Η Ιζαμπέλ Ιπέρ και ένας θίασος εξαιρετικός στην παράσταση Ψευδοεξομολογήσεις του Πιέρ Ντε Μαριβώ.
Του Νίκου Ξένιου
H ανθρώπινη καρδιά έχει, κι αυτή, τη μαγειρική της, μια cuisine de garnitures που προκαθορίζουν την έκβαση των συναισθημάτων. Το πυκνό δίχτυ των λέξεων (το bavardage που μετονομάστηκε –όχι άδικα– σε marivaudage), η παρεννόηση, η ανεξακρίβωτη υπόθεση που γίνεται βάση για μια τεράστια παρεξήγηση, ενέργειες συναισθηματικά κινούμενες που υποκρύπτουν ανομολόγητους πόθους και μεγάλο ποσοστό ανελευθερίας και κοινωνικής υποκρισίας, στο έργο Ψευδοεξομολογήσεις (Fausseς Confidenceς) του Μαριβώ.
Ο σκηνοθέτης Μποντί αποδεικνύεται «μαιτρ» του είδους: καθώς έχει σκηνοθετήσει ήδη άλλα τρία έργα του Μαριβώ, έρχεται τώρα να αξιοποιήσει σκηνικά την ιδέα πως ο έρωτας μπορεί να γεννηθεί μέσα απ’ τις ψεύτικες εξομολογήσεις των ανθρώπων, με ένα έργο που, όταν πρωτοανέβηκε στο Theatre Francais, το 1793, δεν είχε γίνει ένθερμα δεκτό. Ψευδοεξομολογήσεις, λοιπόν: κωμωδία σε τρεις πράξεις στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών 2014.
Το ταξικό χάσμα
Κάποιες πληροφορίες δήθεν μυστικές που αποκαλύπτονται, αβάσιμες φήμες που υποδύονται τον μανδύα της βεβαιότητας, μισόλογα που ψιθυρίζονται την κατάλληλη στιγμή στο ευήκοον ους, εμβληματική δράση που άγεται και φέρεται από τη ρητορική των εντυπώσεων
Πρόκειται για ένα ηθικολογικό έργο, πρόδρομο του μπουλβάρ, που συγκεντρώνει όλα τα φθίνοντα γνωρίσματα του κλασικισμού και τα εκκολαπτόμενα χαρακτηριστικά του σύγχρονου ψυχολογικού θεάτρου. Ο φτωχός Ντοράντ (έξοχος στον ρόλο ο Λουί Γκαρέλ) αγαπά την πλούσια Αρμίντ (Ιζαμπέλ Ιπέρ). Η κωμωδία απαιτεί οι εραστές να συναντηθούν, γι’ αυτό ο Μαριβώ βάζει την ηρωϊδα του να είναι χήρα και να έχει πλούσια εμπειρία ζωής. Ο Ντοράντ –το όνομα αυτό το χρησιμοποιεί ο Μαριβώ και στο Παιχνίδι του έρωτα και της τύχης– θέλει να κατακτήσει ένα δύσκολο στόχο: μια μεγαλύτερή του γυναίκα που έχει έλεγχο των πόθων της και της ζωής της. Ο δραματουργός συγκεντρώνει την προσοχή του θεατή στα μέσα των οποίων θα μετέλθει ο ήρωας. Ερωτευμένος με την Αρμίντ, βρίσκεται σε αδιέξοδο, ώσπου ο βαλές του, ο καπάτσος Ντιμπουά, αυτός ο ηθοποιός, σεναριογράφος και σκηνοθέτης της ίντριγκας και της μανούβρας θα συστήσει τον κύριό του ως attendant στην υπηρεσία της Αρμίντ. «Υπερηφάνεια, λογική και πλούτος», όλα αυτά πιστεύει ο δαιμόνιος βαλές πως αρμόζουν στον κύριό του, και πως το ταξικό χάσμα θα καλυφθεί.
Το παλιό θεατρικό σχήμα Κύριος/Ακόλουθος αξιοποιείται από τον Μαριβώ στο έπακρο. Η μητέρα της ηρωϊδας, μια ματαιόδοξη γραία που θέλει τον τίτλο της κόμησσας για την κόρη της και τον τίτλο της μητέρας μιας κόμησσας για τον εαυτό της, είναι μια κωμική φιγούρα άψογα ενσαρκωμένη από την Μπιλ Οζιέ. Ο Αρλεκίνος, τέλος, υπηρέτης της Αρμίντ, θα τεθεί στην υπηρεσία του νεοπροσληφθέντος Ντοράντ και θα επιδοθεί σε ένα εξαίσιο λογοπαίγνιο σαρκασμού πάνω στο ποιος υπηρετεί ποιον. Όλο το παιχνίδι, άλλωστε, θα παιχτεί στα λόγια, γιατί οι «ψεύτικες εξομολογήσεις» δεν είναι παρά μια επινόηση – που θεατρικά οικοδομεί το έργο. Κάποιες πληροφορίες δήθεν μυστικές που αποκαλύπτονται, αβάσιμες φήμες που υποδύονται τον μανδύα της βεβαιότητας, μισόλογα που ψιθυρίζονται την κατάλληλη στιγμή στο ευήκοον ους, εμβληματική δράση που άγεται και φέρεται από τη ρητορική των εντυπώσεων, να τα κύρια γνωρίσματα του σπουδαίου αυτού είδους θεάτρου. Ο κύριος Ρεμί αποφασίζει πως ο Ντοράντ θα πρέπει ν’ αρραβωνιαστεί τη Μαρτόν (Μανόν Κόμπ), τη νεαρή υπηρέτρια της Αρμίντ, γιατί αυτό θα της αποφέρει 1000 λιβρέες ως γαμήλιο δώρο από τον κόμη που πρόκειται να δοθεί ως σύζυγος στην Αρμίντ. Στο στρατήγημα του Ντιμπουά δεν έχει προβλεφθεί αυτή η περιπέτεια, που θα προκαλέσει τη ζήλεια της Αρμίντ και γρήγορα θα δώσει τη δραματική λύση στο έργο. Σύγχρονη σκηνοθεσία, σύγχρονα κοστούμια και μουσική, σκηνικά και μακιγιάζ. Η παράσταση έκανε πρεμιέρα στο Παρίσι, στο Θέατρο Odeon στις αρχές του 2014 και έκτοτε περιόδευσε εντός και εκτός Γαλλίας.
Μέσα στο χιούμορ του Διαφωτισμού
Στον Μαριβώ τα εμπόδια στην πραγμάτωση του έρωτα δεν είναι εξωτερικά, όπως συμβαίνει, λ.χ., στον Μολιέρο, ούτε αξεπέραστα, όπως συμβαίνει στον Ρακίνα. Κάποια βαθειά ριζωμένη προκατάληψη, μια εμμονή, προηγούμενες τραυματικές εμπειρίες και διαψεύσεις, και προπάντων η δυσκολία των ηρώων του Μαριβώ να παραδεχθουν μεγαλόφωνα πως είναι ερωτευμένοι. Αυτή η συνεχής –εκ των έσω εκπορευόμενη– άρνηση, αυτός ο συνεχής δισταγμός και η παλινδρόμηση παράγουν την ατμόσφαιρα του έργου, που είναι μοναδική, γιατί είναι ο θρίαμβος της γαλλικής γλώσσας. Ο Κύριος μιλά το ιδιόλεκτο του σαλονιού, ο βαλές το γελοίο ιδιόλεκτο του ταπεινής καταγωγής ανθρώπου, και αυτά ισορροπούν σε ένα σταθερό υφολογικό καμβά που συνέχει το κείμενο και ισοσκελίζει την εύθραυστη αυτή γλωσσική ακροβασία. Οι ήρωες του Μαριβώ ζωγραφίζουν τα πορτραίτα των αγαπημένων τους με παιδικότητα και αφέλεια αξιοσημείωτη. Οι ζωγραφιές τους έχουν τη δραματουργική βαρύτητα του τεκμηρίου, ίσως γιατί φέρουν δυνάμει τη γνησιότητα του συναισθήματος αποτυπωμένη στον καμβά. Στη συγκεκριμένη παράσταση ο θεατής φαντάζεται το πορτραίτο, δεν το βλέπει, με αποτέλεσμα το παιχνίδι του έρωτα και της τυχαιότητας να γίνεται πιο επικίνδυνο.
Η Ιζαμπέλ Ιπέρ ξεδιπλώνει μια ερμηνεία νεανική, σκαμπρόζικη, εκλεπτυσμένη, χωρίς κραυγαλέες, «εύκολες» αποστροφές στο κοινό, χωρίς ναρκισσιστικές καθηλώσεις, χωρίς αίσθηση υπεροχής έναντι των νεαρότερων ηθοποιών
Το έργο είναι ξεκαρδιστικό, και στην επιτυχία της συγκεκριμένης παράστασης σημαντικό ρόλο έπαιξε η σκηνοθεσία. Βέβαια, δεν είναι δυνατόν να μην μνημονεύσει κανείς την εσωτερική, απόλυτα αφομοιωμένη ερμηνεία της Ιζαμπέλ Ιπέρ, που συνοδεύεται από ένα θίασο εξαιρετικό και ξεδιπλώνει μια ερμηνεία νεανική, σκαμπρόζικη, εκλεπτυσμένη, χωρίς κραυγαλέες, «εύκολες» αποστροφές στο κοινό, χωρίς ναρκισσιστικές καθηλώσεις, χωρίς αίσθηση υπεροχής έναντι των νεαρότερων ηθοποιών. Μια ολοκληρωμένη παράσταση, υποδειγματική στα επί μέρους χαρακτηριστικά της, που όμως αναδεικνύει και ένα έργο απόλυτης συγγραφικής ωριμότητας.
Ο Πιερ Καρλέ ντε Σαμπλαίν ντε Μαριβώ γεννήθηκε στο Παρίσι στις 4 Φεβρουαρίου 1688. Ακολουθώντας τα ίχνη του πατέρα του άρχισε να σπουδάζει νομική, αλλά στα είκοσι γράφει ήδη το πρώτο του έργο : Ο δίκαιος και συνετός πατέρας. Ακολούθησαν τα έργα: Διπλή απιστία (1723), Το νησί των σκλάβων (1725), Το παιχνίδι του έρωτα και της τύχης (1730), Ο θρίαμβος του έρωτα (πολυπαιγμένο στην Ελλάδα έργο, γραμμένο το 1732), Η κληρονομιά (1736), Η φιλονικία (1744) και καμιά τριανταριά άλλα. O Mαριβώ παρώδησε τον Όμηρο, και τον Φενελόν, γνωρίστηκε με τη Μαντάμ ντε Πομπαντούρ, τον Ρουσσώ, τον Κλωντ Ελβετιίς και άλλους εγκυκλοπαιδιστές, υπήρξε εξαιρετικός συζητητής και αντιφατική προσωπικότητα. Έργα του παίχτηκαν στην Comédie Française και στην Comédie Italienne. Δημοσίευσε, το 1731, τα πρώτα δύο μέρη του μυθιστορήματός του Marianne, το οποίο συνέχισε μέσα στα επόμενα έντεκα χρόνια αλλά ποτέ δεν ολοκλήρωσε, όπως και το δεύτερο μυθιστόρημά του. Η «μεταφυσική του έρωτα» ήταν το θέμα των έργων του Μαριβώ, αναζητά τις καταβολές του στον Φοντενέλ και τον Ζαν ντε λα Μπριγιέρ: δεν είναι τυχαίο πως οι θεατρολόγοι μιλούν για στιλ “marivaux-esque”.
