«Ερρίκος ο Ε’» του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, σε σκηνοθεσία Αλέξανδρου Διαμαντή (κριτική) – Οι άνεμοι του πολέμου πνέουν απειλητικοί

Ο Αλέξανδρος Διαμαντής μετέφρασε (επίκειται η κυκλοφορία του από τις εκδόσεις «Κάπα»), διασκεύασε και σκηνοθέτησε τον «Ερρίκο τον Ε’» του Σαίξπηρ (1599). Την παράσταση είδα στο θέατρο «Σημείο», με τέσσερις εξαιρετικούς ηθοποιούς και μιαν άρτια πρόταση. Στο κείμενο -που αφηγείται με επικό τρόπο έναν ιστορικό πόλεμο, όπως το έκανε η Ιλιάδα- εντάχθηκαν το γνωστό απόσπασμα για την Αγάπη από τη Α’ Επιστολή του αποστόλου Παύλου προς Κορινθίους, καθώς και η πρώτη στροφή της «Ημέρας της Λαμπρής» του Σολωμού. Το έργο δεν έχει ξανανέβει σε αθηναϊκή σκηνή από το 1941, όταν η παράσταση του Εθνικού Θεάτρου σε σκηνοθεσία Ροντήρη (με τον Μήτσο Λυγίζο, τον Ιωάννη Αυλωνίτη, τη Βάσω Μανωλίδου, τον Αλέξη Μινωτή, τον Ηλία Δεστούνη, τον Χριστόφορο Νέζερ και την Ελένη Ζαφειρίου, μεταξύ άλλων) λειτούργησε ως παράγοντας εμψύχωσης των Ελλήνων κατά της επερχόμενης ναζιστικής λαίλαπας, την ίδια εποχή όπου εκδίδονταν η Αμοργός του Γκάτσου, ο Ήλιος ο Πρώτος του Ελύτη και ο Μπολιβάρ του Εγγονόπουλου. Φέτος ο κύριος Διαμαντής ανασυνθέτει με την προσωπική του πινελιά όλες τις διαστρωματώσεις του συγκεκριμένου έργου που αναδεικνύουν την κεντρική του προβληματική: το ζήτημα της αξιοπρέπειας, όπως αυτή διασώζεται μέσα στις φλόγες της μάχης. Αλλά και της ικανότητας της Τέχνης (και της αντίστασης των ανθρώπων μέσω αυτής) ν’ αποτελεί τη μοναδική αντιπρόταση στη χυδαιότητα του πραγματικού πολέμου.

Οι μεθυστικοί άνεμοι του πολέμου

Οι τέσσερις ηθοποιοί ενώνουν τις δυνάμεις τους σε μια σκηνική απόδοση της δύναμης του θεάτρου, κατά τρόπο που αφήνει άφωνους τους θεατές. Η Παρθενόπη Μπουζούρη επωμίζεται και φέρει επάξια εις πέρας το μεγαλύτερο βάρος, εισάγοντάς μας ως Χορός στο σαιξπηρικό κλίμα, με τον τρόπο που ο ίδιος ο Βάρδος επιτάσσει. Ενώ βάφεται και χτενίζεται μπροστά στον καθρέφτη ενός καμαρινιού, συστήνεται ως ηθοποιός μεταμορφωσιγενής που θα αναπαραστήσει στ’ αυτιά μας όσα δεν βλέπουν τα μάτια μας: «Θα δείτε με τ’ αυτιά σας», λέει ο Σαίξπηρ, και η θεατρική μαγεία μάς μεταφέρει στη σάλα των αγγλικών ανακτόρων, όπου (Πράξη Πρώτη) ο Ερρίκος συναντιέται με τους επικεφαλής του αγγλικανικού κλήρου για να αποφασίσει την κήρυξη του πολέμου εναντίον της Γαλλίας. Μια τολμηρή εκστρατεία που ιστορικά οδήγησε στη θρυλική μάχη του Αζινκούρ εδώ δίνεται υπαινικτικά με έναν θρόνο μπηγμένο σε σάκκους χαρακωμάτων τύπου Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Ελίνα Παπαθεοδώρου δίνει ένα ρεσιτάλ θεατρικής αφήγησης, καθώς πάνω στο τεράστιο τραπέζι (σκηνογραφία: Βαγγέλης Αγάτσας, μια νέα, δημιουργική παρουσία στο αθηναϊκό θέατρο) περιγράφει τις διαπλοκές του «Σαλικού Νόμου» στην αρρενοκεντρική διαδοχή του θρόνου (βλ. σχετικά: Taylor, Craig. The Salic Law and the Valois Succession to the French Crown, French History 15, 2001). Ακολουθεί η σκηνή με τις μπάλες του τένις που ο Δελφίνος του γαλλικού θρόνου στέλνει περιφρονητικά ως δώρο στον Ερρίκο τον Πέμπτο. Οι άνεμοι του πολέμου πνέουν ήδη απειλητικοί και «η ανθρωπότητα ακονίζει ξανά τα δόντια της».

© εικόνας: Σταύρος Χαμπάκης

Στη Δεύτερη Πράξη, η αφήγηση μας μεταφέρει στις ομιχλώδεις αποβάθρες Ήστσιπ, όπου, υπό το ηχητικό τοπίο εμβατηρίων και ξεσηκωμού, τέσσερις απόκληροι της αγγλικής κοινωνίας, θαμώνες της ταβέρνας και ιδαλγοί μιας φανταστικής ξιφομαχίας και δειλοί αλήτες, θα ακολουθήσουν τον αγγλικό στρατό αποχαιρετώντας την αγκαλιά της αγαπημένης γυναίκας. Ο Σαίξπηρ αντιπαραθέτει ειρωνικά το ιδιόλεκτο των δηλώσεων ενός μονάρχη στην τρέχουσα, colloquial εκφορά του λόγου από τους απλούς ανθρώπους, σκιαγραφώντας έτσι όλες τις διαστάσεις του πολέμου και του διαφορετικού ποσοστού ευθύνης που αντιστοιχεί στα δύο μέρη: οι βασιλείς του αιμοσταγούς Μεσαίωνα διατάσσουν εν ψυχρώ, γι’ αυτούς ο πόλεμος είναι μια αψιμαχία, ένα παιχνίδι στο τραπέζι των επιχειρήσεων, ενώ για τον καθημερινό άνθρωπο είναι ένα υπαρξιακό ζήτημα ζωής και θανάτου. «Τhe fewer men, the greater share of Honour»: πολύ ιδιότυπη αντίληψη περί τιμής, αλήθεια. Δεν είναι τυχαίο ότι και οι σημερινοί πολεμοχαρείς ηγέτες κάνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα: βιασμένες γυναίκες, γυμνά παιδιά καρφωμένα σε σπαθιά, ξεριζωμός, αφανισμός. Ο απλός λαός πληρώνει το τίμημα, τρώει πιτουρόψωμο και χάνει τα νιάτα του στα χαρακώματα τη στιγμή που οι ηγέτες του λένε: «Αν την ειρήνη επιθυμείτε, τότε πρέπει να την αγοράσετε».

Σφαγή «για τον Ερρίκο, την Αγγλία και τον Αη Γιώργη»

Στο μεταξύ, στο Σάουθαμπτον, ο άγγλος βασιλιάς αποκαλύπτει τη συνωμοτική συνέργεια των λόρδων Κέιμπριτζ, Σκρουπ και Γκρέι. Το ελισαβετιανό θέατρο αυτοδοξάζεται υπό τους ήχους των εμβατηρίων και ο Θάνος Μαγκλάρας είναι γοητευτικός, απλός και δυναμικός, αρρενωπός και σέξυ, χωρίς να φαίνεται στην ερμηνεία του ο θυρεός της ευγενούς καταγωγής ή κάποια βασιλική αίγλη. Η επιλογή αυτού του ηθοποιού είναι σκόπιμη, καθώς πρέπει να αποδοθεί σκηνικά το γεγονός ότι η ανεύθυνη, ατάσθαλη νεότητα του Ερρίκου έχει λήξει οριστικά. Τώρα τη θέση του επιπόλαιου, έφηβου Harry παίρνει ο ενήλικος King Henry, που ελέω Θεού τιμωρεί αμείλικτα τους προδότες: το σπαθί του κατεβαίνει σαν Νέμεσις και απονέμει δικαιοσύνη τω αγγλικώ τρόπω. «God’s arm strike with us!» Όσο για τον θάνατο του Φάλσταφ, αυτός έρχεται να συνδέσει το έργο με τα υπόλοιπα έργα της ίδιας δυναστικής τετραλογίας του Σαίξπηρ: ο Φάλσταφ, προσωποποίηση της χαράς της ζωής και εξωστρεφής φορέας της αφοσίωσης στον βασιλέα, τώρα αποχωρεί από τον κόσμο ετούτο και από το φαντασιακό των θεατών, αφήνοντας πίσω του την απειλή της καταστροφής να επικρέμαται.

© εικόνας: Σταύρος Χαμπάκης

Στην επόμενη σκηνή (η αλλαγή σκηνών αποδίδεται αφαιρετικά με έναν μανδύα διαφορετικό και μια ανατοποθέτηση του τραπεζιού μέσα στον χώρο) η γαλλική Αυλή, δοσμένη με κωμικό τρόπο, απαξιώνει την επερχόμενη επίθεση του Ερρίκου. Είναι χαρακτηριστική, επίσης, η σκηνή της εκμάθησης των Αγγλικών από τη γαλλίδα πριγκίπισσα που πρόκειται να δοθεί σε γάμο με τον Ερρίκο στο τέλος του έργου. Η υπεροψία των ηγετών και το «χρυσό κλουβί» όπου ζουν αυτοί που κηρύσσουν τους πολέμους αποδίδονται θαυμάσια από τη διασκευή αυτή: η αντιπρόταση της Αγάπης και της συμφιλίωσης έρχεται με την απαγγελία (από τον έξοχο Γιάννη Σιάμπαλια) των αποσπασμάτων για την Αγάπη από την πρώτη επιστολή του αποστόλου Παύλου προς Κορινθίους: (Α Κορ. 13) «Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, γέγονα χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον (...) Ἡ ἀγάπη μακροθυμεῖ, χρηστεύεται, ἡ ἀγάπη οὐ ζηλοῖ, ἡ ἀγάπη οὐ περπερεύεται, οὐ φυσιοῦται, οὐκ ἀσχημονεῖ, οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς, οὐ παροξύνεται, οὐ λογίζεται τὸ κακόν, οὐ χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ, συγχαίρει δὲ τῇ ἀληθείᾳ· πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, πάντα ὑπομένει (...) βλέπομεν γὰρ ἄρτι δι᾿ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι, τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον· ἄρτι γινώσκω ἐκ μέρους, τότε δὲ ἐπιγνώσομαι καθὼς καὶ ἐπεγνώσθην. Νυνὶ δὲ μένει πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη, τὰ τρία ταῦτα· μείζων δὲ τούτων ἡ ἀγάπη» (ήδη μελοποιημένη από τον Ζμπίγκνιεφ Πράισνερ για την ταινία «Μπλε» του Κισλόφσκι).

Φτέρνες φτερωτές πίσω από τον ηγεμόνα

Την 25η Οκτωβρίου 1415, ανήμερα της εορτής των Αγίων Κρισπίνου και Κρισπιανού, ο μικρός στρατός του Ερρίκου αποκλείεται στο Agincourt από τον πολύ ισχυρότερο γαλλικό στρατό: «Ι pray thee bear my former answer back», απαντά γενναιοφρόνως στον γάλλο κήρυκα ο στριμωγμένος Ερρίκος και, παρά το γεγονός ότι οι Άγγλοι είναι κουρασμένοι και μειονεκτούν αριθμητικά κατά πολύ των Γάλλων, τους συντρίβουν ολοσχερώς. Ο κύριος Διαμαντής μάς βάζει στο κλίμα της δραματικής αντιστροφής της τύχης με μικρές σκηνικές λύσεις, ανάλογες ενός ολιγομελούς θιάσου: οι φωνές του Δημήτρη Καταλειφού και της Μάνιας Παπαδημητρίου πλαισιώνουν αυτό το ζοφερό κλίμα. Ο Ερρίκος εξολοθρεύει κυριολεκτικά όλους τους γάλλους αιχμαλώτους, και έρχεται, μετά απ’ αυτό, να πάρει ως τρόπαιο την υπεσχημένη πριγκίπισσα, κατεβάζοντας τους τόνους σαν αμήχανο μαθητούδι μπροστά στην αφοπλιστική της ομορφιά. Το πρόβλημα ο Σαίξπηρ το μετακυλίει στο πολιτισμικό χάος που τους χωρίζει: στο γεγονός ότι δεν μιλούν την ίδια γλώσσα.

Η συγκεκριμένη στιχομυθία διανθίζει το μιλιταριστικά φορτισμένο κείμενο με μιαν ανάσα αστικού ερωτικού δράματος, στα πλαίσια του οποίου αναδεικνύεται η απλή, ανθρώπινη αδυναμία του ηγεμόνα μπροστά στο θαύμα του έρωτα. «Θα δείτε πάλι μεσ’ απ’την σάτιρα η αλήθεια να προβάλλει» λέει ο Σαίξπηρ (μτφρ. Βασίλη Ρώτα). Το φλερτ του Ερρίκου είναι διακοσμητικό, καθώς η πριγκίπισσα του ανήκει έτσι κι αλλιώς, ως λάφυρο του ηττημένου που περιέρχεται στην κυριαρχία του νικητή. Όμως, υπάρχει ένα ελάχιστο ποσοστό αντίστασης, πρέπει να την πείσει πρώτα για την ειλικρίνεια των συναισθημάτων του. Στην ηθικά φορτισμένη αντίσταση της δεσποσύνης, ο νικητής εισβολέας αντιπαραθέτει την αμοραλιστική πεποίθηση όλων των επηρμένων ηγετών: «Είμαστε ανώτεροι από τα ήθη και δεν μπορούμε να περιορίσουμε τις ζωές μας σ’ αυτό που λογαριάζεται σωστό ή λάθος για τους κοινούς ανθρώπους, τους υπηκόους μας».

© εικόνας: Σταύρος Χαμπάκης

Ο Χορός (με την αφοπλιστική παρουσία και φωνή της Παρθενόπης Μπουζούρη) μας οδηγεί τα μάτια και τ’ αυτιά από τα αντίσκηνα του στρατοπέδου στα βρετανικά docks κι από τα ανοικτά πεδία των μαχών στα περίκλειστα δωμάτια των ανακτόρων. Η Ηθοποιός θα επαινέσει την «άξεστη κι ανάξια» πέννα, σε μιαν επίδειξη μετριοφροσύνης του Σαίξπηρ, μετακυλίοντας τον έπαινο στην υπομονή των θεατών της παράστασης, που με την «καλή τους γνώμη» κατόρθωσαν αυτό το θεατρικό επίτευγμα. Στο τέλος, αυτή η θεατρίνα θα κλείσει την παράσταση με την απαγγελία της «Ημέρας της Λαμπρής» του Διονυσίου Σολωμού, που διόλου δεν απάδει μετρικά και υφολογικά του σαιξπηρικού κειμένου: «Καθαρότατον ήλιο επρομηνούσε της αυγής το δροσάτο ύστερο αστέρι, σύγνεφο, καταχνιά, δεν απερνούσε τ’ ουρανού σε κανένα από τα μέρη· και αποκεί κινημένο αργοφυσούσε τόσο γλυκό στο πρόσωπο τ’ αέρι, που λες και λέει μες στης καρδιάς τα φύλλα: γλυκιά η ζωή και ο θάνατος μαυρίλα».

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Μετάφραση-Σκηνοθεσία: Αλέξανδρος Διαμαντής
Σκηνογραφία: Βαγγέλης Αγάτσας
Βοηθός Σκηνοθέτη: Εύα Πουλή
Διεύθυνση Παραγωγής: Ιωάννα Μακρή
Εκτέλεση Παραγωγής: Θεόφιλος Κωστούλας
Επικοινωνία: Άρης Ασπρούλης
Εμφανίζονται οι ηθοποιοί: Θάνος Μαγκλάρας, Παρθενόπη Μπουζούρη, Ελίνα Παπαθεοδώρου, Γιάννης Σιάμπαλιας
Ακούγονται οι φωνές των: Δημήτρης Καταλειφός, Μάνια Παπαδημητρίου