«Οιδίποδας» του Ρόμπερτ Άικ (κριτική) – Μεταφέροντας την αρχαία τραγωδία στη σκοτεινή πολιτική σκηνή του σήμερα  

Στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση παρακολούθησα τον «Οιδίποδα» του Ρόμπερτ Άικ, γνωστού διασκευαστή κλασικών έργων: η πιο πρόσφατη θεατρική διασκευή του σοφόκλειου έργου ανέβηκε στο Old Vic με πρωταγωνιστή τον Ράμι Μάλεκ. Ο «Οιδίποδας» του Ρόμπερτ Άικ έκανε πρεμιέρα στα ολλανδικά στο Toneelgroep και στη συνέχεια επαναπαρουσιάστηκε στο West End και κέρδισε το Olivier Καλύτερης Αναβίωσης του συγκεκριμένου έργου. Μετά από το ανέβασμα με ηθοποιούς του Internationaal Theater Amsterdam (ITA) στο Διεθνές Φεστιβάλ του Εδιμβούργου το 2019, στην παραγωγή του Λονδίνου ο Μαρκ Στρονγκ υποδύθηκε τον ομώνυμο πρωταγωνιστικό ρόλο, ενώ η Λέσλι Μάνβιλ ερμήνευσε την Ιοκάστη.

Τι γίνεται με τα αρχέτυπα: σε τι καινοτομεί ο Άικ

Για τον κλασικιστή E.R. Dodds, «ο Οιδίποδας είναι ένα είδος συμβόλου της ανθρώπινης νοημοσύνης που δεν μπορεί να ησυχάσει μέχρι να λύσει όλα τα αινίγματα – ακόμα και το τελευταίο αίνιγμα, στο οποίο η απάντηση είναι ότι η ανθρώπινη ευτυχία βασίζεται σε μια ψευδαίσθηση». Ο Francis Fergusson είδε τον σκοπό του Οιδίποδα ως «μια επίσημη τελετή θυσίας που καθαρίζει την κοινότητα από τη συλλογική της ενοχή τιμωρώντας έναν αποδιοπομπαίο τράγο». Και μετά υπήρξε ο Φρόιντ, ο οποίος επινόησε τη μητέρα όλων των ερμηνειών του Οιδίποδα: «Είναι ίσως η μοίρα όλων μας να κατευθύνουμε την πρώτη μας σεξουαλική παρόρμηση προς τη μητέρα μας και την πρώτη μας δολοφονική επιθυμία εναντίον του πατέρα μας». Ο Οιδίποδας ήταν ήδη μια οικεία ιστορία στους Αθηναίους του 5ου αιώνα, και ο Σοφοκλής την αναδιατύπωσε καθιστώντας την διαχρονική. Το ζήτημα είναι κατά πόσον αυτό το διαχρονικό έργο είναι επιδεκτικό απανωτών διασκευών και κατά πόσον η συγκεκριμένη διεργασία κρίνεται σήμερα απαραίτητη για την επικαιροποίησή του. Απ’ ό,τι φαίνεται, οι αντιδράσεις του κοινού μαρτυρούν πως όντως υπάρχει κάποια ανάγκη του κοινού για νέο «κοίταγμα» των κλασικών έργων, παρά το αντικειμενικό γεγονός ότι τα έργα αυτά δεν έχουν ανάγκη «φρεσκαρίσματος».

Ο Άικ καινοτομεί μετατρέποντας τον αρχετυπικό Οιδίποδα σε σύγχρονο λαϊκιστή πολιτικό, που παραμένει κλεισμένος στο αρχηγείο της προεκλογικής του εκστρατείας τη νύχτα των εκλογών με την οικογένειά του και κάποια μέλη του προσωπικού του, αναμένοντας τα νέα για τη βέβαιη εκλογική του νίκη. Έχει προηγηθεί ένα εσκεμμένα σκοτεινό βίντεο εξωτερικού γυρίσματος: ο τελευταίος λόγος του Οιδίποδα πριν από την αναμονή των αποτελεσμάτων, σε ένα μάλλον αμήχανο βίντεο του Tal Yarden: «Το πολιτικό σώμα είναι άρρωστο», λέει ο Οιδίποδας στις κάμερες. Σε δύο επιπόλαιες υποσχέσεις προς τον λαό που επευφημεί, δεσμεύεται (τι ειρωνεία!) να ανοίξει ξανά την έρευνα για τον ύποπτο θάνατο του Λάιου και, προς άρσιν κάθε αμφιβολίας, να παραδώσει στη δημοσιότητα το πιστοποιητικό γέννησής του.

Ακολουθεί η ολόφωτη σκηνή του κομματικού αρχηγείου. Η Ιοκάστη ήταν, πριν από τρεις δεκαετίες, παντρεμένη με τον μεταστάντα ηγέτη Λάιο. Τώρα, παντρεμένη και ερωτευμένη με τον κατά πολύ νεώτερό της Οιδίποδα, έχει τρια παιδιά μαζί του – την Αντιγόνη, τον Ετεοκλή και τον Πολυνείκη (ενώ, για μιαν ακόμη φορά εφέτος, σε κείμενο ευρωπαίου σκηνοθέτη βασισμένο στην τραγωδία, η Ισμήνη περνά στο πυρ το εξώτερον). Ο αδερφός της Ιοκάστης, ο Κρέων, είναι ο κορυφαίος σύμβουλος και λογογράφος του Οιδίποδα. Οι καθαρές γραμμές και οι μαυρόασπροι χρωματικοί τόνοι της Hildegard Bechtler κάνουν μιαν όμορφη αισθητική δήλωση, ενώ το σταδιακό «άδειασμα» του σκηνικού από τα έπιπλα κλιμακώνει την ψυχική ερήμωση που έρχεται καλπάζοντας, αφήνοντας ρωγμές για να διαφανεί η αλήθεια. Έντονοι, σκληροί οι φωτισμοί της Natasha Chivers. Πρωτότυπα, κομψά τα κοστούμια του Wojciech Dziedzic. Δυναμική παράσταση, έξυπνη αξιοποίηση του υλικού.

Μεταστοιχειώνοντας το κλασικό στο σήμερα

Το αίνιγμα της Σφίγγας και ο λοιμός φεύγουν τελείως από το σενάριο του Άικ, όπως και η πορεία αυτογνωσίας του ενήλικου Οιδίποδα προς τον τόπο της πατροκτονίας και προς τον γενέθλιο τόπο του. Η Μερόπη και το φάσμα του καρκινοπαθούς Πόλυβου που πλανάται είναι μια επινόηση αρκετά λειτουργική, όπως και η επιμονή της Μερόπης να μιλήσει για λίγο με τον Οιδίποδα που προσκρούει σε συνεχείς αναβολές και κλιμακώνει δραματουργικά την αγωνία της αποκάλυψης. Λεπτές φέτες χιούμορ κρύβονται σε αυτήν τη συνεχή αναβολή, που ούτε λίγο ούτε πολύ καθυστερεί τον κλώτσο στην ανέμη της πλοκής. Ουσιαστική έναρξη δίνει η ανεπιθύμητη εισβολή στον χώρο το τυφλού Τειρεσία που, όπως λέει ο Κρέων, είναι ένας βρώμικος τυχάρπαστος «από αυτούς τους ανθρώπους που προλέγουν το μέλλον». Είναι άραγε εφικτό να μπει ένας τέτοιος «σαλός» στα κεντρικά γραφεία όπου διενεργείται μια μεγάλη προεκλογική καμπάνια; Να μια λεπτομέρεια που δεν απασχολεί τον σκηνοθέτη. Όσο για την πηγή εκπόρευσης των μαντικών/μελλοντολογικών ικανοτήτων, αυτή παραμένει επίσης σκοτεινή: είναι ο Τειρεσίας κάποιος psychic, κάποιο μέντιουμ, κάποιος θεόπνευστος σύγχρονος προφήτης; Αναπάντητο και αυτό. Αμήχανος φαίνεται ο χειρισμός κάθε μεταφυσικής διάστασης του αρχαίου κειμένου, δεδομένου ότι αναγκαστικά κάποιος θα πρέπει να είναι φορέας της αλήθειας – κάποιος που ο Οιδίποδας θα τον προγκήξει, θα τον σπρώξει, θα τον αποκηρύξει, φοβούμενος το άφευκτο μοιραίο.

Η φροϋδική προσέγγιση κυριαρχεί στην προτελευταία σκηνή, τα κορμιά σπαράσσονται, συγκλονίζονται από πόθο και απωθούνται...

«Δεν νομίζω ότι πιστεύω σε θεούς», λέει η Αντιγόνη, απευθυνόμενη στη γυναίκα που νομίζει ότι είναι η γιαγιά της, και η Μερόπη (αξέχαστη η ερμηνεία της Ράνιας Οικονομίδου) απαντά: «Δεν έχει σημασία αν πιστεύεις σε αυτούς ή όχι. Το ότι δεν βλέπεις κάτι, δεν σημαίνει ότι δεν συμβαίνει». Συχνές λυρικές φράσεις που ανατρέχουν στη θυμοσοφία παλαιότερων εποχών διανθίζουν το κατά τα άλλα υπερσύγχρονο κείμενο του Άικ, που διανθίζεται από προσεκτικές πινελιές: ο σωφέρ που οδηγούσε το αυτοκίνητο του Λάιου έρχεται ενώπιον αυτού του εξουσιαστικού πάνελ να μαρτυρήσει -φοβισμένος- τις αληθινές λεπτομέρειες του μοιραίου δυστυχήματος. Στο ύστατο σημείο της αποκάλυψης, συντετριμμένοι, μητέρα και γιος, αυτό το ανόσιο ζευγάρι, πρέπει να φορέσουν τα ρούχα της δημόσιας εμφάνισής τους χωρίς κουβέντα. Ή, μάλλον, ψελλίζουν κάτι μισόλογα: «Σκέφτομαι να βρω με ποιον τρόπο μπορεί να κάνουμε λάθος» ή ομολογούν την αφοσίωσή τους πριν αυτή εκπνεύσει: «Σ' αγαπώ, για σένα. Γι’ αυτό που ήσουν πάντα». Οι δυο τους για λίγο συνεχίζουν να αγαπούν ο ένας τον άλλον για τους ρόλους που νόμιζαν ότι έχουν, και όχι ως μάνα και γιος. Η φροϋδική προσέγγιση κυριαρχεί στην προτελευταία σκηνή, τα κορμιά σπαράσσονται, συγκλονίζονται από πόθο και απωθούνται, τα πόδια της Ιοκάστης ανοίγουν και στη θέση του στοματικού έρωτα και της ηδονικής κραυγής «Αγόρι μου...» που έχει προηγηθεί, τώρα παρακολουθούμε μια κυριολεκτική γέννα, που τη διαδέχεται η εμβρυακή στάση του Οιδίποδα και η απελπισμένη κραυγή «Μαμά».

Γενική αποτίμηση της παράστασης

Η προσέγγιση του Άικ στην ελληνική τραγωδία είναι συνεπής ως προς τα σημεία και δείχνει ικανότητα εύστροφης μετάπτωσης (twist) που ενθουσιάζει το σύγχρονο κοινό. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως το κείμενό του αντιλαμβάνεται (και, κυρίως, πως διαχειρίζεται καθ’ οιονδήποτε τρόπο) το ιερουργικό βάθος του γραμματολογικού αυτού είδους. Τα τεράστια κλασικά ταμπού (αιμομειξία, πατροκτονία, απουσία ταυτότητας) που η τραγωδία κληροδοτεί μέσα από τους αιώνες εδώ ερμηνεύονται περιπτωσιολογικά, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει απόλυτη αντιστοίχιση, ούτε καν ευθυγράμμιση προς το μέγεθος του αρχαίου δράματος. Το σύστοιχο πλοκής που επινοεί ο Άικ περιλαμβάνει ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα που έχει λάβει χώρα 34 χρόνια πριν: αυτό υποκαθιστά το τρίστρατο με την άμαξα του Λάιου. Η βαθμιαία αποκάλυψη των λεπτομερειών του δυστυχήματος ακολουθεί τη σοφόκλεια τεχνική κατά γράμμα, άρα δραματουργικά δεν κομίζει κάτι καινούργιο. Ακούγεται ένας πυροβολισμός και, μέσα από το τζάμι ενός παραθύρου, ο Άικ μας δείχνει τα χυμένα μυαλά της Ιοκάστης. Χρησιμοποιώντας το μυτερό της τακούνι ο Οιδίποδας θα βγάλει τα μάτια του. Ουδεμία σχέση με τις πόρπες του αρχαίου κειμένου και την τυφλή περιπλάνηση που θα ακολουθήσει, στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ». Κυρίαρχη είναι, σε όλο το έργο, η εμμονική προσκόλληση του Οιδίποδα στην αποκάλυψη της αλήθειας («telling the truth and being transparent») ως αίτημα ενός σύγχρονου πολιτικού, ενώ αυτή η τραγικά ειρωνική του τάση να έρθει ενώπιος ενωπίω με την αλήθεια θα σημάνει την καταστροφή του: ένα ψυχαναλυτικό κείμενο αυτογνωσίας, λοιπόν, σε μια δεύτερη ανάγνωση.

Όσο κλιμακώνεται η αποκάλυψη, ένα ψηφιακό ρολόι τοίχου μετρά αντίστροφα τον χρόνο της παράστασης, για να μηδενιστεί τη στιγμή της ύστατης αποκάλυψης. Σε αυτό το countdown ο σκηνοθέτης αποδεικνύεται πραγματικός μαιτρ, και η ιδέα του να ταυτίσει την κατάρρευση του Οιδίποδα με τη στιγμή της εκλογικής του νίκης είναι εξαιρετική.

Σε ό,τι αφορά τις ερμηνείες, θεωρώ ότι με τον Νίκο Κουρή στον ρόλο του Οιδίποδα και την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη στον ρόλο της Ιοκάστης η ιδέα του Άικ ενσαρκώνεται πολύ επιτυχημένα. Λάτρης των εκτενών μονολόγων, ο σκηνοθέτης επιτρέπει στους ηθοποιούς να εκδιπλώσουν όλον τον ερμηνευτικό τους οίστρο, πράγμα που ισχύει και για τον Λάζαρο Γεωργακόπουλο στον ρόλο του Κρέoντα, για τη Ράνια Οικονομίδου στον ρόλο της Μερόπης και για τον Κώστα Νικούλι στον ρόλο του Τειρεσία, ενώ αξιέπαινες είναι και οι ερμηνείες των Σωκράτη Πατσίκα, Τάκη Σακελλαρίου, Χαράς Γιώτα, Γιώργου Ζιάκα, Γιάννη Τσουμαράκη και Δανάης Αρσενίας Φιλίδου. Πολύ καλή η μετάφραση του Νίκου Χατζόπουλου και η σκηνοθετική προσαρμογή του Πρόδρομου Τσινικόρη. Όσο κλιμακώνεται η αποκάλυψη, ένα ψηφιακό ρολόι τοίχου μετρά αντίστροφα τον χρόνο της παράστασης, για να μηδενιστεί τη στιγμή της ύστατης αποκάλυψης. Σε αυτό το countdown ο σκηνοθέτης αποδεικνύεται πραγματικός μαιτρ, και η ιδέα του να ταυτίσει την κατάρρευση του Οιδίποδα με τη στιγμή της εκλογικής του νίκης είναι εξαιρετική. Τέλος, το έργο μάς ανταμείβει στο σημείο όπου η σύλληψη του Οιδίποδα γίνεται μια σπαρακτική αφήγηση της Ιοκάστης για τον ακούσιο γάμο της, για τον βιασμό που υπέστη από τον υπερήλικα Λάιο στα δεκατρία της χρόνια, για τη μοίρα του ανεπιθύμητου καρπού αυτής της αφύσικης ένωσης: το βρετανικό φλέγμα παρεισφρέει εδώ με έξυπνα άλματα για να τεκμηριώσει πραγματολογικά τη δυστοπία του μύθου, με αποτέλεσμα ένα πολύ καλό και φρέσκο κείμενο.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Κείμενο & Σκηνοθεσία: Robert Icke
Σκηνικά: Hildegard Bechtler
Κοστούμια: Wojciech Dziedzic
Φωτισμοί: Natasha Chivers
Συνεργάτις Φωτισμων: Charlotte Burton
Ήχος: Tom Gibbons
Συνεργάτης Ήχου: Erwin Sterk
Σχεδιασμός Βίντεο: Tal Yarden
Σκηνοθετική επιμέλεια ελληνικής παραγωγής: Lizzie Manwaring
Παραγωγή του αρχικού έργου: International Theater Amsterdam
Μετάφραση: Νικος Χατζοπουλος
Συνεργάτης Σκηνοθέτης: Προδρομος Τσινικορης
Βοηθός Σκηνοθέτη: Κορινα Βασιλειαδου
Συνεργάτις Σκηνογράφου: Μικαελα Λιακατα
Υπεύθυνη Σκηνικών Αντικειμένων: Αθηνα Μποτωνακη
Βοηθός Σκηνικών: Μαρια Σταθοπουλου
Συνεργάτις Ενδυματολόγου: Μαρια Καραπουλιου
Μακιγιάζ & Κομμώσεις: Δημητρα Γιατρακου
Βοηθός Μακιγιέζ: Μενια Χαριτου
Ενδύτρια: Μελπω Κασαπιδου
Βοηθός Διεύθυνσης Σκηνής: Στελλα Σταμουλου
Εκτέλεση Παραγωγής: Ζωη Μουσχη & Ρενα Ανδρεαδακη
Ερμηνεύουν: Καρυοφυλλια Καραμπετη, Νικος Κουρης, Λαζαρος Γεωργακοπουλος, Ρανια Οικονομιδου, Κωστας Νικουλι, Σωκρατης Πατσικας, Τακης Σακελλαριου, Γιαννης Τσουμαρακης, Δανάη-Αρσενία Φιλίδου, Χαρα Γιωτα, Γιωργος Ζιακας,
Συμμετεχουν: Αδαμ Δουκας, Vladyslav Fedorenko