Για την παράσταση του Χένρικ Ίψεν (Henrik Ibsen) «Εχθρός του λαού», σε σκηνοθεσία Τόμας Οστερμάιερ, στο θέατρο «Κνωσσός». Κεντρική εικόνα: Η Λένα Παπαληγούρα.
Γράφει ο Νίκος Ξένιος
Στο θέατρο «Κνωσσός» είδαμε τη διασκευασμένη από τους Florian Borchmeyer & Thomas Ostermeier εκδοχή του «Εχθρού του Λαού» του Ίψεν, που περιόδευσε σε πολλές χώρες και πρωτοπαρουσιάστηκε στο πρωτότυπο στο Φεστιβάλ Αθηνών το 2013. Το θεατρικό έργο του Ίψεν «Ένας εχθρός του λαού» («En folkefiende») εκδόθηκε το 1882 και ανήκει στα λεγόμενα ρεαλιστικά έργα προβληματισμού του δημιουργού. Η πιο πρόσφατη ελληνική μετάφραση κυκλοφόρησε το 2016 από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Θεοδόση Α. Παπαδημητρόπουλου και επιμέλεια Ήρκου Ρ. Αποστολίδη. Φέτος, στη συνεργασία του Οστερμάιερ με το Θέατρο του Νέου Κόσμου, τον γιατρό Τόμας Στόκμαν, τον αδερφό του, Πέτερ, και δήμαρχο της πόλης και τους υπόλοιπους χαρακτήρες του «Εχθρού του λαού» ενσαρκώνουν Ελληνες ηθοποιοί, στην εξαιρετική μετάφραση του Αντώνη Γαλέου.
Επικαιροποίηση του προβληματισμού
Ο Κωνσταντίνος Μπιμπής φιλοτεχνεί έναν Τόμας Στόκμαν σύγχρονο, οικείο, πατέρα ενός βρέφους (αντί τριών παιδιών που υπάρχουν στο ιψενικό πρωτότυπο) και τρυφερό σύζυγο, έναν νέο επιστήμονα που πιστεύει στις δυνατότητές του και προασπίζεται την επιστημονική αλήθεια. Όταν θα αποκαλύψει ότι τα νερά των λουτρών είναι επιβλαβή για τους λουόμενους, η μόνη που θα του σταθεί είναι η σύζυγός του – η Άλκηστις Ζιρώ στον ρόλο της συζύγου είναι ανθρώπινη, καθημερινή, συγκινητική. Μαζί με τους φίλους του ζευγαριού, είναι και η τραγουδίστρια ενός ροκ συγκροτήματος που επινοεί ο Οστερμάιερ. Μεταξύ άλλων, τραγούδια του Ντέιβιντ Μπόουι επιστρατεύονται ώστε να συνδεθούν οι σκηνές μεταξύ τους και να φέρουν το έργο στο σήμερα.
Ο Πήτερ, ο αδελφός του Τόμας, που είναι δήμαρχος και πάνω απ’ όλα βάζει την καριέρα και το προσωπικό του συμφέρον, αποδύεται σ’ έναν αγώνα να μεταπείσει τον Τόμας ώστε να μην αποκαλύψει το μυστικό και να μην διακοπεί η λειτουργία των λουτρών – ο Μιχάλης Οικονόμου εκπλήσσει με την ερμηνεία του. Σταδιακά και ο κύκλος εμπιστοσύνης του Τόμας θα συμπαραταχθεί με την κοινή λογική και τον συμβιβασμό: έτσι, ο Ίψεν στηλιτεύει τον κιτρινισμό του Τύπου. Ο Στέλιος Δημόπουλος και ο Ιάσονας Άλυ στους ρόλους των δύο συντακτών που τελικά συμβιβάζονται, η Λένα Παπαληγούρα στον ρόλο της κυνικής Διευθύντριας της Εφημερίδας, ο Ιερώνυμος Καλετσάνος στον ρόλο του κερδοσκόπου/πολεμοκάπηλου πεθερού, εναρμονίζουν τη φυσικότητα των ερμηνειών τους για να ολοκληρώσουν το πορτραίτο μιας κοινωνίας διεφθαρμένης, που περιθωριοποιεί κάθε διάθεση αντίστασης και θέλουν τον τίμιο, επαναστάτη γιατρό να φαντάζει αιθεροβάμων, αμετάπειστος, κινούμενος από μια δονκιχωτική, απονενοημένη εμμονή με την αλήθεια, δηλαδή, να φαντάζει σαν «εχθρός του λαού».
Το άδικο της πλειοψηφίας
Οι ερμηνείες είναι απόλυτα ρεαλιστικές, ενώ οι αλλαγές σκηνής και χρόνου γίνονται με μια κιμωλία. Ο μαύρος τοίχος με τα συνθήματα προϊδεάζει για λαϊκή συνέλευση (κάπου γράφει, από τη Γαλλική Επανάσταση, «9 Θερμιδώρ»), στήνεται ένα πόντιουμ απ’ όπου ο δήμαρχος κατηγορεί τον αδερφό του για ανεδαφικότητα, κατόπιν ανεβαίνει στο βήμα ο ίδιος ο Τόμας Στόκμαν και εκφωνεί έναν εκτενή εξωκειμενικό μονόλογο ευαισθητοποίησης (αυτή είναι και η κύρια προσθήκη του έργου που έγραψε ο Οστερμάιερ): εκεί, ούτε λίγο ούτε πολύ, δηλώνει πως η πραγματική μόλυνση βρίσκεται στους κόλπους της καθημερινότητάς μας και στους τρόπους λειτουργίας των «δημοκρατικών» θεσμών.
Παρεμβάλλοντας στο ιψενικό κείμενο αυτόν τον μονόλογο, ο σκηνοθέτης παραπέμπει στην «Επικείμενη εξέγερση» του Murray Bookchin που κυκλοφόρησε στη Γαλλία το 2008 («La révolution à venir: Les Assemblées populaires et la promesse de la démocratie directe»), κείμενο που προτείνει μια κοινωνική και πολιτική αναδιοργάνωση βασισμένη στην άμεση δημοκρατία, όπου οι πολίτες θα συζητούν και θ’ αποφασίζουν μόνοι τους για τα ζητήματα που τους αφορούν. Σε αυτό το σημείο ανάβουν τα φώτα της πλατείας, καταργώντας τον «τέταρτο τοίχο» και το κοινό καλείται να τοποθετηθεί. Με μια κάπως πεπαλαιωμένη διαδραστικότητα, οι επτά ηθοποιοί της παράστασης επιχειρούν να διευρύνουν τα όρια του διαλόγου, και το δυσκολότερο μέρος διαχείρισης κάποιων απρόοπτων παρεμβάσεων το αναλαμβάνει επιτυχώς η Λένα Παπαληγούρα. Στόχος της σκηνοθετικής αυτής επιλογής είναι να καταδειχθεί πόσο άδικο μπορεί, τελικά, να έχει η μάζα.
Ο αποδιοπομπαίος τράγος
Λέει ο Οστερμάιερ σε συνέντευξή του για τον «Εχθρό του Λαού»: «Δεν είναι ένα έργο για έναν ήρωα. Είναι ένα έργο για έναν άνθρωπο που τουλάχιστον δεν φοβάται να μιλήσει και ξέρει ότι το κόστος γι’ αυτό θα είναι η κοινωνική του καταστροφή. Το τέλος της παράστασης το αφήνω ανοιχτό στο κοινό για να κρίνει εκείνο προς τα πού θα πάει». Και, στ’ αλήθεια: ο γερμανός σκηνοθέτης αφήνει «ανοιχτό» το τέλος, την έκβαση του κλασικού αυτού έργου, προς μια συνθήκη επαμφοτερίζουσα, με ένα μικρό περιθώριο να συμβιβαστεί, τελικά, ακόμη και αυτός ο εκ πρώτης όψεως ασυμβίβαστος ήρωάς του. «Αυτή τη στιγμή μεγαλύτερος κίνδυνος για την αλήθεια είναι τα οικονομικά συμφέροντα. Βιώνουμε ένα πολύ μεγάλο δίλημμα, μεταξύ οικονομικών και οικολογικών συμφερόντων. Ίσως να είναι και η μεγαλύτερη σύγκρουση της εποχής μας» συνεχίζει ο Οστερμάιερ.
Η άδικη πλειοψηφία επιφυλάσσει στον ριζοσπάστη γιατρό το φραγγέλιο και τη σταύρωση. Ο επιχειρηματίας, η εκδότρια, ο όμιλος ιδιοκτητών ακίνητης περιουσίας, ο εξωνημένος δημοσιογράφος, ο «προσγειωμένος» φίλος, όλοι θα συμπαραταχθούν εναντίον του και υπέρ του ζωτικού ψεύδους, εφόσον κρίνουν πως αυτό αποβαίνει εις όφελος του κοινωνικού συνόλου. Δύο αντιτιθέμενοι ηθικοί κώδικες και δομή τραγωδίας, αυτά είναι τα συστατικά στοιχεία αυτού του κλασικού αριστουργήματος, και κατά την άποψή μου ο Οστερμάιερ δράττεται της ευκαιρίας για να δυναμιτίσει όλες τις μικροαστικές βεβαιότητες περί πυρηνικής οικογένειας και «αδελφικών» δεσμών, περί αλήθειας και ψεύδους, περί δικαίου της πλειοψηφίας, περί γραμμικότητας της Ιστορίας.
Συνολική αποτίμηση της παράστασης
Βρήκα τη διασκευή των Borchmeyer & Ostermeier πολύ ενδιαφέρουσα: αφενός γιατί το ιψενικό κείμενο χρήζει σαφούς ιδεολογικής τοποθέτησης ώστε να παρασταθεί κι αφετέρου γιατί ο πύρινος μονόλογος του γιατρού που προστέθηκε ξεχειλίζει από αγανάκτηση, ειλικρινή αναγνώριση των κακώς κειμένων και στρέφεται ευθέως κατά του παραπειστικού ρητορικού ύφους των κρατούντων. Ένα δεύτερο προτέρημα της παράστασης είναι η επιτυχής μεταφορά του στο σήμερα με προσθήκες περί πανδημίας και χρήσης του διαδικτύου, με την αναφορά στον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και στην εικονική πραγματικότητα. Τρίτο θετικό στοιχείο είναι οι εξαιρετικές ερμηνείες των ηθοποιών: εκτός από τον συγκλονιστικό Κωνσταντίνο Μπιμπή, ο Mιχάλης Οικονόμου διακρίνεται για τον τύπο που υπηρετεί, για την ετοιμότητα και το χιούμορ του. Θα επαινέσω την άψογη δουλειά του Christoph Schletz και της Ειρήνης Λαμπρινοπούλου.
Ενδυματολογικά, η δουλειά της Nina Wetzel και της Νατάσας Παπαστεργίου ταιριάζει απόλυτα με το «ροκ» σκηνικό του Jan Pappelbaum και την προσαρμογή της Νατάσας Τσιντικίδη, η δε εκτέλεση των σκηνικών από την Katharina Ziemke και τον Θωμά Μαριά και η χρήση της υγρής κιμωλίας και της «βόμβας χρώματος» είναι εξαιρετική. Επ’ ουδενί θα παρέλειπα τον έπαινο των (όλο και πιο ζοφερών) φωτισμών του Erich Schneider και της Σοφίας Αλεξιάδου. Ο Ηλίας Φλάμμος και η Εύη Νάκου έχουν άριστα οργανώσει τα μουσικά ιντερμέδια, που όμως θα τα κατέτασσα στα αδύναμα στοιχεία της παράστασης. Κατά την άποψή μου, οι πολλές προσθήκες και η περίπλοκη επιλογή «περασμάτων» από τη μια σκηνή στην άλλη στέρησαν από την παράσταση μεγάλο μέρος της πηγαιότητάς της και, το χειρότερο: αποσυντόνισαν τον ρυθμό της. Με λίγα λόγια, πρόκειται ασφαλώς για μιαν εξαιρετική παράσταση που θα μπορούσε, με μια σειρά από «σφιχτότερες» πρόβες και μια διάθεση μεγαλύτερης αφαίρεσης, να διατηρήσει τον πυρετώδη ιψενικό ρυθμό σαν κλοιό που σφίγγει διαρκώς γύρω από τον κεντρικό ήρωα, χωρίς να «χαλαρώνει» από περιττές δραματουργικές επινοήσεις.
* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ
Διασκευή: Florian Borchmeyer & Thomas Ostermeier
Σκηνοθεσία: Thomas Ostermeier
Ενδυματολόγος: Nina Wetzel
Σχεδιασμός ήχου: Malte Beckenbach, Daniel Freitag
Δραματουργία: Florian Borchmeyer
Σχεδιασμός φωτισμών: Erich Schneider
Μετάφραση: Αντώνης Γαλέος
Συνεργάτης Σκηνοθέτης: Christoph Schletz
Σκηνογράφος: Jan Pappelbaum
Ζωγραφική σκηνικού: Katharina Ziemke
Σχεδιασμός φωτισμών: Σοφία Αλεξιάδου
Ενδυματολόγος: Νατάσσα Παπαστεργίου
Σχεδιασμός ήχου: Ηλίας Φλάμμος
Σκηνογράφος – προσαρμογή σκηνικού Νατάσα Τσιντικίδη
Κατασκευή σκηνικού: Θωμάς Μαριάς
Μουσική διδασκαλία: Εύη Νάκου
Βοηθός σκηνοθέτη: Ειρήνη Λαμπρινοπούλου
Βοηθός ενδυματολόγου: Μαριάνθη Ράδου
Φωτογραφίες: Πάτροκλος Σκαφίδας
Trailer: Αποστόλης Κουτσιανικούλης
Παίζουν Κωνσταντίνος Μπιμπής, Μιχάλης Οικονόμου, Λένα Παπαληγούρα, Ιερώνυμος Καλετσάνος, Στέλιος Δημόπουλος, Άλκηστις Ζιρώ, Ιάσονας Άλυ
