Μαρία Κατσανδρή

Οι κωμωδίες του Δημήτρη Ψαθά είναι ομολογουμένως από τις πιο αγαπημένες του ελληνικού κοινού. Τι σας συγκινεί περισσότερο στον Φον Δημητράκη;

Το ίδιο το έργο πάνω απ' όλα, εξ άλλου «συγκινεί» πάντα ένα έργο γραμμένο με μαεστρία και αγάπη για τους χαρακτήρες. Δικαιώνονται σχεδόν όλοι. Αλλά ίσως αυτό που περισσότερο με «συγκινεί» είναι το πόσο τωρινό είναι, κι αυτό είναι και τρομακτικό λίγο, λες και δεν έχουν περάσει κάποια χρόνια...

Η ηρωίδα που υποδύεστε ανήκει στην εποχή που γράφτηκε το έργο ή τη βλέπετε σήμερα γύρω μας, στην ελληνική κοινωνία; Είναι με έναν τρόπο τραγική;

Φυσικά και την βλέπουμε σήμερα. Άλλωστε, νομίζω, οι «μαμάδες» δεν αλλάζουν και πολύ στο βάθος τους. Θα είναι πάντα αυτές που η καρδιά θα χτυπάει για τα παιδιά τους, που θα υποστηρίζουν, που θα ανησυχούν. Πάντα και παντού. Μπορεί ν' αλλάζει ο τρόπος αλλά όχι η ουσία. Μ' αυτήν την έννοια οι μαμάδες είναι με έναν τρόπο τραγικές και μάλιστα σε περιόδους πολέμου ή κρίσης. Τώρα όσον αφορά στην τραγικότητα του προσώπου αυτής της γυναίκας που τυχαίνει, κι αυτό είναι που τη χαρακτηρίζει, να είναι η σύζυγος του Φον Δημητράκη, είναι τόσο τραγική όσο και γελοία όπως και ο Φον Δημητράκης. Πιστεύω βέβαια πως πίσω από την όποια γελοιότητα κρύβεται μια μικρή έστω κηλίδα «οδύνης». Αν και αυτό θέλει πολύ κουβέντα...

Το έργο εκτυλίσσεται στην Κατοχή. Υπάρχει κάποια ιστορία από την Κατοχή, μια μαρτυρία δικού σας ανθρώπου που σας βάζει στο κλίμα της εποχής;

Σήμερα χρειάζεται και η ενδοσκόπηση για να ξαναφωνάξουμε σύσσωμοι «αέρα».

Φυσικά και έχω. Πολλές μαρτυρίες. Από την μητέρα μου κατ' αρχήν που αν και ήταν κοριτσάκι, θυμόταν παρά πολλά και από πολλούς θείους και θείες που ζούσαν στο κέντρο της Αθήνας. Ξέρετε, νομίζουμε πως από την Κατοχή έχουν περάσει πολλά-πολλά χρόνια... Δεν είναι έτσι αν το καλοσκεφτούμε... Οι άνθρωποι που τώρα είναι 80 ή και 70, είίναι άνθρωποι της κατοχής... Και μήπως νομίζουμε ότι έχουμε ξεπεράσει το «κατοχικό σύνδρομο»; Άλλωστε κι εγώ που είμαι της γενιάς του '60, θυμάμαι πολύ καθαρά τις τρύπες στα κτίρια της Αθήνας από τις οβίδες που υπήρχαν εκεί σαν ανοιγμένα στόματα για χρόνια. Ρώταγα τι είναι αυτές οι τρύπες στους τοίχους και... ωπ! ξεδιπλωνόταν μια ιστορία που την άκουγα σαν ένα άγριο παραμύθι. Μόνο που για αυτούς τους ανθρώπους δεν ήταν παραμύθι.

Πολλοί ισχυρίζονται ότι και σήμερα ζούμε ένα είδος οικονομικής "κατοχής". Υπάρχει μία φράση (δική σας ή συναδέλφου σας) που όταν ακούγεται στην παράσταση, την βρίσκετε τρομερά επίκαιρη;

Υπάρχουν πολλές φράσεις που είναι επίκαιρες. Και που δυστυχώς θα παραμένουν αν δεν αλλάξουν τα «πράγματα». Όλα όσα ξεστομίζει ο Φον Δημητράκης είναι δυστυχώς άκρως επίκαιρα. Και όσο για την σημερινή «οικονομική κατοχή», δυστυχώς τα πράγματα είναι χειρότερα από τότε. Δεν είναι οικονομική κατοχή μόνο, είναι ολοκληρωτική «κατοχή». Ηθική, κοινωνική, πνευματική, φυσικά οικονομική... Ο εχθρός τότε ήταν συγκεκριμένος, τον πολεμούσες και ήσουν μάχιμος. Τώρα συμβαίνει και να είναι πολλοί οι εχθροί, εχθροί που φαίνονται, εχθροί που είναι κρυφοί, εχθροί με το προσωπείο του «οικείου». Σήμερα χρειάζεται και η ενδοσκόπηση για να ξαναφωνάξουμε σύσσωμοι «αέρα». Να γίνουμε πολεμιστές.

Πότε αισθάνεστε μεγαλύτερη ασφάλεια ως ηθοποιός, στα χέρια ενός ικανού σκηνοθέτη ή περιτριγυρισμένη από ένα αξιόλογο καστ; Υπάρχει «συνταγή της επιτυχίας» για μια παράσταση;

Συνταγή δεν υπάρχει. Όπως και σε μια ερωτική σχέση. Φυσικά και αισθάνομαι ασφαλής όταν συνυπάρχει και ο ικανός σκηνοθέτης και οι αξιόλογοι ηθοποιοί και εδώ θέλω να σταθώ λίγο, μιας και αυτή η συνύπαρξη είναι σπάνια. Έχω την βαθιά πεποίθηση (και δεν ευλογώ τα γένια κανενός), ότι αυτό το «σπάνιο» έχει συμβεί και όχι από τύχη, σε μας, στη δική μας παράσταση. Ο Πέτρος Φιλιππίδης, που τον γνώρισα τώρα σαν σκηνοθέτη και έχω μεγάλη χαρά, ωθεί τους ηθοποιούς του να γεννήσουν το δικό τους «σπάνιο», «ακριβό», γιατί ο ίδιος είναι σπάνιος και ακριβός και σ' αυτόν οφείλεται αυτή η συγκεκριμένη ανάγνωση του έργου. Αυτό από μόνο του γεννάει μια σπουδαία αίσθηση ασφάλειας, μια δυναμική δημιουργίας. Και από την άλλη μεριά όταν συνευρίσκεσαι με ψυχές που πάλλονται καθημερινά... ε, αυτό κι αν είναι θαύμα. Όμως η παράσταση, κάθε παράσταση, είναι σαν να ακροβατείς καθημερινά σε τεντωμένο σκοινί χωρίς δίχτυ ασφάλειας. Δεν ξέρεις αν και πότε θα σπάσει...

Αν σας ζητούσα να μου πείτε ένα μόνο πράγμα που σας έμαθε το θέατρο στη διάρκεια της καριέρας σας, τι θα διαλέγατε να ξεχωρίσετε, σήμερα;

Α! Δεν μου έμαθε μόνο ένα... Και είναι δύσκολο να πω μόνο ένα. Θα «διαλέξω» την ταπεινοφροσύνη. Αλλά θα μου επιτρέψετε να προσθέσω και την υπομονή. 

Μέσα από το θέατρο έχετε πολλές φορές αναμετρηθεί με την Ιστορία. Ρόζα Λούξενμπουργκ, Κοινός Λόγος (για να σταθώ σε δύο μόνο από τις πρόσφατες ερμηνείες σας). Η βουτιά στην κωμωδία είναι ένα ευχάριστο διάλλειμα ή ένα ακόμη πιο δύσκολο εγχείρημα;

Τα όπλα μας είναι ο λόγος, η φωνή, η γυμνασμένη ψυχή, ο ελεύθερος νους.

Ξέρετε, η κωμωδία από το δράμα απέχει μια λεπτή κλωστή. Και δεν είναι καθόλου διάλειμμα η κωμωδία. θεωρώ ότι είναι το πιο δύσκολο είδος θεάτρου. Η κωμωδία είναι στην ουσία της η πιο βαθιά «βουτιά» στην τραγικότερη πλευρά της ψυχής. Κι εδώ χρειάζεται μεγάλη γενναιοδωρία από τη μεριά του ηθοποιού να εκτεθεί. Είναι ευκολότερο να κάνεις τον θεατή να δακρύσει, έχουμε και το «μελό» στην ιδιοσυγκρασία μας, αλλά είναι πολύ δύσκολο να τον κάνεις να γελάσει με την ψυχή του και αυτό να το πάρει σπίτι του σαν ανάσα για αρκετό καιρό. Γιατί το γέλιο είναι οξυγόνο.

Πώς βλέπετε την κατάσταση που επικρατεί στη χώρα να επηρεάζει τα δεδομένα στη θεατρική ζωή;

Θα σας πω αυτό που λέγεται και το πιστεύω. Ότι σε περιόδους κρίσης η τέχνη ανθίζει. Και μπορεί να είναι σκληρό, αλλά επίσης σε περιόδους κρίσης γίνεται και ένα ξεκαθάρισμα. Του τι μπορείς, του τι πιστεύεις. Σε περιόδους «κρίσης» χρειάζεται ακόμη περισσότερο να είσαι πολεμιστής δηλαδή «ταγμένος». Το θέατρο είναι σαν το φαγητό. Οι άνθρωποι το χρειάζονται.

Βέβαια τελευταία βλέπουμε από τη μεριά της Πολιτείας να «διώκεται», κατά κάποιο τρόπο, όταν για παράδειγμα θέλει να κλείσει πολλούς χώρους θεατρικούς, με λίγα λόγια μου φαίνεται ότι πολύ θα ήθελαν το θέατρο να το αναλάβει κι αυτό κάποια πολυεθνική... Μόνο που αυτό δεν θα γίνει. Ευτυχώς. Το ζητούμενο είναι να παραμείνουμε ή να γίνουμε πολεμιστές.

Η κρίση δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά κοινωνική και θεσμική; Με ποιο τρόπο μπορεί ένας καλλιτέχνης να υψώσει το ανάστημά του, να γίνει αν θέλετε παράδειγμα αντίστασης στην πολιτική φθορά ή την κοινωνική κατρακύλα;

Ναι, όπως είπαμε και παραπάνω η οικονομική κρίση είναι το αποτέλεσμα, η απόρροια ενός εξ ολοκλήρου λανθασμένου συστήματος και φυσικά όχι μόνο για την Ελλάδα. Η τέχνη δεν αλλάζει τον κόσμο, αλλάζει όμως τους ανθρώπους. Ένας καλλιτέχνης οφείλει να είναι στον αντίποδα της αναλγησίας, της διαφθοράς. Αν δεν είναι έτσι, δεν είναι καλλιτέχνης. Γιατί πώς μπορεί να ψάχνει την αλήθεια, να μετουσιώνει μια πραγματικότητα, να φανερώνει το αφανέρωτο, να εκφέρει το άρρητο αν μετέχει της αναισχυντίας και της φθοράς που βλέπουμε γύρω μας καθημερινά; Όταν λοιπόν κάνει τη δουλειά του, αυτομάτως γίνεται και παράδειγμα. Δεν έχουμε παρά να κρατάμε την καρδιά και τα μάτια μας ανοιχτά και ταυτόχρονα τα όπλα μας στα χέρια. Τα όπλα μας είναι ο λόγος, η φωνή, η γυμνασμένη ψυχή, ο ελεύθερος νους.

Με ποια σκέψη θα θέλατε να φεύγει ο θεατής από την παράστασή σας;

Με τη σκέψη ότι ο φόβος είναι ο χειρότερος εχθρός. Και ότι τέτοιος εχθρός δεν έχει θέση σε τούτον τον τόπο. Και εννοώ και το εσωτερικό τοπίο και το εξωτερικό.

Φον Δημητράκης
του Δημήτρη Ψαθά
Θέατρο ΜΟΥΣΟΥΡΗ
Σκηνοθεσία: Πέτρος Φιλιππίδης
Παίζουν: Πέτρος Φιλιππίδης, Γεράσιμος Σκιαδαρέσης, Δημήτρης Μαυρόπουλος, Μαρία Κατσανδρή, Φαίη Ξυλά, Γιάννα Παπαγεωργίου κ.α.