«Kontakthof» της Πίνα Μπάους (κριτική) – Χοροθέατρο για τη βία και την τρυφερότητα της ανθρώπινης επαφής

Εκτεταμένα αποσπάσματα από το πρώτο ανέβασμα του «Kontakthof» της Πίνα Μπάους στο Βούπερταλ (1978) είχα απολαύσει το 2011 στην ταινία «Pina» του Βιμ Βέντερς, ενώ δεν είχα την τύχη να βρεθώ στο Ηρώδειο στην αρχική παράσταση το 1988. Έτσι, θεωρώ μεγάλη τύχη το ότι βρέθηκα στην κεντρική σκηνή του Εθνικού Θεάτρου (Κτήριο Τσίλλερ) φέτος, να παρακολουθώ την αναβίωση αυτού του εμβληματικού έργου της Pina Bausch με έναν μεικτό θίασο 22 χορευτών και ηθοποιών.

Μια υπέροχη παράσταση με άρωμα άλλης εποχής, μια συνεργασία εκπληκτικού επαγγελματισμού από τους εικοσιδύο ερμηνευτές: Μελίνα Κόντη, Αλεξάνδρα Όσπιτσι, Έρη Μάγκου, Νίκο Κουσούλη, Κωνσταντίνο Κοντογεωργόπουλο, Νίκο Λεκάκη, Δάφνη Δρακοπούλου, Θανάση Ακοκκαλίδη, Αλέξανδρο Βαρδαξόγλου, Βίκυ Βολιώτη, Νίκο Ζιάζιαρη, Ναταλία Καλογεροπούλου, Δημήτρη Κολλιό, Κατερίνα Γεβετζή, Δημήτρη Γεωργιάδη, Μαριλένα Δάρα, Δημήτρη Μανδρινό, Ιωάννη Μπάστα, Πύρρο Θεοφανόπουλο, Έλσα Σίσκου, Βασιάνα Σκοπετέα και Σάνια Στριμπάκου. Η ανάπλαση των αρχικών οδηγιών έγινε με την καλλιτεχνική διεύθυνση της Josephine Ann Endicott (που είχε πρωταγωνιστήσει το 1978 στο έργο στο Opernhaus του Wuppertal και το ξανανέβασε, το 2002, στην Όπερα του Παρισιού), του Δάφνι Κόκκινου, συνεργάτη της Pina από το 1993, και των διευθυντών πρόβας Anne Martin και Scott Jennings. Έκτοτε η παράσταση επαναλήφθηκε, με διαφορετικά ηλικιακά σχήματα, από τα βρετανικά Sadler’s Wells και Barbican, από τη Μουσική Ακαδημία του Μπρούκλιν (BAM) και από διάφορους γερμανικούς και άλλους θιάσους.

Το πολυδιάστατο μήνυμα του «Kontakthof»

Σε μια μεταπολεμική Γερμανία, με έντονη εκβιομηχάνιση και αποξένωση στις ανθρώπινες σχέσεις, με επιρροές από το κίνημα του ντανταϊσμού (μη γραμμικές αφηγηματικές δομές και επανάληψη συγκεκριμένων χειρονομιών), το «Kontakthof» έσπασε, τρόπον τινά, το φράγμα που χώριζε το κοινό από τους ερμηνευτές: κάποιοι έγραψαν για «θραύση του Τέταρτου Τοίχου», κάποιοι για ενεργοποίηση του κοινού – πάντως, οι σκηνικές τέχνες είχαν ξανοιχτεί σε τέτοιους πειραματισμούς ήδη από την παράσταση του Πέτερ Χάντκε «Publikumsbeschimpfung» («Προσβάλλοντας το Κοινό», 1966), καθώς και από άλλες πρωτοπορίες στον χώρο της performance. Η Πίνα Μπάους (πιο γνωστές παραστάσεις που χορογράφησε: «Βlaubart», «Two Cigarettes in the Dark», «Viktor», «Macbeth-Project», «Orpheus und Eurydike», «The Rite of Spring», «Cafe Müller», «Bluebeard», «Nelken», «Danzón», «Vollmond» και «Sweet Mambo») συνδύασε μικρά θραύσματα σύγχρονου χορού, τραγούδι, παντομίμα, ακροβατικά και υποκριτική: με δυο λόγια, ίδρυσε το εξπρεσιονιστικό χοροθέατρο, θραύοντας την παραδοσιακή δομή ενός έργου σε μεμονωμένες σκηνές και συνδέοντάς τις σε ένα σκηνικό κολάζ.

Η Μπάους ζητά από τους χορευτές να παρουσιάσουν τα μέρη του σώματός τους που δεν τους αρέσουν.

«Εγώ είμαι απ’ το Παρίσι!» λέει μια ελκυστική δεσποινίς, ενώ μια κάπως μεγαλύτερης ηλικίας λέει με στρυφνό ύφος: «Κι εγώ είμαι απ’ τα Γιαννιτσά! Και είμαι παντρεμένη!». Ένας άντρας κυνηγά μια γυναίκα κραδαίνοντας ένα ψόφιο ποντίκι, μια νεαρή γυναίκα ζητιανεύει ένα δεκαράκι από το κοινό για να βάλει μπρος και να καβαλήσει ένα κουνιστό κοριτσίστικο πόνυ που δουλεύει με νομίσματα. Σαρκασμός και αυτοϋπονόμευση. Η Μπάους ζητά από τους χορευτές να παρουσιάσουν τα μέρη του σώματός τους που δεν τους αρέσουν. Τα μαλλιά σηκώνονται προς τα πίσω, τα δόντια απογυμνώνονται σε ένα χαμόγελο-γκριμάτσα, οι χορευτές έχουν νωθρό ύφος, οι διαθέσεις τους είναι σεξουαλικά φορτισμένες και αχαλίνωτα βίαιες, γενικώς αυτός ο σκηνικός κόσμος φαντάζει πρωτοϊδωμένος και υβριδικός.

Φλερτάροντας με τον θεατή

Ένα αγόρι και ένα κορίτσι κάθονται απέναντι και σταδιακά απογυμνώνονται, με κινήσεις που εντάσσουν γοητευτικά τη νεανική ατολμία στο πλέγμα του αισθησιασμού. Μια γυναίκα στέκεται στο κέντρο της σκηνής, περιτριγυρισμένη από άνδρες χορευτές που τη χαϊδεύουν τρυφερά και παρηγορητικά, μέχρις ότου όλοι περνούν σε σωματική της κακοποίηση. Αισθησιασμός και βία μαζί: χορεύτριες παρελαύνουν και όλοι τις κρίνουν για την εμφάνισή τους -από μπροστά, από το πλάι, από πίσω- στην πορεία, όμως, απελευθερώνονται από τους περιορισμούς, κινώντας τα σώματά τους όπως θέλουν. Κάποιοι, καθισμένοι στην περιφέρεια, χειροκροτούν ευγενικά σαν υπάκουο κοινό. Άλλοι, περπατώντας σε κύκλο, προκαλούν με αισθησιασμό το κοινό, ο μαγνητισμός τους επεκτείνεται στο διηνεκές. Εκτελούν μικρές χειρονομίες, κοιτάζοντας το κοινό και προσκαλώντας το να συμμετάσχει. (Bausch, P., 2007. What moves me: Commemorative lecture on receipt of the Kyoto Prize in Arts and Philosophy). Η πλάγια αναφορά στην εκπόρνευση των ανθρώπινων σχέσεων ουδόλως στερεί την παράσταση από το χιούμορ, την τρυφερότητα και την απόλυτη ανθρωπιά της.

Οι χαρακτήρες της Πίνα Μπάους αποζητούν απεγνωσμένα την επαφή και την επικοινωνία.

Το άβολο θέμα της «αντικειμενο-ποίησης» (objectification) των γυναικών ξεκινά από μικρές χειρονομίες ερωτοτροπίας και κλιμακώνεται σε πιο επιθετικές κινήσεις, τσιμπήματα και χαστούκια. Με τον πόνο ως ουσιαστικό μέρος του παιχνιδιού αποπλάνησης, με το κορμί εκτεθειμένο, με τη βαναυσότητα εγκαθιδρυμένη στο φλερτ των δύο φύλων, με τα στενά παπούτσια του χορού ως αλληγορία του κοινωνικού ελέγχου, με αυτάρεσκα, σαγηνευτικά χαμόγελα και κυκλικές κινήσεις των γοφών, οι χαρακτήρες της Πίνα Μπάους αποζητούν απεγνωσμένα την επαφή και την επικοινωνία. Σε κάποιο σημείο της παράστασης, κάθονται στις καρέκλες με την πλάτη γυρισμένη στο κοινό, και τότε ανάβει μια οθόνη και προβάλλεται ένα σύντομο οικολογικό ντοκιμαντέρ με θέμα τις αγριόπαπιες. Ο θεατής τοποθετείται στην ασυνήθιστη θέση να παρατηρεί τα αντικείμενα του βλέμματός του που έχουν πάρει, τώρα, τον ρόλο του θεατή: είναι μια ευφυής επινόηση ταύτισης.

Aίθουσα χορού ή τόπος παραβίασης του σώματος;

Τα όρια ανάμεσα στην «πρόβα» και την «παράσταση» καταλύονται. Η τελετουργία εξελίσσεται, από την φαινομενικά στοργική αγκαλιά σε δάγκωμα αυτιού, χτύπημα τακουνιού, κεφαλοκλείδωμα και πρόκληση πόνου του ενός παρτενέρ στον άλλον. Με μεταποίηση της υπέροχης σκηνής του Εθνικού Θεάτρου δημιουργείται ένας ευρύχωρος, ψηλοτάβανος και με ψηλά παράθυρα «χώρος συνάντησης» (Kontakthof), που θυμίζει αίθουσα για μιλόνγκες αλλά κάλλιστα θα μπορούσε να παραπέμπει και σε προθάλαμο πολυτελούς πορνείου – με δεδομένη την πορνογραφική προσέγγιση του γυναικείου σώματος, αλλά και τη σχετική αναφορά στο αργεντίνικο τάνγκο, που χορευόταν αρχικά μεταξύ ανδρών στα πορνεία του Μπουένος Άιρες. (Gilpin, H., 1997. Amputation, dismembered identities, and the rhythms of elimination: Reading Pina Bausch. In: K. Jankowsky & C. Love, eds.)

Οι γυναίκες σπρώχνουν, παλεύουν και αντιστέκονται. Ακόμη και όταν οι άνδρες είναι όρθιοι και οι γυναίκες καθιστές (στο β’ μέρος της παράστασης), οι γυναίκες εξακολουθούν να αμύνονται.

Μουσικές από ταινίες του Τσάρλι Τσάπλιν, συνθέσεις των Άντον Κάρας, Χουάν Λιόσας, Νίνο Ρότα, Ζαν Σιμπέλιους και κομμάτια Boogie-woogie ή σουίνγκ, δημοφιλή γερμανικά τραγούδια του Μεσοπολέμου και, κυρίως, αργεντίνικα τάνγκο όλο νοσταλγία και σαγήνη: αυτό είναι το μουσικό τοπίο της παράστασης. Τα κοστούμια είναι κατά γράμμα επανάληψη των κοστουμιών του Μπόρζικ, συζύγου της Μπάους: περιλαμβάνουν ανδρικό επίσημο κοστούμι και παλ φουστάνια των γυναικών, που συχνά εναλλάσσονται με μαύρες τουαλέττες ή ροζ νυχτικά. Οι γυναίκες παρατάσσονται κατά μήκος ενός τοίχου και οι άνδρες κινούνται απέναντί τους σύροντας μαζί τους τις καρέκλες τους και αρχίζουν να τις χτυπούν βίαια. Οι γυναίκες σπρώχνουν, παλεύουν και αντιστέκονται. Ακόμη και όταν οι άνδρες είναι όρθιοι και οι γυναίκες καθιστές (στο β’ μέρος της παράστασης), οι γυναίκες εξακολουθούν να αμύνονται στην παραβιαστική τάση των ανδρών. Ψυχρή ευγένεια, δύο χορεύτριες ντυμένες στα ροζ που κουτσομπολεύουν και σαρκάζουν όλους τους άλλους, ελπίδες, απογοητεύσεις και υπεκφυγές, ρουτίνα, φθορά και ανασφάλεια, απογοήτευση, πένθος, εγκατάλειψη και απελπισία, όλα συντείνουν στην κυρίαρχη αίσθηση ότι στη ζωή, όπως και στον «χώρο συνάντησης», καμιά ανθρώπινη επαφή δεν είναι ακριβώς αθώα.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Καλλιτεχνική διεύθυνση: Josephine Anne Endicott, Δάφνις Κόκκινος
Δραματολόγος παράστασης: Έρι Κύργια
Διεύθυνση δοκιμών: Scott Jennings, Anne Martin
Προσαρμογή σκηνικού: Gerburg Stoffel
Προσαρμογή κοστουμιών: Petra Leidner, Παύλος Θανόπουλος
Φωτισμοί: Jo Verle, Roger Irman
Σύμβουλος ήχου: Karsten Fischer
Μετάφραση κειμένων: Γιώργος Π. Δεπάστας
Χορεύουν 11 άνδρες και 11 γυναίκες, χορευτές και ηθοποιοί: Μελίνα Κόντη, Αλεξάνδρα Όσπιτσι, Έρη Μάγκου, Νίκος Κουσούλης, Κωνσταντίνος Κοντογεωργόπουλος, Νίκος Λεκάκης, Δάφνη Δρακοπούλου, Θανάσης Ακοκκαλίδης, Αλέξανδρος Βαρδαξόγλου, Βίκυ Βολιώτη, Νίκος Ζιάζιαρης, Ναταλία Καλογεροπούλου, Δημήτρης Κολλιός, Κατερίνα Γεβετζή, Δημήτρης Γεωργιάδης, Μαριλένα Δάρα, Δημήτρης Μανδρινός, Ιωάννης Μπάστας, Πύρρος Θεοφανόπουλος, Έλσα Σίσκου, Βασιάνα Σκοπετέα και Σάνια Στριμπάκου.
Σκηνοθεσία – Χορογραφία: Pina Bausch
Συνεργασία: Rolf Borzik, Marion Cito, Hans Pop
Σκηνικά – Κοστούμια: Rolf Borzik
Μουσική: Charlie Chaplin, Anton Karas, Juan Llossas, Nino Rota, Jean Sibelius κ.ά.
Αρχική διανομή: Arnaldo Alvarez, Elisabeth Clarke, Fernando Cortizo, Gary Austin Crocker, Mari Di Lena, Josephine Ann Endicott, Lutz Förster, John Giffin, Silvia Kesselheim, Ed Kortlandt, Luis P. Layag, Beatrice Libonati, Anne Martin, Jan Minarik, Vivienne Newport, Arthur Rosenfeld, Monika Sagon, Heinz Samm, Meryl Tankard, Christian Trouillas