Το πικρό γέλιο του σκλάβου

Δούλος ή αφέντης; Ένα θέατρο για τον Άνθρωπο

Η επιλογή της αρχαίας Αθήνας είναι σκόπιμη και προσδίδει μια νότα κλασικισμού στη σύνθεση, όμως καθεαυτό το κείμενο είναι διαχρονικό, άρα επίκαιρο, επειδή διαδραματίζεται σε χώρο αθωότητας, παρθενικότητας, αμόλυντο από την κοινωνική υποκρισία και τη βία των ανισοτήτων -που το εικαστικό του ανάλογο είναι ο πίνακας του Βατώ «Προσκύνημα στο νησί των Κυθήρων». Ο Ιφικράτης και η Ευφροσύνη, πλούσιοι αριστοκράτες της αρχαίας Αθήνας, έχουν μαζί τους στο πλοίο που τους μεταφέρει εκτός από τις βαλίτσες, τους υποτακτικούς τους, τον Αρλεκίνο και την Κλεάνθη. Ένα ναυάγιο τους ρίχνει σ’ ένα locum idealis, ένα νησί όπου ζουν μόνο σκλάβοι. Ποιοι είναι, όμως, οι «σκλάβοι»;

Antoine Watteau, Προσκύνημα στο νησί των Κυθήρων

Ο Μαριβώ ασκεί σαφή κριτική στην αθηναϊκή (και άρα και στη νέα ευρωπαϊκή της εκδοχή) Δημοκρατία, προκαλώντας πικρούς γέλωτες. Το «Νησί των σκλάβων» είναι μια ημι-κωμική και ημι-συναισθηματική σάτιρα ηθών.

Ο Τριβελίνος, επικεφαλής του νησιού, επιβάλλει νέους κανόνες στη νέα αυτήν πραγματικότητα: πρέπει και οι μεν και οι δε να διδαχθούν αυτά που πρέπει, ώστε να τους επιτραπεί η επιστροφή στην πατρώα γη. «Εκτός ορίων», λοιπόν, στο γνωστό «μεταβατικό» προς την Αγριότητα σημείο όπου η αριστοκρατική δόμηση της κοινωνίας δεν ισχύει, οι παραδεδομένοι ρόλοι (υποβαλλόμενοι από το κοστούμι του ηθοποιού) αντιστρέφονται, οι δούλοι δικαιούνται να υποτάσσουν τους κυρίους, επιδιδόμενοι σε μια fête champêtre άνευ προηγουμένου και ασκώντας βία λεκτική και σωματική στους έως τότε βασανιστές τους. Ο σαρκασμός ενσαρκώνεται στην απέκδυση του ενός ρόλου και στην ταυτόχρονη υπόδυση του άλλου:

Οι τόνοι του χιούμορ είναι σκοτεινοί ακριβώς γιατί εκπορεύονται από τον πολυπιεσμένο ψυχισμό του συμπλεγματικού δούλου.

Οι τόνοι του χιούμορ είναι σκοτεινοί ακριβώς γιατί εκπορεύονται από τον πολυπιεσμένο ψυχισμό του συμπλεγματικού δούλου. Αυτή είναι μια υπεροπτική αλλά και πραγματιστική διαπίστωση του συγγραφέα, που οδηγεί νοερά στα δυο ζευγάρια maître-ésclave του «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Μπέκετ και στον «Αγώνα Νέγρου και Σκύλων» του Κολτές, ως άξιος προκάτοχός τους. Η υπεροψία του ξίφους και ο ευτελισμός του «ευγενούς» ανδρισμού κυριαρχούν ως μοτίβα. Επίσης, η ματαιοδοξία του υποταγμένου σκλάβου που κολακεύεται από τη στιγμιαία σεξουαλική του επιβολή πάνω στον κύριο, σε ένα πλαίσιο εκδικητικής ταπείνωσης. Οι valets είναι γεμάτοι συμπλέγματα και ελαττώματα, όμως η κακία του σκλάβου δεν ενεργοποιείται «φύσει» αλλά «θέσει», με αποτέλεσμα την πολυσημαντότητα του γαλλικού κειμένου. Η χρήση του ζευγαριού των κοινωνικά υποδεέστερων υπηρετών γίνεται δεξιοτεχνικά από τον Μαριβώ, όσο κι αν μια μετάφραση δύσκολα αποδίδει τη φροντισμένη, λεπτά επεξεργασμένη λογοδιάρροια[2] του πρωτοτύπου, που βρίθει υπαινιγμών και υποδηλώσεων.

Castigat ridendo mores[3]

Ο Αινείας Τσαμάτης και η Βίκυ Βολιώτη παίζουν με εξωστρέφεια και εκτελούν αυστηρότερη σκηνοθετική γραμμή, ενώ πιο ελεύθερες και ως εκ τούτου εσωτερικές είναι οι ερμηνείες του Νίκου Αλεξίου και της Ιωάννας Παππά.

Μάταιη επίκληση στο ήθος και στην ανθρωπιά, εισαγωγή του στοιχείου της διδακτικής ουμανιστικής σάτιρας, αναζήτηση της αλήθειας και της ορθολογικής βάσης στην ποιητική σύλληψη, στοιχεία προφητικής ανατροπής που ξαναβρίσκονται στον Βολταίρο, στο ξεκίνημα του γαλλικού Διαφωτισμού. Στη σκηνοθεσία της κυρίας Κάλμπαρη οι δύο πρώην σκλάβοι, σε επίδειξη γενναιοδωρίας, δίνουν άφεση αμαρτιών στους κυρίους τους κι αυτοί υπόσχονται: «θα μοιραζόμαστε όλα τα καλά», ώστε να υπάρξει η αφελής πειθώ και η πεσιμιστική ανατροπή στο τέλος, δοσμένη αντιστικτικά με μιμική, μουσική επένδυση και φωτισμούς. Στον άξονα του συγκεκριμένου σχολίου, και με το αφαιρετικό σκηνικό πολλαπλών παραμορφωτικών κατόπτρων στραμμένων προς το κοινό, η κυρία Κάλμπαρη αξιοποιεί στο έπακρο το ευκίνητο κωμικό στοιχείο που προκύπτει από μια εις βάθος μελέτη του θεατρικού τύπου του Αρλεκίνου και από τη φυσική δεξιότητα του Αινεία Τσαμάτη. Αντίστοιχα αξιοποιεί τη Βίκυ Βολιώτη για ν’ αποδώσει το νευρόσπαστο τραγικό στοιχείο που υποφώσκει στον χαρακτήρα της ματαιόδοξης κοκέτας Ευφροσύνης που θα απογυμνωθεί μπροστά στη σουμπρέτα της και στο κοινό, ενώ αφήνει στον Τριβελίνο ένα ρόλο φωνής off, υποβλητικής και «φασιστικής», με τον τόνο του αυταρχισμού που απαιτείται για να εκτελεσθούν με αληθοφάνεια τα εξωφρενικά επί σκηνής δρώμενα. Αυτό αποκλείει την υπερρεαλιστική προσέγγιση του Μαριβώ και συνιστά ένα εύρημα ιλλουζιονιστικής ακρίβειας πολύ τολμηρό κι αποτελεσματικό. Τα σκηνικά αντικατοπτρίζουν τόσο την αίσθηση αταξίας και σύγχισης που απαιτεί το έργο, όσο και την πολύχρωμη ποικιλότητα ενός καμαρινιού. Ταιριαχτή η κινησιολογική διδασκαλία της Μαρίνας Τσίγκα. Γαλουχημένοι στην κοσμικότητα της τεμπελιάς και της ανικανότητας, ο  Ιφικράτης και η Ευφροσύνη ανακτούν, λίγο πριν σβήσουν τα φώτα του θεάτρου, τους ειθισμένους τους ρόλους. Ο Αινείας Τσαμάτης και η Βίκυ Βολιώτη παίζουν με εξωστρέφεια και εκτελούν αυστηρότερη σκηνοθετική γραμμή, ενώ πιο ελεύθερες και ως εκ τούτου εσωτερικές είναι οι ερμηνείες του Νίκου Αλεξίου και της Ιωάννας Παππά.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.