«Τα άσπρα άλογα – Ρόσμερσχολμ» του Χένρικ Ίψεν, σε σκηνοθεσία Βαλεντίνης Λουρμπά (κριτική) – Η πτώση του οίκου των Ρόσμερ

Στη μετάφραση του Ερρίκου Μπελιέ, είδα το υπαρξιακό/συμβολιστικό δράμα του Ίψεν «Τα άσπρα άλογα - Ρόμερσχολμ» στο θέατρο «Εκάτη», σε σκηνοθεσία της Βαλεντίνης Λουρμπά. Ο Ίψεν πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Ιταλία, στη Δανία και στη Γερμανία, όπου ολοκλήρωσε μιαν από τις αρτιότερες δημιουργίες του, το τετράπρακτο δράμα Ρόσμερσχολμ, ανάμεσα στην Αγριόπαπια και την Κυρία από τη θάλασσα. Αρχικά είχε σκεφτεί να το ονομάσει «Άσπρα άλογα», αναφερόμενος στην επαναλαμβανόμενη εικόνα των μυθικών λευκών αλόγων που λέγεται ότι εμφανίζονταν στο κτήμα Ρόζμερ, κοντά σ’ ένα φιορδ: αυτό είναι ένα έντονο στοιχείο εξπρεσιονισμού του έργου, που τελικά ονομάστηκε «Ρόσμερσχολμ», γιατί ο μεγάλος Οίκος των Ρόζμερ, με την τεράστια ιστορία του, με τις παραδόσεις και τις αξίες που αντιπροσωπεύει, αποκαλύπτει την κοινωνική υποκρισία, την προσκόλληση στις ψευδαισθήσεις των οικογενειακών εθίμων, την πουριτανική δογματική προσήλωση, τα εσωτερικά κίνητρα που τελικά παρεμποδίζουν την αυτοπραγμάτωση.

Ο κοσμήτορας του νατουραλιστικού θεάτρου στηλιτεύει το γεγονός ότι το επίκεντρο του κοινωνικού προσανατολισμού προέρχεται από τον (λουθηρανικό) κλήρο, ενώ μάταια το άτομο παλεύει να σταθεί συνεπές στις πεποιθήσεις του. Επίσης, σατιρίζει τον Ρομαντισμό, καταδεικνύοντας πως πρόκειται για αυταπάτη μιας νευρωτικής κοινωνίας. Οι ήρωες θέλουν ν' αλλάξουν ζωή, μα δειλιάζουν μπροστά στην πιθανή κατακραυγή του κοινωνικού περίγυρου. Μια κλειστή, συντηρητική, θρησκόληπτη αστική κοινωνική δομή επιβάλλει στον Ρόσμερ να ακολουθήσει την ιερατική παράδοση της οικογένειας και να ζήσει ως στυλοβάτης μιας κοινωνίας που στερεί από την ταξικά κατώτερη Ρεβέκκα την ίδια της την οντότητα.

Το «Ρόσμερσχολμ» ανέβηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά το 1902 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, με τον περιοδεύοντα θίασο της Σμαράγδας Ησαΐα στο θέατρο Μομφεράτου, με τον τίτλο «Ο πύργος του Ρόσμερ». Ο Θωμάς Οικονόμου ανεβάζει το έργο το 1908, στο Δημοτικό Θέατρο Σάμου και το επαναλαμβάνει το 1910 στην Αθήνα, στο θέατρο «Πανελλήνιον», παρουσία του Ελευθέριου Βενιζέλου. Το 1943 ξανά σε σκηνοθεσία του Κάρολου Κουν στο Θέατρο Τέχνης (θέατρο Αλίκης), σε μετάφραση Βάσου Δασκαλάκη, με τους Κάρολο Κουν, Ελένη Χατζηαργύρη, Λυκούργο Καλλέργη, Βασίλη Διαμαντόπουλο, Παντελή Ζερβό και Βάσω Μεταξά, παράσταση που επέσυρε ισχυρή πολεμική στο πεδίο της (ακμαίας και λόγιας, τότε) θεατρικής κριτικής. Το έργο ανέβηκε πάλι το 1962 από το Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία Τάκη Μουζενίδη και το 1991 από τον καλλιτεχνικό οργανισμό Φάσμα, σε σκηνοθεσία Αντώνη Αντύπα, με τη Ρούλα Πατεράκη στον ρόλο της Ρεβέκκας και τον Στάθη Λιβαθινό στον ρόλο του Ρόσμερ (Γιάννης Μόσχος, Ο Ερρίκος Ίψεν στην ελληνική σκηνή, διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη, 2012). Το 2003 το έργο ανέβηκε σε σκηνοθεσία Κωστή Καπελώνη με τους Νικήτα Τσακίρογλου, Δήμητρα Χατούπη, Γιώργο Τζώρτζη, Γιώργο Τσιτσόπουλο, Τάκη Βλαστό και Σούλα Αθανασιάδου.

Ο Ρόσμερ, η Ρεβέκκα και ο περίγυρος

Ο Ρόσμερ (μια τραγική εκδοχή του Γκρέγκερς Βέρλε της «Αγριόπαπιας») βαρύνεται από την οικογενειακή παράδοση του οικοσήμου των Ρόσμερ, (στους τοίχους κρεμασμένα τα πορτραίτα των προγόνων του), αρνείται τη θρησκευτική κάλυψη που του παρείχε ο ρόλος του ως πάστορα και την πολιτική κάλυψη που του προσέφερε το συντηρητικό καθεστώς, με αποτέλεσμα να εγκαταλείπεται από φίλους και συνοδοιπόρους. Μετά την αυτοκτονία της συζύγου του, διατηρεί μια συγκατοίκηση/φιλία μέσα στον ίδιο του τον πύργο με μιαν ελεύθερη γυναίκα κι ωστόσο εξακολουθεί να θεωρείται αξιοσέβαστος. Παλεύει με την ταυτότητά του ως ελεύθερου στοχαστή, ενώ αντιμετωπίζει την καταδίκη τόσο από τη συντηρητική, όσο κι από τη φιλελεύθερη παράταξη της εφημερίδας «Φάρος» που εκτοξεύει μύδρους κατά της παράδοσης. Ο Ρόσμερ, ενώ έχει χάσει την πίστη του στον Θεό, διατηρεί ακόμα την πίστη του στο καθήκον, την ακεραιότητα και την αλήθεια. Ωστόσο, δεν μπορεί να δικαιολογήσει την αλήθεια με κάποια μετάθεση στη μεταφυσική, εφόσον δεν πιστεύει πλέον. Ο Βασίλης Ασημάκης ερμηνεύει με συνέπεια και σεβασμό τον πολύ δύσκολο ρόλο του Ρόσμερ, συνειδητά μελετώντας τον και ακολουθώντας κατά γράμμα τη γραμμή του Ίψεν. Θεωρώ ότι θα ’πρεπε να είναι λιγότερο άκαμπτος στις σκηνές όπου παρουσιάζεται τρωτός.

Η Ρεβέκκα υπηρετεί τον πατέρα της, μετά έναν μεγαλογιατρό και τέλος, υπηρετώντας την ήδη άρρωστη σύζυγο του πάστορα, διακρίνει τη θαυμάσια ευκαιρία που της παρουσιάζεται για να δρέψει αυτό που λαχταρά: την ένταξη στον οίκο. Κατορθώνει να μεταστρέψει τον Ρόσμερ από τις παλιές του πεποιθήσεις και να στραφεί στους ριζοσπάστες που, υποτίθεται, δεν σέβονται τις οικογενειακές παραδόσεις. Ωστόσο, για να ερωτευτεί μια γυναίκα νεώτερη έναν άντρα, θα πρέπει αυτός να της εμπνεύσει σεβασμό, πλεονέκτημα που δεν το κερδίζει ο Ρόσμερ. Ο Φρόιντ, διερευνώντας τον λόγο για τον οποίο η Ρεβέκκα αρνείται την πρόταση γάμου εκ μέρους του Ρόσμερ (τέλος της Δεύτερης Πράξης), κατέληξε στο ότι η Ρεβέκκα δεν είναι μια ingénue, αλλά μια γυναίκα στοιχειωμένη από τον φόβο της αιμομιξίας – εκκρεμεί η υποψία πως ο θετός της πατέρας, του οποίου υπήρξε ερωμένη, ήταν και βιολογικός της πατέρας.

Η Λήδα Χατζηδημητρίου, χωρίς υπέρμετρη συστολή, διαθέτει την απαραίτητη συγκρότηση, και την τολμηρή σκηνική παρουσία που απαιτεί ο ρόλος της Ρεβέκκας.

Όταν μπαίνει στο σπίτι των Ρόσμερ, η Ρεβέκκα εκτοπίζει τη σύζυγο του Τζον Ρόσμερ, την Μπεάτα, για να κερδίσει τον Τζον, με τον ίδιο τρόπο ακριβώς, με αποτέλεσμα να αισθάνεται ενοχές. Ως απελευθερωμένη γυναίκα, η Ρεβέκκα δεν είχε αρχικά ενδιαφερθεί ιδιαίτερα για τις λεπτομέρειες των συμβάσεων, για την ιερότητα του γάμου. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, όπως λέει η ίδια, η «άποψη της ζωής των Ρόσμερ» είχε «μολύνει» τη θέλησή της. Η ευγένεια, που αποτελεί καθοριστικό χαρακτηριστικό του Οίκου των Ρόσμερ, την είχε αρρωστήσει, της είχε στερήσει την ελευθερία. Η Λήδα Χατζηδημητρίου, χωρίς υπέρμετρη συστολή, διαθέτει την απαραίτητη συγκρότηση, και την τολμηρή σκηνική παρουσία που απαιτεί ο ρόλος της Ρεβέκκας.

Ο Κρολ, ο Μόρτενσγκαρντ, ο Βρέντελ, η κυρία Χέλσεθ και τα άσπρα άλογα

Η Ρεβέκκα και ο Ρόσμερ προσπαθούν να κατανοήσουν το παρελθόν τους. Το περίφημο «ιψενικό τρίγωνο» κλείνει ο εκπρόσωπος του συντηρητικού στρατοπέδου, ο αυταρχικός Κρολ, ενώ στη σκηνή εμφανίζεται και ο εκπρόσωπος του φιλελεύθερου στρατοπέδου, ο πονηρός και χειριστικός Μόρτενσγκαρντ, που ούτε νοιάζεται για την Αλήθεια, ούτε φέρει κανένα σημάδι ευγένειας. Πολύ ισχυρή φιγούρα είναι ο καλός φίλος Κρολ, αυτός που ανέχεται τα πάντα, πλην αλλαγής πολιτικής. Ο Κρολ είναι μεθοδικός, ποταπός και χωρίς ενδοιασμούς: προτρέπει τον Ρόσμερ να υποχωρήσει από την άποψή του για απελευθέρωση και συνιστά πόλο έλξης για τον Ρόσμερ. Ο Μάνος Χατζηγεωργίου, ο ωριμότερος ηθοποιός της παράστασης, κομίζει επί σκηνής όλη τη σκηνική και θεωρητική του συγκρότηση στην άψογη ενσάρκωση του ρόλου του Κρολ. Όσο για τον Μόρτενσγκαρντ, τον ριζοσπαστικό, βδελυρό αυτόν άνθρωπο που εξοβελίστηκε κάποτε απ' αυτή την κοινωνική ομάδα, λειτουργεί σαν ένα σήμα ή ένα ξυπνητήρι για την προηγούμενη ζωή του Ρόσμερ. Επιλέγοντας το θερμό κομμάτι, αναλαμβάνοντας, από ασίγαστο έρωτα, την ευθύνη για ένα έγκλημα που διέπραξε «εν διανοία», η Ρεβέκκα προσφέρει στον έρωτά της ένα σχήμα ζωής πέραν της παγωμένης προτεσταντικής ηθικολογίας του Ρόσμερ, του φαρισαϊκού ζήλου του Κρολ ή της πολιτικής αγυρτείας του Μόρτενσγκορντ.

Ο Χρίστος Γεωργίου αντιμετωπίζει με επαγγελματισμό τον ρόλο του Μόρτενσγκαρντ, ενώ μεταμορφώνεται κυριολεκτικά υποδυόμενος τον ρόλο του καθηγητή Βρέντελ. Ο παλιός καθηγητής Βρέντελ διατείνεται πως είναι μια συγκλονιστικής λογοτεχνικής και φιλοσοφικής δύναμης συγγραφέας: ο αιώνιος «αδικημένος» καλλιτέχνης με το άγραφο έργο που έπνιξε όνειρά του σε μερικές μποτίλιες μπίρας. Ο Ρόσμερ πιθανώς συνειδητοποιεί ότι αυτός ο ξεθωριασμένος, παλιός ιδεαλιστής, που τώρα βρίσκει καταφύγιο στην έπαρση και στο αλκοόλ, είναι ένα είδος γκροτέσκας κατοπτρικής εικόνας του εαυτού του. Όσο για την κυρία Φέλσεθ, αυτή αποτελεί τη μόνιμη μάρτυρα των γεγονότων του έργου και αντιπροσωπεύει το στοιχείο της αποδοχής και της παράδοσης. Η Μαρία Μαραγκουδάκη αποδίδει με ακρίβεια και βορειοευρωπαϊκό φλέγμα τον σημαντικό αυτόν ρόλο της κυρίας Χέλσεθ, που αδιαλείπτως ακούει τον ήχο των λευκών αλόγων έξω από το σπίτι: η Μπεάτα μπορεί να είναι νεκρή, αλλά παραμένει μια διαρκής, ισχυρή παρουσία.

Το γέλιο παγώνει στα χείλη των ευγενών

Το αξιοπερίεργο είναι ότι ο Ρόσμερ και η Ρεβέκκα ουδέποτε είχαν εξωσυζυγική σχέση, αλλά ότι η φιλία τους ήταν απολύτως αγνή. Αυτό συνάδει με την απάθεια του οίκου των Ρόσμερ, όπου τα παιδιά δεν κλαίνε και οι ενήλικες δεν γελούν. Ο Ρόσμερ δεν μπορεί να δει πόσο πομπώδης και κακόβουλος είναι ο Κρολ, ή πόσο αναξιόπιστος και ύπουλος είναι ο Μόρτενσγκαρντ. Και ποτέ δεν του περνά από το μυαλό ότι η Ρεβέκκα πιθανόν ευθύνεται για την αυτοκτονία της συζύγου του Μπεάτα. Επίσης, παραμένει αδιευκρίνιστο το ζήτημα της ευθύνης του για τη μοίρα της Μπεάτα. Το ενδιαφέρον είναι πως ο Ρόσμερ αισθάνεται ότι, αν η Ρεβέκκα είναι ένοχη, είναι και ο ίδιος ένοχος, και πως η μόνη διέξοδος και για τους δύο είναι να ακολουθήσουν τον δρόμο που είχε ακολουθήσει η Μπεάτα: ακολουθεί η διπλή αυτοκτονία, η απόλυτη ένωση στον θάνατο. Η απελευθερωμένη γυναίκα που είχε επιδιώξει να υποτάξει τον κόσμο στην ισχυρή της βούληση και ο άνθρωπος με ακεραιότητα που είχε επιδιώξει να εξευγενίσει την ανθρωπότητα χάνονται μαζί στο σκοτάδι της γέφυρας.

Ο οίκος Ρόσμερσχολμ είναι ένα αυστηρό και ζοφερό σπίτι, γεμάτο σκοτάδι και βαρυθυμία: δεν υπάρχει χώρος εδώ για ανθρώπινα συναισθήματα, αλλά, όπως και στους «Βρυκόλακες», επικρατεί η καταστροφή του livsglad – της χαράς της ζωής. Αυτό που έχει σκοτώσει τη χαρά δεν είναι μια ψυχρή και άστοργη αίσθηση καθήκοντος, αλλά μια κληρονομιά «ευγενείας» που ακόμη και η Ρεβέκκα παραδέχεται ότι εξευγενίζει, παρόλο που σκοτώνει την ευτυχία. Μόλις τέσσερα χρόνια πριν από την έκδοση του Ρόσμερσχολμ, ο Νίτσε είχε δηλώσει ότι «ο Θεός ήταν νεκρός». Ο Ίψεν βάζει ως κεντρικό του ήρωα (όπως γράφει ο αείμνηστος Τάκης Μουζενίδης σε κριτικό του κείμενο) «έναν προασπιστή της Επί του Όρους Ομιλίας, που χαρίζει παρηγοριά στους πράους και στους ζητούντας δικαιοσύνη» και συνθέτει ένα μελοδραματικό τέλος, με την πεποίθηση ότι δουλειά του θεάτρου δεν είναι τόσο ν’ αφηγείται εντυπωσιακές ιστορίες όσο να αποκαλύπτει την πολυπλοκότητα των ανθρώπινων κινήτρων.

Οι ήρωες οδηγούνται στον αφανισμό τους, που όμως δρα λυτρωτικά και τους εξυψώνει σ’ ένα άλλο επίπεδο, πέρα από τις συμβατικότητες και τη δυσφορία για τον τρόπο ζωής που τους επιβλήθηκε.

Τοποθετημένο στη μακρινή και παγωμένη Νορβηγία, το έργο περικλείει όλη τη θλίψη και το ανομολόγητο του έρωτα. Ξεσκεπάζει μιαν αμοραλιστική κοινωνία που λειτουργεί ως «βρόγχος της πνευματικής απελευθέρωσης και του εξευγενισμού των ανθρώπων» (έκφραση του Κώστα Γεωργουσόπουλου). Οι ήρωες οδηγούνται στον αφανισμό τους, που όμως δρα λυτρωτικά και τους εξυψώνει σ’ ένα άλλο επίπεδο, πέρα από τις συμβατικότητες και τη δυσφορία για τον τρόπο ζωής που τους επιβλήθηκε. Η δράση δεν εγκαταλείπει ποτέ τους Ρόσμερσχολμ, και η εστίαση στρέφεται στο εσωτερικό του οίκου. Επειδή λοιπόν το «Ρόσμερσχολμ» έχει ξεκάθαρα «γοτθική» ατμόσφαιρα, βρήκα τους απότομα εναλλασσόμενους φωτισμούς του Θοδωρή Κόκκινου εντελώς ασυνάρτητους και ασύμβατους προς το κλίμα του έργου. Όμως, η απόλυτα συνεπής προς το κείμενο, νατουραλιστική προσέγγιση της κυρίας Βαλεντίνης Λουρμπά κατάφερε να στήσει μιαν άρτια παράσταση, παρά το αρκετά περικεκομμένο κείμενο. Επιστρατεύοντας σκηνικά εποχής και αργούς ρυθμούς, χωρίς παπαγαλίες και πόζες, πρότεινε ισότιμη διαχείριση των ρόλων, με αγαστή συνεργασία των ηθοποιών της και διανοίγοντας ευρύ πεδίο συζητήσεων με το κοινό. Εξαιρετικές οι ενδυματολογικές επιλογές της Τίσσας Βασιλάκη και οι μουσικές επιλογές του Νίκου Ανδρουλάκη.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Σκηνοθεσία: Βαλεντίνη Λουρμπά
Μετάφραση: Ερρίκος Μπελιές
Φωτισμοί: Θοδωρής Κόκκινος
Δημόσιες σχέσεις: Θέατρο Εκάτη
Παίζουν οι ηθοποιοί: Βασίλης Ασημάκης, Χρίστος Γεωργίου, Μαρία Μαραγκουδάκη. Μάνος Χατζηγεωργίου, Λήδα Χατζηδημητρίου
Ενδυματολόγος: Τίσσα Βασιλάκη
Μουσική επιμέλεια: Νίκος Ανδρουλάκης
Βοηθός σκηνοθέτη: Αφροδίτη Μαριάμ Κορακιανίτη
Διοικητικός: Λήδα Χατζηδημητρίου
Φωτογραφία: Νίκος Κωνσταντόπουλος
Βίντεο: Τίσσα Βασιλάκη