Λούκα Ρονκόνι, ένας γίγαντας του ιταλικού θεάτρου

Ο Luca Ronconi πέθανε το βράδυ του Σαββάτου 21 Φεβρουαρίου, από επιπλοκές του ιού της γρίπης λίγο πριν τα 82 του. Τα τελευταία οκτώ χρόνια, παρά το ότι υποβαλλόταν σε αιμοκάθαρση, εργαζόταν άοκνα, και δεν σταμάτησε ποτέ να σχεδιάζει την επόμενη πρόκληση. 

Διηύθυνε το Teatro Stabile di Torino, το Teatro di Roma, το Teatro Piccolo di Milano. Συνεργάστηκε με την Biennale di Venezia, το Teatro alla Scala, και με όλα τα μεγάλα θέατρα εντός κι εκτός Ιταλίας. Ήταν η επιτομή του θεατρικού σκηνοθέτη. Ένα σημείο αναφοράς για όλους, ακόμα και για όσους δεν ήθελαν να ταυτιστούν μαζί του αλλά να πάρουν αποστάσεις. Γι' αυτό το θέατρο, στη γραμμή του Στρέλερ και του Κάστρι, η αυλαία έπεσε. Η προσέγγισή του αυστηρή, ευφυής, πειραματική, ανανεωτική, τον οδήγησε από το Convegno d' Ivrea –όπου το 1967 γεννήθηκε το «Manifesto per un nuovo teatro»–, από τα μεγάλα κλασσικά έργα, μέχρι την αρχαία τραγωδία και την Όπερα.

Μερικές μόνο από τις μυθικές του παραστάσεις που συνθέτουν το πολυδιάστατο έργο του: Μαινόμενος Ορλάντο, Οι τελευταίες μέρες της ανθρωπότητας, Το άσχημο μπέρδεμα της οδού Μερουλάνα, Λολίτα, Οι τρεις αδελφές, Η περίπτωση Μακρόπουλος, Αΐντα, Τόσκα, Ναμπούκο, Η αγία Ιωάννα των σφαγείων, Βάκχες, Προμηθέας Δεσμώτης, Βάτραχοι. Ο Ρονκόνι συνεργάστηκε με μια πλειάδα ηθοποιών και διαμόρφωνε μαζί τους, εκείνο το είδος αντινατουραλιστικής ερμηνείας, που θα μείνει στην ιστορία ως ρονκονιάνα. «Αγαπώ ν' ανεβάζω στη σκηνή έργα στα οποία οι ηθοποιοί, ακολουθώντας το κείμενο, οδηγούνται σε μια συνεχή εναλλαγή ανάμεσα στο πρώτο και το τρίτο πρόσωπο, σε μια συνεχή όσμωση ανάμεσα στο μέσα κα στο έξω, ανάμεσα στην πανεποπτεία του αφηγητή και την ταυτότητα του προσώπου», έλεγε.

Του άρεσαν οι κλασσικοί στο θέατρο και τον γοήτευε η αναθεώρηση και η συντήρηση αυτού ακριβώς του κλασσικισμού μέσα από σύγχρονους τρόπους και αβαν- γκάρντ προσαρμογές. Ο Ρονκόνι διαμόρφωσε μια νέα αντίληψη του θεατρικού χώρου. Ανέτρεψε την πάγια αίσθηση της κίνησης στο θέατρο. Κινεί τον χώρο, χρησιμοποιεί το κινητό praticabile, ένα εύρημα που ανατρέπει το 1969 τον παραδοσιακό διαχωρισμό ανάμεσα στο κοινό και την σκηνή. Ο Μαινόμενος Ορλάντο του Αριόστο, παρουσιάστηκε στο Festival dei due Mondi di Spoleto και ήταν η παράσταση-σταθμός που μετατράπηκε σε συλλογική γιορτή και ταξίδεψε σ' όλη την Ευρώπη (βλ. φωτό).

Η Τριλογία Λίμαν ή πώς να μιλήσουμε για την οικονομία στο θέατρο

Η δημιουργική του περιέργεια τον έφερε κοντά και στους σύγχρονους δραματουργούς όπως ο Αργεντινός Rafael Spregelburd (Il panico, La modestia) και ο Stefano Massini (Trilogia Lehman). Η Tριλογία Λίμαν ήταν το τελευταίο του φιλόδοξο εγχείρημα. Ο Ρονκόνι υποστήριζε ότι μόνο ο Μπρεχτ τα είχε καταφέρει με την αναπαράσταση της οικονομίας στο θέατρο, σε μια εποχή πολύ διαφορετική, πολύ πιο ιδεολογικοποιημένη από τη δική μας. Έλεγε ότι η οικονομία και πολύ περισσότερο τα χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι ό,τι πιο μακρινό στην ανθρώπινη φύση που είναι στο κέντρο της θεατρικής πράξης. Κι όμως, η ανωνυμία και η ψυχρότητα των αριθμών και του χρήματος ξεπερνιέται πάνω στην σκηνή του Teatro Piccolo di Milano και μετουσιώνεται σε θερμό θεατρικό υλικό ανθρώπινων σχέσεων και σωμάτων.

Η Tριλογία, κατ' απαίτηση του Ρονκόνι, παρουσιάζεται σε δύο παραστάσεις, συνολικής διάρκειας πέντε ωρών. Ο θεατής μπορεί να τις παρακολουθήσει σε μία ή δύο βραδιές. Το πρώτο μέρος παρουσιάζει τη ζωή και τα έργα των τριών πατριαρχών της δυναστείας Lehman (Henry, Emanuel, Mayer), που κατάφεραν να δημιουργήσουν μία από τις πιο στιβαρές τράπεζες του κόσμου.

Οι ηθοποιοί οδηγούνται σε μια συνεχή εναλλαγή ανάμεσα στο πρώτο και το τρίτο πρόσωπο, σε μια συνεχή όσμωση ανάμεσα στο μέσα κα στο έξω, ανάμεσα στην πανεποπτεία του αφηγητή και την ταυτότητα του προσώπου.

O Henry φτάνει στην Αμερική από την Γερμανία για να βρει την τύχη του. Θα τη βρει αρχικά στο εμπόριο βαμβακιού, που δέχεται ως είδος πληρωμής από τους καλλιεργητές της Αλαμπάμα, και στην συνέχεια στον καφέ, στους σιδηρόδρομους, στο πετρέλαιο. Ο Henry είναι ο μυαλό της οικογένειας αλλά είναι και άνθρωπος της παράδοσης και της διαφύλαξης των ηθικών και θρησκευτικών αξιών. Στο πρόσωπο του ο συγγραφέας αθωώνει τον καπιταλισμό της εποχής που ήταν συνδεδεμένος με την παραγωγή προϊόντων και μιας εργασιακής ηθικής που θα χαθεί τις επόμενες δεκαετίες. 

Στο δεύτερο μέρος, η αλλαγή σκηνικού έχει συντελεστεί. Είναι η στιγμή όπου το χρηματιστήριο παίρνει την σκυτάλη. Η νέα γενιά αρχίζει να βγάζει χρήματα από τα χρήματα, αποσπώντας την εταιρία από την οικονομία της πραγματικής παραγωγής. Συντελείται ένα είδος συνταξιοδότησης του παλιού καπιταλισμού. Οι δύο γηραιοί αδελφοί Lehman, παρότι κατόρθωσαν να δημιουργήσουν τεράστια περιουσία κ' έναν παγκόσμιο κολοσσό, μοιάζουν δύο πάμπλουτοι χαμένοι.

Οι φωνές και οι φράσεις σ' αυτό το δεύτερο μέρος, ηθελημένα λιγότερο απολαυστικό, μοιάζουν αμήχανες. Τα πρόσωπα γίνονται καρικατούρες. Η εποποιία των τριών πατριαρχών τελείωσε και μπροστά διαφαίνεται μόνο θλίψη. Ο Philip Lehman σε ένα παραλήρημα παντοδυναμίας ονειρεύεται τον τεμαχισμό της Αμερικής στα δύο, χωρίζοντάς την από τον Παναμά. Το ζήτημα δεν είναι πλέον η απόκτηση μεγαλύτερου πλούτου, αλλά η αλλαγή του κόσμου. Η ιδέα είναι να ξαναφτιάξει τον κόσμο σύμφωνα με τους χρηματοπιστωτικούς κανόνες, ώστε κάθε όψη της ανθρώπινης ζωής να είναι ένα προϊόν. Είναι μια ιδέα που θεωρεί ότι η ανθρώπινη ζωή αξίζει λιγότερο από την πίστωσή της.

Η παράσταση ανέβηκε στη σκηνή του Teatro Piccolo στις 29 Ιανουαρίου και θα συνεχιστεί μέχρι τις 15 Μαρτίου. Έπειτα από τον ξαφνικό θάνατο του Ρονκόνι, η διεύθυνση του θεάτρου αποφάσισε την επανάληψή της, από τις 13 έως τις 31 Μαΐου. Παράλληλα, μια σειρά από εκδηλώσεις μνήμης στο πρόσωπο του θα συνεχίσουν και στις τρεις αίθουσες του Teatro Piccolo όλο το μήνα, με κορύφωση την ημέρα των γενεθλίων του στις 8 Μαρτίου.

ΜΑΡΙΑ ΚΑΛΙΟΡΗ