«Μέχρι να σβήσουν τ’ άστρα» της Μπεθ Στιλ, σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου (κριτική) – Τραγωδία ως αστικό μελόδραμα

Το θέατρο του Νέου Κόσμου παρουσιάζει τη σκηνοθεσία του Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου στο ρομαντικό δράμα της Μπεθ Στιλ «Μέχρι να σβήσουν τ’ άστρα»: το έργο ανεβαίνει στο θέατρο «Χώρα», στη γλαφυρή, σφύζουσα μετάφραση των Αντώνη Γαλέου και Κοραλίας Σωτηριάδου, με ένα αξιόλογο καστ ηθοποιών. Περσινή μεγάλη επιτυχία του Εθνικού Θεάτρου του Λονδίνου, το έργο προτάθηκε για δύο βραβεία Λώρενς Ολίβιε και φέτος ανέβηκε στο West End του Λονδίνου, στο Theatre Royal Haymarket.

Οι γυναικείοι χαρακτήρες

Βρισκόμαστε στην αγγλική επαρχιακή πόλη Μάνσφιλντ. Μια νύφη ετοιμάζεται για την πιο ευτυχισμένη μέρα της ζωής της: η Σύλβια (Ελίνα Ρίζου) παντρεύεται τον Πολωνό Μάρεκ (Δαυίδ Μαλτέζε), τον οποίο δέχεται με μεγάλη επιφύλαξη η μικροαστική, εργατική οικογένεια της νύφης. Το Μάνσφιλντ είναι μια πόλη του Νότιγχαμσάιρ της Αγγλίας, πρώην πόλη ανθρακωρύχων, που έχει βιώσει τις μεγάλες εργατικές απεργίες και ήττες του κινήματος επί Θάτσερ. Μια υπόγεια πικρία διατρέχει το έργο της Μπεθ Στιλ, μια μνήμη προδοσίας που ενσαρκώνεται στην αντιδικία δύο αδελφών που ακολούθησαν τελείως διαφορετική στάση στις περιόδους των απεργιακών αγώνων. Η νέα εικόνα του Μάνσφιλντ περιλαμβάνει τους νεήλυδες της Ανατολικής Ευρώπης που έχουν φτιάξει «μια κατάσταση» και προχωρούν τη ζωή τους στο αποβιομηχανοποιημένο αυτό τοπίο των East Midlands: αντιπροσωπευτικός τέτοιος χαρακτήρας είναι ο πολωνός νεόνυμφος, ο Μάρεκ.

Oι αδερφές της Σύλβια, Μάγκι (Άννα Καλαϊτζίδου) και Χέιζελ (Σύρμω Κεκέ), η εκρηκτική θεία Κάρολ (Μαρία Κατσιαδάκη) και οι δυο νεαρές κόρες της Χέιζελ (Υακίνθη Κωνσταντοπούλου και Μαντώ Μιχαλιού) απαρτιώνουν την πρώτη σκηνή ως ένα δράμα γυναικείων χαρακτήρων, που μιλούν χωρίς αναστολές για τα προσωπικά τους προβλήματα σε μια γλώσσα slang που, κατά τη γνώμη μου, είναι το μεγάλο προσόν του έργου. Σ’ αυτήν την πρώτη πράξη του έργου μπαίνει και ο σπόρος για τις συγκρούσεις του δεύτερου μέρους.

Η θεία Κάρολ παρατηρεί «απ’ έξω» και σχολιάζει την ενδιάμεση γενεά γυναικών, διατηρώντας τις αποστάσεις της από τα τεκταινόμενα – σαν ένας «ήλιος» γύρω από τον οποίο γυρίζουν όλοι οι άλλοι χαρακτήρες

Η γυναικεία πέννα και προσέγγιση είναι έκτυπη, καθώς οι γυναικείοι ρόλοι είναι πολύ πιο καλά σχηματισμένοι. Στον ρόλο της femme fatale, της χαοτικής μεσαίας αδελφής με τους τέσσερις γάμους, η Άννα Καλαϊτζίδου έχει μια μοναδική σκηνική παρουσία, λάμψη και εκτόπισμα: ο ρόλος είναι κομμένος και ραμμένος στα μέτρα της. Στο πλάι της, η Σύρμω Κεκέ φιλοτεχνεί μια Χέιζελ νευρωτική, ματαιωμένη, με πολύ έντονη αίσθηση χιούμορ. Τέλος, η Ελίνα Ρίζου ενσαρκώνει τη νύφη ως τραγική φιγούρα, με μια δόση υπερβολής στην ερμηνεία της. Η θεία Κάρολ παρατηρεί «απ’ έξω» και σχολιάζει την ενδιάμεση γενεά γυναικών, διατηρώντας τις αποστάσεις της από τα τεκταινόμενα – σαν ένας «ήλιος» γύρω από τον οποίο γυρίζουν όλοι οι άλλοι χαρακτήρες, γυναικείοι και ανδρικοί: η μορφή της μου θύμισε έντονα τη μορφή της γιαγιάς από το «Φάννυ και Αλέξανδρος» του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Η Μαρία Κατσιαδάκη κρατάει κυριολεκτικά τα ηνία της παράστασης, με μιαν ευρύτατη ερμηνευτική γκάμα και μια σπάνια άνεση και ετοιμότητα, που διασώζει ακόμη και τις πιο αμήχανες σκηνές του έργου.

Οι ανδρικοί χαρακτήρες

Οι ανδρικοί χαρακτήρες του έργου είναι κάπως πιο αδύναμοι: μόνο ο πατέρας Τόνι είναι κλασική μορφή, με αναμενόμενη συμπεριφορά. Ο Κώστας Φλωκατούλας διαχειρίζεται με αξιοπρέπεια τον ρόλο του. Εξέχον θέμα της παράστασης είναι η παλιά πολιτική αντιπαλότητα του Τόνι με τον αδερφό του, Πιτ (πολύ καλός στον ρόλο ο Χάρης Γρηγορόπουλος), την οποία αποκαλύπτει η αναγκαστική συνύπαρξή τους στο τραπέζι του γάμου.

Σ’ αυτό το τραπέζι θα τεθούν και τα ζητήματα της μετανάστευσης, της ανεργίας ή της αναγκαστικής εργασίας σε υποβρύχια ή σε αποθήκες: η λυρική απαρίθμηση που κάνει ο Πιτ όλων των ορυχείων που έκλεισαν, όπως και η καθήλωσή του στη φιγούρα της χαμένης του συζύγου διαγράφουν το πορτραίτο ενός ηλικιωμένου άνδρα ως εκπροσώπου μιας ρομαντικής γενεάς που παρέρχεται. Η εργασιακή αλλοτρίωση υπογραμμίζεται από την αλλοτρίωση ενός γάμου που δεν στέκει καλά, γιατί ένας ανεπίτρεπτος έρωτας τον δυναμιτίζει. Νομίζω πως τα εύσημα της καλύτερης ανδρικής ερμηνείας στην παράσταση τα δικαιούται ο Δαυίδ Μαλτέζε, στον ρόλο του Μάρεκ – έναν δύσκολο ρόλο, που εμφανίζεται στη μέση του έργου, γιατί ο χαρακτήρας του έχει ήδη διαγραφεί μέσω των προκατειλημμένων σχολίων που έχουν προηγηθεί: «Πολωνικά; Μα αυτή δεν είναι γλώσσα! Είναι κωδικός για Wi Fi!»

Το «Μέχρι να σβήσουν τ’ άστρα» ακολουθεί τη δομή της τραγωδίας, μόνο που η ψυχολογίζουσα προσέγγιση κατά σημεία αγγίζει το αστικό μελόδραμα του Έντουαρντ Άλμπι και του Ευγένιου Ο’ Νηλ. Η (κατά τα άλλα πολύ ανθρώπινη) φιγούρα του πολωνού, που την ημέρα του γάμου του αφιερώνει στην αγαπημένη του το κακόγουστο «I love you, baby» της Γκλόρια Γκέινορ, ενώ παράλληλα δέχεται τα τοξικά βέλη των ρατσιστών συγγενών της νύφης, δεν απέχει πολύ από το στερεότυπο του «ανεπιθύμητου Πολωνού» που συναντά κανείς και στο «Λεωφορείο ο Πόθος». Μόνο που εδώ συνυπάρχει το χιούμορ με μιαν ελαφρότητα βρετανικού φλέγματος και μιαν αύρα παγκοσμιοποίησης: τα δυο νεαρά κορίτσια του έργου είναι αιθεροβάμονα και οι αντιδράσεις τους εκφράζουν μια γενεά παιδιών χωρίς έρεισμα. Το αποτέλεσμα είναι να διαγράφεται έντονη μελαγχολία στην ατμόσφαιρα, καθώς και να πλανάται ένα αναπάντητο ζήτημα ταυτότητας. Επίσης, αρκετά μελοδραματική είναι η αντίδραση της Χέιζελ όταν αντιλαμβάνεται τι πραγματικά συμβαίνει με τον άντρα της Τζον (ο Χρίστος Στυλιανού ελαφρά άτονος στον ρόλο του Τζον): ένας φαινομενικά σταθερός γάμος αποκαλύπτεται ότι βασίζεται στην απάτη.

Συνολική αποτίμηση της παράστασης

Με ένα πετυχημένο αμάλγαμα θεμάτων, το έργο ακολουθεί τη συνταγή όλων των μεγάλων επιτυχιών του βρετανικού θεάτρου: παραμένει πιστό στη ρεαλιστική απεικόνιση της ανθρώπινης κοινότητας (με όλες τις ψυχολογικές και κοινωνικές παραμέτρους της σημειούμενης πολιτικής αλλαγής, έως και του Brexit, που δεν αναφέρεται καν), αφήνοντας παράλληλα ανοιχτό το παράθυρο στην ποίηση. Ο θάνατος, η απουσία της μητέρας των κοριτσιών που έχει πεθάνει αλλά ανασυστήνεται μέσω του νυφικού, κάποια κλισέ σκηνών μέθης, η αποξένωση ανάμεσα στις τρεις (τρόπον τινά τσεχωφικές) αδελφές, η ξενοφοβία και το άγχος για την κλιματική αλλαγή, όλα συνυπάρχουν ως θεματικές. Και, βέβαια, παράγουν εντάσεις και συγκρούσεις που είναι μεν αναμενόμενες, ωστόσο αρθρώνονται με ευφυή τρόπο και δομικά συγκροτούν ένα ενδιαφέρον έργο.

Εξαιρετικοί οι φωτισμοί του Σάκη Μπιρμπίλη και η κινησιολογία της Ξένιας Θεμελή: οι σκηνές ομαδικού χορού είναι από τις καλύτερες της παράστασης. Σκηνογραφία επίσης πολύ λειτουργική και καλαίσθητη από τον Πάρι Μέξη. Πρόκειται για μια παράσταση που θα αρέσει και στο ελληνικό κοινό, γιατί ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος καταπιάστηκε με ένα ευαίσθητο, ευφυές κείμενο και το έφερε θαυμάσια στο ελληνικό κλίμα, πλαισιώνοντάς το με πολύ άξιους ηθοποιούς. Καλοϋπολογισμένο timing: σωστές παύσεις, σωστές ακινησίες (stills), επιτυχημένες μεταβάσεις από σκηνή σε σκηνή, υψηλή αισθητική και, παράλληλα, έντονο μπρίο των βασικών γυναικείων χαρακτήρων, συνθέτουν μια παράσταση που δεν πρέπει να τη χάσει κανείς.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

 Κείμενο: Beth Steel
Μετάφραση: Αντώνης Γαλέος - Κοραλία Σωτηριάδου
Σκηνοθεσία: Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος
Σκηνογράφος – Ενδυματολόγος: Πάρις Μέξης
Μουσική: Άγγελος Τριανταφύλλου
Επιμέλεια κίνησης: Ξένια Θεμελή
Σχεδιασμός φωτισμών: Σάκης Μπιρμπίλης
Βοηθός σκηνοθέτη: Πάνος Κορογιαννάκης
Βοηθός σκηνογράφου – ενδυματολόγου: Δέσποινα Ζαχαρίου
Φωτογραφίες: Πάτροκλος Σκαφίδας
Παίζουν: Χάρης Γρηγορόπουλος, Άννα Καλαϊτζίδου, Μαρία Κατσιαδάκη, Σύρμω Κεκέ, Υακίνθη Κωνσταντοπούλου, Δαυίδ Μαλτέζε, Μαντώ Μιχαλιού, Ελίνα Ρίζου, Χρίστος Στυλιανού, Κώστας Φλωκατούλας