i-istoria-tis-aytothysias-390

Για την παράσταση Ιστορία της αυτοθυσίας από την ομάδα Skrow Theater, στο Φεστιβάλ Αθηνών.

Του Γιώργου Π. Πεφάνη

Η ομάδα του Skrow Theater (Βασίλης Μαυρογεωργίου, Μαρία Φιλίνη, Κατερίνα Μαυρογεώργη) κατέθεσε με την Ιστορία της αυτοθυσίας μια πολύ ώριμη πρόταση, που φέρνει τους συντελεστές της πολύ κοντά στο θέατρο ντοκουμέντο. Προηγήθηκε έρευνα σε μεγάλο γεωγραφικό πλάτος από τη βικτωριανή Αγγλία έως την Ιαπωνία του Χιροχίτο και από την Αμερική του Λούθερ Κινγκ έως τη Χιλή του Πινοσέτ. Η έρευνα εκτείνεται και σε εντυπωσιακό βάθος: οι μυθολογικές μορφές της Άλκηστης και του Προμηθέα και η εμβληματική προσωπικότητα του Σωκράτη και του Ιησού δίνουν τις αφετηρίες για τις ακατάβλητες σουφραζέτες ή τις ηρωικές φιγούρες των ναζιστικών στρατοπέδων, των ιαπώνων καμικάζι, της χιλιανής και της ελληνικής χούντας, των εργατών του Τσερνομπίλ κ.ά. Είναι σαφές ότι το παλμαρέ της παράστασης ήταν πολύ πλούσιο και έγινε αναγκαστικά κάποια επιλογή, καθώς το θέαμα θα μεταβαλλόταν σε ένα καλειδοσκόπιο θανάτων, σε ένα πάνθεον ηρώων, κατά το μάλλον ή ήττον γνωστών, που σημάδευσαν με την οριστικότητα και την ακρότητα της πράξης τους, την κοινωνία και την εποχή τους. 

Η μέθοδος που ακολουθεί η ομάδα είναι γνωστή από την προετοιμασία ενός documentaire: εστίαση σε ένα κεντρικό θέμα (σε μία ιδέα, σε μία πράξη, σε ένα γεγονός ή σε μία στάση ζωής)· επεξεργασία του θέματος και άντληση πραγματολογικού υλικού· προβολή του υλικού αυτού με ρεαλιστικό και απέριττο τρόπο, ώστε να δημιουργηθεί μια έκκληση στον θεατή να το προσλάβει κριτικά και νηφάλια. Η διαδικασία αυτή επαναλαμβάνεται καθώς πολλαπλασιάζονται τα ιστορικά παραδείγματα. Σχηματίζονται έτσι κάποιες μικροαφηγήσεις με υποκειμενικό κέντρο, αλλά με παγκόσμια διάμετρο, οι οποίες διαπλέκονται κατά τη διάρκεια της παράστασης, δημιουργώντας συνεχή περάσματα, αλλά και τομές, στροφές και αντιστροφές, σε ένα χωροχρονικό montage πολιτικής έντασης, ηθικής περιδίνησης και υπαρξιακής αγωνίας.

Η παράσταση δίνει πολύ περισσότερα απ' ό,τι αρχικά μπορεί να συλλάβει ο «μέσος» θεατής. Αλλά αυτό που «δίνει» δεν είναι επιπλέον πληροφορίες ή εικόνες, αλλά εφαλτήρια για πολύ σημαντικά ερωτήματα που, βεβαίως, παραμένουν ανοικτά. Θα αρκεστώ σε μερικά μόνο σημεία.

Όσο πλησιάζουμε προς το παρόν ο ηρωισμός μοιάζει να εξαντλείται ή να αραιώνουν τα παραδείγματά του. Τελευταίος σταθμός το Τσερνομπίλ. Εδώ σταματούμε. Τι γίνεται μετά; Πόσους ήρωες μπορούμε να μνημονεύσουμε από τη δική μας εποχή;

Όσο πλησιάζουμε προς το παρόν ο ηρωισμός μοιάζει να εξαντλείται ή να αραιώνουν τα παραδείγματά του.

Αυτό είναι ένα ερώτημα που δεν μπορεί να απαντηθεί εύκολα, καθώς προϋποθέτει ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο του ηρωισμού και συνεπώς τη σκιαγράφηση μιας συναφούς προς αυτόν ηθικής. Προϋποθέτει επίσης, για αρκετές ιστορικές μορφές της παράστασης, την ανάλυση του πολιτικού προτάγματος το οποίο υποστυλώνει και εν τέλει δικαιολογεί μια απόφαση τόσο ακραία και αμφίσημη, όσο αυτή της αυτοθυσίας. Ακραία, διότι είναι οριστική και αμετάκλητη· αμφίσημη, διότι τα αποτελέσματά της δεν έχουν πάντα θετικό πρόσημο. Ας θυμηθούμε μόνο την περίπτωση των ιαπώνων καμικάζι που δραπετεύουν από την προσωπική τους ζωή και ξοδεύουν την τελευταία πνοή τους για την τιμή ενός αυτοκράτορα και την ανάδειξη μιας φαύλης πολιτικής.

Πολιτική και ηθική βρίσκονται στο υπόβαθρο παρόμοιων αμετάκλητων αποφάσεων. Αλλά είναι μόνο αυτές; Μήπως ευνοούνται και άλλες ερμηνείες ψυχαναλυτικής υφής, που θα έστρεφαν την προσοχή μας σε ασυνείδητους μηχανισμούς, όπως της απώθησης και της εξιδανίκευσης, οι οποίοι «καθοδηγούν» εν τέλει το υποκείμενο στην αυτοθυσιαστική πράξη; Και αν δεχθούμε ότι αυτή η ερμηνευτική δυνατότητα είναι υπαρκτή, πώς θα μπορούσαμε να περιγράψουμε τους αρμούς που συνέχουν εν προκειμένω την πολιτική ανάλυση, την ηθική θεωρία και το ψυχαναλυτικό εγχείρημα; Πώς οι τρεις αυτοί διαφορετικοί (αλλά ενδεχομένως και συμπληρωματικοί) λογοθετικοί παράγοντες μπορούν να ερμηνεύσουν μια τόσο παράδοξη ή και παράλογη πράξη, στην οποία εγγράφεται το απονενοημένο, η τρομώδης δύναμη της αυτοχειρίας, η γοητεία της απόλυτης αυταπάρνησης, ο απόηχος ενός χαμένου σήμερα αλτρουισμού, αλλά και η ανεπίστρεπτη κίνηση μιας έσχατης ψευδαίσθησης ή μιας φρικιαστικής στρέβλωσης;

«Πεθαίνω για εσάς»

Ο ηθικός λόγος των ατομικιστικών δημοκρατιών και των ηδονιστικών κοινωνιών μας δεν μπορεί να κατανοήσει το ακατανόητο και το ακατανόμαστο.

Η ομάδα του Skrow Theater πολύ έξυπνα αφήνει όλα τα ερωτήματα ανοικτά. «Ανοικτά» όμως δεν σημαίνει μόνο αναπάντητα, αλλά και ενεργά, σε μια υφέρπουσα μορφή (καθώς δεν διατυπώνονται ποτέ ρητά) και σε μια ειρωνική τονικότητα που προκύπτει από τους φιλόδοξους ενικούς του τίτλου: «Η ιστορία της αυτοθυσίας»: σαν να ήταν εφικτή μια ενιαία ιστορία (και μάλιστα με οριστικό άρθρο), μια συνεκτική αφήγηση όχι της τάδε ή της δείνα αυτοθυσιαστικής πράξης, αλλά της αυτοθυσίας ως τέτοιας. Επομένως, μια υπερβατική ιστορία που μπορεί να αγκαλιάσει και να εξηγήσει την ουσία της αυτοθυσίας μέσα από τις επιμέρους εκφάνσεις της.

Όμως όχι. Η παράσταση μας δείχνει ότι αυτός ο ουσιακρατικός λόγος της ιστορίας δεν είναι εφικτός· ότι ο ιδεολογικός λόγος της πολιτικής, μολονότι είναι ικανός να κατασκευάσει πρόθυμα υποκείμενα, δεν είναι επαρκής για να εξηγήσει το αναπάντεχο και το αιφνιδιαστικό συμβάν μιας απόφασης· ότι ο ηθικός λόγος των ατομικιστικών δημοκρατιών και των ηδονιστικών κοινωνιών μας, έχοντας χάσει προ πολλού το βάρος του καθήκοντος δεν μπορεί να κατανοήσει το ακατανόητο και το ακατανόμαστο, πολλώ δε μάλλον να το παραγάγει.

Τι μας μένει λοιπόν; Αυτό είναι το τελικό ερώτημα της παράστασης, καθώς το έργο τελειώνει με την ενοχλητική «μύγα» του Σωκράτη, την αρετή, που μας ενοχλεί με τα ανούσια πετάγματά της. Κυνική απομάγευση του παρελθόντος και των εκφυλισμένων εννοιών του; Νοσταλγία του αδικαίωτου ηρωισμού; Κρυφή ελπίδα μέσα από τα ερείπια της ιστορίας; Ο λόγος στους θεατές.

O ΓΙΩΡΓΟΣ Π. ΠΕΦΑΝΗΣ είναι επίκουρος καθηγητής θεατρολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Για μια web εκδοχή της τέχνης

Για μια web εκδοχή της τέχνης

Σκέψεις γύρω από τις νέες συνθήκες δημιουργίας και παρουσίασης των παραστατικών τεχνών και των υβριδικών μορφών που έχουν προκύψει.

Του Νίκου Ξένιου

Στην αρχή της πανδημίας, τα κοινωνικά δίκτυα διεθνώς μετέδιδαν την περίπτωση ...

Τρεις αδελφές, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά (κριτική)

Τρεις αδελφές, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά (κριτική)

Για την παράσταση «Τρεις αδελφές» του Αντόν Τσέχοφ, σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Καραντζά, στο Θέατρο Βεάκη, η οποία παρουσιάζεται απόψε διαδικτυακά με μικρό αντίτιμο (εδώ: https://vimeo.com/ondemand/totheatro)

Του Νίκου Ξένιου

...
Η Ανθολογία του Σπουν Ρίβερ, σε σκηνοθεσία της Δήμητρας Κονδυλάκη (κριτική)

Η Ανθολογία του Σπουν Ρίβερ, σε σκηνοθεσία της Δήμητρας Κονδυλάκη (κριτική)

Για την παράσταση, βασισμένη στην «Ανθολογία του Σπουν Ρίβερ» του Έντγκαρ Λη Μάστερς, σε μετάφραση, δραματοποίηση και σκηνοθεσία της Δήμητρας Κονδυλάκη η οποία παρουσιάστηκε στο Θέατρο Σταθμός.

Του Νίκου Ξένιου

Η Δήμητρα ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο εξαίσιος ίλιγγος (διήγημα)

Ο εξαίσιος ίλιγγος (διήγημα)

Έφτασε στο Παρίσι στις δώδεκα το μεσημέρι. Ο καιρός ήταν καλός, ο ήλιος έλαμπε αλλά το κρύο ήταν τσουχτερό. Με το που κατέβηκε στην αποβάθρα του σταθμού έβγαλε τον χάρτη από τον σάκο της για να προσανατολιστεί.

Της Νατάσας Χολιβάτου

...

Εκθαμβωτικός Δημήτρης Παπαϊωάννου προσεχώς στη Στέγη

Εκθαμβωτικός Δημήτρης Παπαϊωάννου προσεχώς στη Στέγη

Το νέο έργο του Δημήτρη Παπαϊωάννου Εγκάρσιος Προσανατολισμός είναι έτοιμο και περιμένει το κοινό, μόλις ανοίξουν ξανά οι κλειστοί χώροι θεαμάτων. Φωτογραφίες © Julian Mommert.

Επιμέλεια: Book Press

Ο Εγκάρσιος Προσανατολισμ...

Εισαγωγή στις Ψηφιακές Σπουδές – χάρτης ενός νέου ψηφιακού χώρου

Εισαγωγή στις Ψηφιακές Σπουδές – χάρτης ενός νέου ψηφιακού χώρου

Για τον συλλογικό τόμο «Εισαγωγή στις ψηφιακές σπουδές» (εκδ. Ροπή), σε επιμέλεια του Μανώλη Πατηνιώτη. Στην κεντρική εικόνα, Digital art από τη ρωσίδα καλλιτέχνιδα Mignon Zakuga.

Του Δημήτρη Πετάκου

Ο συλλογικός τόμος Εισαγωγή στις Ψηφιακές Σ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Αλέξη Χατζηδάκη «Όψεις τουρισμού – Δεκαοχτώ δοκίμια για την τουριστική ανάπτυξη, τον σχεδιασμό του χώρου και την αρχιτεκτονική», που κυκλοφορεί από τις Cube Art Editions.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nina George «Τα φώτα του νότου» (μτφρ. Όλγα Γκαρτζονίκα), που κυκλοφορεί στις 7 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος ενός διηγήματος, από τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα», που κυκλοφορεί στις 26 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΗΣΥΧΩΝ ΑΚΡΩΝ

Έν...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

Μια επιλογή δέκα χριστουγεννιάτικων βιβλίων για πολύ μικρά και λίγο μεγαλύτερα παιδιά από τη βιβλιοπαραγωγή του 2020. Πρόκειται για όμορφα βιβλία που μεταφέρουν το πνεύμα των Γιορτών στους μικρούς αναγνώστες με τρυφερές καλογραμμένες ιστορίες. Στις παρακάτω επιλογές, η εικονογράφηση παρουσιάζει ποικιλία και μεγάλο ε...

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

11 Ιανουαρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Πέθανε ο αγαπητός σε Ελλάδα και Γαλλία συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης

Σε ηλικία 77 ετών και έπειτα από μακροχρόνια ασθένεια, πέθανε ο συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης, όπως έγινε γνωστό από τον εκδοτικό του οίκο, τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ