Η δεσποινίς Χάισμιθ διδάσκει λογοτεχνία

Στο μυαλό της Πατρίτσια Χάισμιθ

Εξορκισμός του θανάτου μέσω του εγκλήματος και διαφορετικές αποτιμήσεις των τύψεων, του αξιακού συστήματος, της αξίας της ανθρώπινης ζωής. Εκδοχές ποικίλες της ψυχικής ισορροπίας, της έννοιας της Δικαιοσύνης, του ερωτισμού, της εξουσίας που εμπλέκεται στις ερωτικές σχέσεις. Νέες νοηματοδοτήσεις του φόνου, του μυστηρίου, της ενοχής, της δαιμονικής όψης του ανθρώπου, των αινιγματικών πτυχών της δημιουργίας και της έμπνευσης, μέσα από ένα παιχνίδι με τους κώδικες της αστυνομικής λογοτεχνίας. «Συγγραφέας και σκηνοθέτης φαντάστηκαν ότι μπορώ να παίξω την Χάισμιθ», λέει σε συνέντευξή της η Ρούλα Πατεράκη. «Πιθανόν θεωρούσαν ότι έχω και εγώ μία σκοτεινή πλευρά, μια απομόνωση. Δεν έχουν και άδικο».

Και πράγματι: η σκοτεινή πλευρά της έξοχης ηθοποιού συναντά τον λογοτεχνικό χαρακτήρα της Χάισμιθ σ’ ένα κείμενο «διδασκαλίας Δημιουργικής Γραφής» που είναι μονταρισμένο κινηματογραφικά, με γρήγορα cut και δραματοποίηση του εκφωνούμενου κειμένου που επιτρέπει εναλλαγές στην πλοκή. Αυτό το στοιχείο αντιμετωπίζεται έξυπνα από τον Χριστόπουλο: η «αρκετά διάσημη» (αλλά στην αγαπημένη της Ευρώπη [1]) συγγραφέας -που είχε και η ίδια παρακολουθήσει μαθήματα Δημιουργικής Γραφής στα νιάτα της- παρεμβαίνει δραστικά στο πόνημα των μαθητευόμενών της συνδιαλεγόμενη με τους χαρακτήρες, που με τη σειρά τους «ζωντανεύουν» με γοητευτικό τρόπο υπηρετώντας την αγωνία μιας αμφίβολης έκβασης. Αυτοσαρκαζόμενη και σαρκική, η «δεσποινίς Χάισμιθ» «πατάει» στο υπό διαμόρφωσιν αστυνομικής πλοκής κείμενο για να εξομολογηθεί τη μοναχική της ζωή, την ιδιορρυθμία της, τη σχέση της με το αλκοόλ, τους φόβους της, τις αισθητικές της προτιμήσεις, τον βαθμό προσέγγισης των ανθρώπων που επιτύγχανε.

Η δραματική της υπόσταση κορυφώνεται στην ερωτική της διαπλοκή με τη μαθήτριά της [2] και ο σαρκασμός εκδηλώνεται στη «χρηστική» προτίμηση ανδρών-δολοφόνων: «Πώς να κουβαλήσει ένα πτώμα, κορίτσι πράμα; Είδες τώρα γιατί δεν βάζω γυναίκες ηρωίδες στα βιβλία μου;» Οι δύο νεαροί άνδρες παριστάνουν δυο κάπως πιο σχηματικούς χαρακτήρες, σκόπιμα «άτονους», που μεταφέρουν τη σκηνική πραγματικότητα στο κείμενο και ταυτόχρονα θέτουν εαυτούς εκτός κειμένου, σε μιαν αποσπασματική προβολή αφηγηματικών στερεοτύπων από όλα τα έργα της Χάισμιθ: εκτενής μελέτη λογοτεχνικών τύπων έχει προηγηθεί, που δίνει τους καρπούς της σε δύο ευέλικτους ανδρικούς χαρακτήρες, που για την αντίληψη της συγγραφέως είναι διαπλάσιμοι και ρευστοί, μπορούν δε κάλλιστα να υποκατασταθούν από έναν γυναικείο. Ο Ιωσήφ Βαρδάκης αξιοποιεί το αμφισεξουαλικό γνώρισμα των χαρακτήρων για ν’ αποδώσει σκηνοθετικά την υφέρπουσα ομοφυλοφιλία του Ρίπλει και τις συγγραφικές «προβολές» του μισογυνικού ψυχισμού[3] της ίδιας της Χάισμιθ στα πρόσωπα που φιλοτέχνησε.

Μια πολυθρόνα, ένα όστρακο χελώνας, ένα κείμενο

Η επιλογή της Ρούλας Πατεράκη για την ενσάρκωση αυτής της créateur-auteur είναι, ίσως, η ευφυέστερη σκηνοθετική επιλογή της χρονιάς: η κυρία Πατεράκη μεταφέρει επί σκηνής την τεράστια υποκριτική και σκηνοθετική της πείρα, την αξιοθαύμαστη δυνατότητά της να «αναρτά» στο πάνθεον των κλασικών χαρακτήρων μια τόσο νεόδμητη περσόνα χωρίς να κηλιδώνει τη δημόσια εικόνα της.

Το έργο του Χριστόπουλου «στήνει» το σασπένς σεβόμενο τη θεωρητική βάση που το διέπει. Χωρίς να γίνεται βερμπαλιστικό, παραμένοντας στο genre των αυτοαναφορικών λογοτεχνικών κειμένων, βάζει τον πρωταγωνιστικό χαρακτήρα να επανασυγγράφει το έργο του «βγαίνοντας έξω» απ’ αυτό: μια σύμβαση που απαιτεί υψηλό βαθμό δραματικότητας για να πετύχει. Η επιλογή της Ρούλας Πατεράκη για την ενσάρκωση αυτής της créateur-auteur είναι, ίσως, η ευφυέστερη σκηνοθετική επιλογή της χρονιάς: η κυρία Πατεράκη μεταφέρει επί σκηνής την τεράστια υποκριτική και σκηνοθετική της πείρα, την αξιοθαύμαστη δυνατότητά της να «αναρτά» στο πάνθεον των κλασικών χαρακτήρων μια τόσο νεόδμητη περσόνα χωρίς να κηλιδώνει τη δημόσια εικόνα της. Αντιθέτως, αναδεικνύει πτυχές απόλυτης ανθρωπιάς επιτυγχάνοντας δραματικές κορυφώσεις με μοναδικά σκηνικά αντικείμενα μια πολυθρόνα, ένα μπουκάλι ουίσκι και ένα άδειο όστρακο χελώνας-υπαινιγμό για τη σχέση αγάπης-μίσους με τη μητέρα της που στοίχειωνε τη συγγραφέα και υπήρξε η έμπνευση για το διήγημα «Η Χελώνα» («The Terrapin», 1962: μια καταπιεστική μητέρα βράζει την αγαπημένη pet χελώνα ενός μικρού αγοριού, που έντρομο ακούει κραυγές της χελώνας του και στο τέλος δολοφονεί τη μητέρα). Πέραν της αξιοπρόσεκτης αυτής κορύφωσης, η συγγραφέας διατηρεί το χιούμορ και τη γοητεία της απορρίπτοντας με γαργαλιστικά σχόλια τη φτήνεια και την κοινοτοπία στην αφήγηση, αλλά και αποδεχόμενη τις «whodunnit» ντετεκτιβικές ιστορίες, που απαιτούν από το κοινό εμπλοκή στην εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με το έγκλημα. Πάνω απ’ όλα, όμως,  αποκαλύπτοντας την απολαυστική διεργασία της συγγραφής, που γίνεται εθισμός και τρόπος ζωής για τον δημιουργό: «Γι’ αυτό και οι κακοί συγγραφείς συνεχίζουν να γράφουν!». Η Πατρίτσια Χάισμιθ έγραψε είκοσι δύο νουβέλες, ενώ κάποιοι ήρωές της εκκινούν από το Γκρήνουιτς Βίλατζ. Το τοπίο των αφηγήσεών της είναι το συγγραφικό της «τοπίο», επανδρωμένο από διαταραγμένους ψυχισμούς και φροϋδικά κλινικές περιπτώσεις ηρώων: στο θεατρικό έργο του Χριστόπουλου, ενώ καταγγέλλει μια δολοφονία, παρουσιάζεται η ίδια ως δυνητική δολοφόνος.

Οι συντελεστές

Ο Παναγιώτης Χριστόπουλος, γνωστός ως σκηνοθέτης και σεναριογράφος, κέρδισε το 2007 το Τρίτο Κρατικό Κινηματογραφικό Βραβείο Ποιότητας για τη μικρού μήκους ταινία του «Η έκταση που αναλογεί», υπήρξε συνεργάτης στα σενάρια του «J.A.C.E.» του Μενέλαου Καραμαγγιώλη και του «September» της Πέννυς Παναγιωτοπούλου ενώ το φθινόπωρο του 2013 έγινε ο πρώτος έλληνας αποδέκτης της υποτροφίας που το Φεστιβάλ Καννών δίνει κάθε χρόνο σε δώδεκα δημιουργούς απ’ όλο τον κόσμο για γύρισμα ταινίας μεγάλου μήκους.

Ο σκηνοθέτης Ιωσήφ Βαρδάκης, με σπουδές κινηματογράφου και ενεργός στο θέατρο απ’ το 1997, ολοκληρώνει με αυτό το έργο ένα τρίπτυχο με θεατρικές βιογραφίες που ξεκίνησε με το Q.E.D. ή Τι απέδειξε ο κύριος Φάινμαν του Πίτερ Παρνέλ και συνεχίστηκε με τον μονόλογο I Am My Own Wife του Νταγκ Ράιτ. Φέτος, παράλληλα με το Patricia Highsmith - εισαγωγή στο σασπένς, σκηνοθετεί το θεατρικό έργο Κρέας του Πήτερ Στρόαν στο «Αγγέλων Βήμα».

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.