Άγης Εμμανουήλ

Κάθομαι σε μία από τις καρέκλες και παρατηρώ την ομάδα «Αιθέρας», που βγαλμένη από μια άλλη εποχή, κάθεται αναπαυτικά στους καναπέδες λίγο πριν βράσει στη γούρνα της. 

Δεν περνά ούτε ένα δεκάλεπτο, χαμηλώνουν τα φώτα και γίνομαι ένα με τους ηθοποιούς, οι οποίοι κινούνται κι αναπνέουν μόλις δυο βήματα από το κοινό. Ασυναίσθητα μπαίνω στο πετσί του έργου, έχω γυρίσει τις σελίδες του ημερολογίου μου κοντά 70 χρόνια πίσω και συμμετέχω στους προβληματισμούς, τους έρωτες, τον αλκοολισμό, τις ανησυχίες, τη χρήση ναρκωτικών, τα εγκλήματα μιας γενιάς που αναδύθηκε από τις στάχτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μίας γενιάς που -στην προκειμένη περίπτωση- πήρε σάρκα και οστά από τη θεατρική διασκευή του θρυλικού βιβλίου Και έβρασαν οι ιπποπόταμοι στις γούρνες τους των Ουίλιαμ Μπάροουζ και Τζακ Κέρουακ. 

Μίλησέ μας για τον εαυτό σου.

Υπάρχει ένας πυρήνας μέσα μου, ο οποίος δρομολογεί θεμελιωδώς τη ζωή και τις επιλογές μου. Είναι μια τεράστια ανάγκη για απελευθέρωση, ακόμα και από την ίδια την ελευθερία. Ο σκληρός αγώνας λοιπόν να είμαι ο εαυτός μου, να διατηρήσω την αθωότητά μου, την ευαισθησία μου, να ξαναβρώ το χαμόγελό μου και να απαλλαγώ από την οργή και το μίσος που έχουν βρει χώρο μέσα μου τελευταία, είναι ένα βασικό χαρακτηριστικό μου. Όταν ρώτησαν τον Άλεν Γκίνσμπεργκ τι ήταν για αυτόν οι Beatniks, απάντησε «Απλώς κάποιοι νέοι που ήθελαν να εκδώσουν τα βιβλία τους». Κι εγώ, απλώς θέλω να βλέπω την παράστασή μας ν’ ανθίζει και να γίνεται φωτεινότερη, να κάθομαι στις θέσεις των θεατών και να εισπράττω την αληθινή και ανόθευτη ενέργεια των ηθοποιών μου. Το θέατρο είναι ιερό για μένα «επειδή σε γεμίζει. Το άλλο, το κανονικό είναι άδειο», όπως έλεγε η Μπεθ στο Ένα Ψέμα του μυαλού του Σαμ Σέπαρντ.

Τι σε κέντρισε να διασκευάσεις και να σκηνοθετήσεις το συγκεκριμένο μυθιστόρημα;

Το Στον Δρόμο του Κέρουακ και η ζωή των Beatniks ήταν κάτι ονειρικό για μένα στα μετεφηβικά μου χρόνια. Με τον Μπάροουζ δεν είχα καλές σχέσεις. Βέβαια αφού προσπάθησα να διαβάσω τις Πόλεις της Κόκκινης Νύχτας μετά το Στο Δρόμο, κατάλαβα γιατί θεωρείται ίσως ο πιο ευφυής Αμερικανός συγγραφέας του προηγούμενου αιώνα. Όταν είδα στο βιβλιοπωλείο το μυθιστόρημα, Και Έβρασαν οι Ιπποπόταμοι στις Γούρνες τους, παραξενεύτηκα που δεν το είχα υπόψη. Διαβάζοντάς το, συνειδητοποίησα πόσο κινηματογραφικό είναι. Μάλιστα, το 2013 θα βγει στις αίθουσες μ’ ένα πολύ δυνατό σύνολο Αμερικανών ηθοποιών και με τίτλο, Kill your Darlings. Και φυσικά άρχισα να σκέφτομαι αν και πώς θα μπορούσε να γίνει θεατρικό. Αυτό που με κέντρισε ήταν η δυναμική που θα μπορούσε ν’ αποκτήσει το έργο παρουσιασμένο από νέους ηθοποιούς.

Εξήγησέ μου αυτή τη «δυναμική».

Το πρώιμο έργο δύο εκ των τριών θεμελιωτών του Beat κινήματος είναι μια πολύ καλή βάση και ένα εφαλτήριο για να αυτοσχεδιάσουν σκηνοθέτης και ηθοποιοί, όπως αυτοσχεδίασαν οι συγγραφείς σε όλη τη ζωή τους. Ως εκ τούτου, και είναι κάτι που ανακάλυψα έγκαιρα, οι Ιπποπόταμοι είναι ένα έργο που μπορώ να εξελίσσω για χρόνια. Η σύγκρουση του παλιού, που εκπροσωπείται από τον Νταίηβιντ Κάμερερ (Ράμσεϋ Άλλεν στο βιβλίο), με το καινούριο, που εκπροσωπείται από τον Λούσιεν Καρ (Φίλιπ Τουριάν), ενσωματωμένη στην πιο αμαρτωλή καλλιτεχνική νεανική παρέα μιας εποχής κρίσης, παρόμοια με τη δική μας, ήταν επιπλέον στοιχεία που με ώθησαν να προχωρήσω στο παρανοϊκό αυτό εγχείρημα.

Ποιες οι δυσκολίες υποταγής του κειμένου στις ανάγκες ενός θεατρικού;

Το μεγαλύτερο πρόβλημα στη διασκευή ήταν και είναι η απληστία και η αναποφασιστικότητά μου όσο αφορά στην επιλογή των σκηνών που θα έπρεπε να "θυσιαστούν". Μπορεί στην τελική του μορφή το έργο να είναι γύρω στις 2 ώρες, στο πρώτο σχέδιο θα ήταν σίγουρα πάνω από 3. Κατά τα άλλα, οι διάλογοι ήταν από γραφής έτοιμοι, ενώ κάποιες προσθήκες από τον Γυάλινο Κόσμο του Τένεσι Ουίλιαμς, από στοιχεία της εποχής και δικές μου ιδέες αφομοιώθηκαν εύκολα.

Θεωρείς επιτυχημένη τη συγγραφική συνύπαρξη Μπάροουζ/Κέρουακ;

Οι άνθρωποι αυτοί είχαν μια σχέση ζωής, που σημαίνει πως αν δεν διασκέδασαν τη συγγραφή του έργου σίγουρα δε θα συνδέονταν μέχρι το θάνατο του Τζακ Κέρουακ. Τώρα, αν η διασκέδαση συνιστά και επιτυχία είναι συζητήσιμο γιατί οι εκδότες της εποχής απέρριψαν το βιβλίο. Μάλιστα, ο ίδιος ο Μπάροουζ περιφρονούσε τους Ιπποπόταμους. Θα έλεγα πως το πρώτο βιβλίο των Beatniks, που τελικά εκδόθηκε τελευταίο, οφείλει την επιτυχία του κυρίως στο ότι ήταν ήδη θρύλος και οι συγγραφείς του είχαν γράψει για δεκαετίες ιστορία στην Παγκόσμια Λογοτεχνία και όχι μόνο.

Δουλεύοντας το βιβλίο στο μικροσκόπιο, εντόπισες ο ένας από τους δύο να έχει παραδοθεί περισσότερο στο κείμενό του;

Νομίζω πως παρόλο που ο Κέρουακ ήταν ο εμψυχωτής του εγχειρήματος και οι δύο απολάμβαναν τη χαρά της δημιουργίας. Πολλές φορές έχω φανταστεί πως θα ένιωσαν όταν το ολοκλήρωσαν ή όταν ο ένας παρουσίαζε στον άλλον μια αστεία ιδέα.

Η low budget παράστασή σου είναι ένας τρόπος να αποτίσεις φόρο τιμής στην άρνηση αγαθών που υποστήριζαν οι Beatniks ή οφείλεται στις δύσκολες εποχές που διανύουμε;

Οι Beatniks είναι διαχρονικοί, αιώνιοι ψυχισμοί που αντιπροσωπεύουν την αντίδραση, την επανάσταση, τη δημιουργία, την αντισυμβατικότητα, την ελευθερία. Για κάποια φιλοσοφική ή θρησκευτική δοξασία, είναι απολύτως αποδεκτό στο Beat γαϊτανάκι να συνυπάρχουν ψυχές από το πριν, το τώρα και το μετά. Νιώθω πολύ αυτούς τους ανθρώπους, ταυτίζομαι μαζί τους και θεωρώ πως ανήκω εκεί. Δεν υπάρχει κάτι εγκεφαλικό στις επιλογές μου στη σκηνοθεσία ή στην παραγωγή. Είχα ελάχιστα χρήματα και το πράγμα οδηγήθηκε έτσι από μένα και τις κοινωνικές συνθήκες, όπως είμαι -σχεδόν- σίγουρος πως κάποιοι από κει ψηλά έβαλαν το χεράκι τους για να πραγματοποιηθεί η παράσταση…

Ο Κέρουακ υποστήριζε πως το βιβλίο είναι μία σκιαγράφηση της γενιάς του. Εσύ πώς θα περιέγραφες τη δική σου;

Πιστεύω πως οι άνθρωποι που καίγονται σαν τα ρωμαϊκά κεριά, που ποθούν τα πάντα την ίδια στιγμή και δε βαριούνται ποτέ, θεωρούν τους εαυτούς τους πολύ τυχερούς που έζησαν και ζουν όλα αυτά. Για όλους τους υπόλοιπους -τους περισσότερους δηλαδή-, τα πάντα έχουν να κάνουν με την ύλη, το χρήμα, την εποχή προ και μετά μνημονίου. Και αυτό είναι κάτι διαχρονικό είτε είμαστε σε περίοδο κρίσης είτε είμαστε σε περίοδο «παροχών». Το ότι οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τα πράγματα με πιο πνευματική ή υλιστική ματιά, αυτό γεννά ίσως και την πάλη ανάμεσα στο κακό και το καλό. Η κρίση στην πραγματικότητα απαιτεί μια προσαρμογή του ανθρώπου. Για τον «λιτοδίαιτο», η προσαρμογή είναι εύκολη. Το πρόβλημα θα το έχει ο «παχύσαρκος». Θέλω να καταλήξω πως δεν έχει νόημα να προσδώσω χαρακτηριστικά στη γενιά μου, γιατί για μένα το νόημα όλων είναι να επιτρέπεις στο διάφραγμα να κινείται και να αναπνέεις όπως όταν κοιμάσαι: ελεύθερα.

Μιλώντας για ελευθερία, μετά τη σύλληψη, με την κατηγορία ότι απέκρυψαν το έγκλημα που διέπραξε ένας φίλος τους, και την αποφυλάκισή τους, οι συγγραφείς συνεργάστηκαν για να απαθανατίσουν με λόγια την τραγική αυτή ιστορία. Υπάρχει κάποια αληθινή ιστορία που θα ήθελες ν’ ανεβάσεις στο σανίδι;

Από τη στιγμή που ένα έργο σε αγγίζει και σε εμπνέει, σημαίνει πως αγγίζει μια ευαίσθητη χορδή σου, που έγινε ευαίσθητη εξαιτίας κάποιων βιωμάτων σου. Υπάρχουν αληθινές, προσωπικές ιστορίες μου που κάποιες ή κάποια μπορεί να επενδυθεί με κάποιο θεατρικό ή συγκεκριμένα με το θεατρικό που έχω στο μυαλό μου και νομίζω ότι θα είναι το επόμενο που θα κάνω. Δε θα ήμουν αρνητικός όμως να σκηνοθετούσα μια αληθινή ιστορία μετά από αυτή των Ιπποπόταμων.

Δηλαδή, τι να περιμένουμε από εσένα στη συνέχεια;

Τους Δανειστές του Στρίντμπεργκ. Ένα έργο-απωθημένο που ενώ έχω ήδη παίξει, θέλω να το δω κι από την πλευρά του μεταφραστή και σκηνοθέτη, με μια πολύ προσωπική ματιά.

Πώς θα ήθελες να «κλείσεις» τη συζήτησή μας;

Λέγοντας πως η πραγματοποίηση της παράστασης είναι ίσως ό,τι πιο δύσκολο έχω κάνει στη ζωή μου και θέλω -επικαλούμενος την ιδιότητά μου ως μαραθωνοδρόμος 13 φορές (οι 10 στον κλασσικό μαραθώνιο)- να σφραγίσω την αξιοπιστία της δήλωσής μου. Οι 11 ηθοποιοί, η βοηθός σκηνοθέτη, καθώς και οι υπόλοιποι συντελεστές της παράστασης, δουλέψαμε πολύ σκληρά για 4 μήνες (τους τελευταίους 2 υπερεντατικά) και θέλω πολύ να συνεχιστεί το έργο και του χρόνου με περισσότερη ομοψυχία, επίγνωση, ωριμότητα και υπέρβαση. Και θα συνεχιστεί! Τέλος, αφιερώνω την παράσταση στον δικό μου Τζακ Κέρουακ, τον πατέρα μου, που έχασα στις 21 Φλεβάρη.

Και έβρασαν οι ιπποπόταμοι στις γούρνες