνα του και τον Αίγισθο τη συνεργεία της αδελφής του Ηλέκτρας. Τα πνεύματα που θέλουν να εκδικηθούν τον Ορέστη (Ερινύες) βγαίνουν από τη γη στο τρίτο μέρος, τις Ευμενίδες. Η Πυθία αναστατωμένη αντικρίζει τον Ορέστη στο βωμό, περικυκλωμένο από τις αρχαίες αυτές, χθόνιες θεότητες που τον καταδιώκουν. Ο Απόλλωνας εμφανίζεται στον διωκόμενο και του υπόσχεται την αμέριστη συμπαράστασή του. Ο Ορέστης εμφανίζεται στην Ακρόπολη, ικέτης στο άγαλμα της Αθηνάς. Η Αθηνά θεσπίζει αιώνιο δικαστήριο (Άρειο Πάγο) που θ' απονέμει δικαιοσύνη σε περιπτώσεις φόνου, συγκαλώντας τους πιο καλούς Αθηναίους για δικαστές. Εμφανίζεται και ο Απόλλωνας (συνήγορος του Ορέστη) που θεωρεί τον φόνο του Αγαμέμνονα βαρύτερο απ' τη μητροκτονία. Στην Ψηφοφορία που ακολουθεί προκύπτει ισοψηφία, αλλά επικρατεί η απαλλακτική για τον Ορέστη ψήφος του προέδρου (Αθηνά). Οι Ερινύες θυμώνουν. Η Αθηνά όμως τις μεταπείθει και τις εξευμενίζει, ώστε στο εξής να χαρίζουν ευτυχία και αφθονία στην Αθήνα. Οι Ευμενίδες παίχτηκαν για πρώτη φορά το 458 π.Χ. στο Θέατρο του Διονύσου. Οι «Ευμενίδες» είναι μεταξύ άλλων και μια συνηγορία για τη συνύπαρξη των αξιών διαφορετικών εποχών. Η αντιδικία σχετικά με την τιμωρία ή μη του Ορέστη είναι μια σύγκρουση ανάμεσα στις παλιές και τις νέες θεότητες, ανάμεσα στις Ερινύες και τους Ολύμπιους.
* ΟÂ ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣÂ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
[1] «Η ψυχοθεραπεία είναι μια αργή, επώδυνη διαδικασία. Δεν θεραπεύεσαι οριστικά, όμως αναγνωρίζεις, συμφιλιώνεσαι, βρίσκεις τα εργαλεία διαχείρισης. Το μεγάλο πλεονέκτημα της θεραπείας είναι ότι παρακολουθείς τα πράγματα. Μόνο βγαίνοντας «έξω» από το θέμα, μπορείς να παίξεις μπάλα. Πριν ήσουν τυφλωμένος, σε έπαιρνε και σε σήκωνε. Οι Ερινύες θα είναι εκεί, πάντα εκεί, διαθέσιμες για να σε διαλύσουν. Να σε κάνουν να μειώνεις, να υποτιμάς τον εαυτό σου, να φοβάσαι». Από συνέντευξη της Στεφανίας Γουλιώτη στην Έφη Μαρίνου στην «Εφημερίδα των Συντακτών» στις 20.07.2015.
