«Εδώ έχει δράκους» της Αριάν Μνουσκίν, στο άνοιγμα του Φεστιβάλ Αθηνών – ένας προβληματισμός για τις ιστορικές ρίζες της τυραννίας

Στην έναρξη του φετινού φεστιβάλ Αθηνών/Επιδαύρου, ο θίασος του Théâtre du Soleil, με επικεφαλής την 86χρονη Αριάν Μνουσκίν (Ariane Mnouchkine), παρουσιάζει το 1917: Η νίκη ήταν στα χέρια μας («1917, La victoire était entre nos mains»), πρώτη εποχή μιας εν τη γενέσει τριλογίας που φέρει τον γενικό τίτλο Εδώ έχει δράκους (Hic sunt dracones).

Εμπνευσμένη από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία (24/2/2022), η Αριάν Μνουσκίν προβληματίζεται για τις ιστορικές ρίζες της τυραννίας στον κόσμο μας, φτιάχνοντας μιαν ακόμη «χειροποίητη» παράσταση. Ως τίτλο επιστρατεύει τη στερεοτυπική έκφραση «hic sunt dracones», με την οποία οι αρχαίοι χαρτογράφοι περιέγραφαν τις άγνωστες, μυστηριώδεις εκτάσεις γης που δεν είχαν ακόμη εξερευνηθεί: δισημία του τίτλου, εφόσον ο υπαινιγμός είναι σαφής: «στη σύγχρονη Ευρώπη υπάρχουν δράκοι!». Η παράσταση έκανε πρεμιέρα στην Cartoucherie τον Νοέμβριο του 2024 με τη συμμετοχή σαράντα και πλέον ηθοποιών.

Ορμώμενη από προφανή αποστροφή προς τα καθεστώτα του «εφαρμοσμένου σοσιαλισμού» και θεωρώντας τον Πούτιν κύημα ιστορικής τελεολογίας¹, η Μνουσκίν ξεκινά την παράστασή της με την αφηγήτρια να βρίζει, να καταριέται και να σκίζει το τεράστιο πορτραίτο του Πούτιν που προβάλλεται στο φόντο. Έτσι ξεκινά τη διάδραση/αφήγησή της προς το κοινό, με τρεις μάγισσες σαν τις μάγισσες του σαιξπηρικού «Μάκβεθ» να προειδοποιούν, επί σκηνής: «Οι δράκοι γεννούν τα αυγά τους σε αμέτρητες φωλιές!». Αυτές οι τρεις ζοφερές γυναίκες «Μπάμπα Γιάγκα» θα συνεχίσουν να εμφανίζονται σε όλη τη διάρκεια της παράστασης, που η διάρκειά της είναι δύο ώρες και ένα τέταρτο².

Ξεκινώντας με τη δεδομένη, πανάρχαια φράση «Πόλεμος πατήρ πάντων», η Γαλλίδα δημιουργός επιχειρεί να ερμηνεύσει τα αποικιοκρατικά τέρατα που συνδέονται γενετικά με κάθε μορφή ολοκληρωτισμού, βίας και πολέμου.

Πόλεμος πατήρ πάντων

Πρόκειται για σκηνική αφήγηση ενός αιώνα ρωσικής ιστορίας όπου τα κυρίαρχα γνωρίσματα είναι η τυραννία με τα διαφορετικά της προσωπεία και η ταλαιπωρία των μαζών. Τα σπέρματά της αναζητά η Μνουσκίν στα χαρακώματα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, με τον Αδόλφο Χίτλερ, δεκανέα ακόμη, να γράφει επιστολή δηλωτική των προθέσεών του. Από τα συντριπτικά, χιονισμένα πεδία μαχών της Πικαρδίας η Μνουσκίν δημιουργεί ταμπλό για να περάσει στις γέφυρες της Αγίας Πετρούπολης, που βρίσκεται σε επαναστατικό αναβρασμό. Σκηνές που ανακαλούν το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» αναβιώνουν μπροστά στα μάτια μας, σε μιαν υπερπαραγωγή πολύ μεγάλου κόστους. Ο Τσώρτσιλ προβλέπει τη ζοφερή εξέλιξη των γεγονότων. Ο τσάρος Νικόλαος ο Β’ εμφανίζεται έφιππος, ο Λένιν γυρίζει από την Ελβετία πάνω σ’ένα παιδικό τραίνο και μετά συναντιέται με τον Στάλιν και τον Τρότσκι στα γραφεία του Κόμματος. Ηγετικό στέλεχος του πολωνικού και του ρωσικού επαναστατικού κινήματος, ο Ντζερζίνσκι, μέλος του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Λιθουανίας, μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση ανέλαβε να δημιουργήσει την Τσεκά, τη μυστική αστυνομία, με σκοπό να αντιμετωπιστούν αντεπαναστατικές ενέργειες και σαμποτάζ ενάντια στο Σοβιετικό Σοσιαλιστικό Κράτος. Ο Φεβρουάριος του 1917 εμφανίζεται ως η ιστορική συγκυρία όπου «δόθηκε η ευκαιρία και μετά χάθηκε μέσα από τα χέρια μας».

Σ’αυτήν την ιστορική τοιχογραφία καθένας μιλά τη δική του γλώσσα: ακούγονται Ελληνικά, Ρωσικά, Ουκρανικά, Γαλλικά, Αγγλικά και Γερμανικά. Φωνές-off άλλων ηθοποιών συνδέονται με τη σκηνική δράση ενός πολυμελούς θιάσου, ενώ οι πανίσχυρες μάσκες (Ντζερζίνσκι, Λένιν, Στάλιν, Τρότσκι, Νικόλαος ο Β κλπ) έχουν έντονα αποτροπαϊκό χαρακτήρα και επιδιώκουν την αληθοφάνεια στην εκφώνηση ιδεών που άλλαξαν προς το χειρότερο τη μορφή του κόσμου: καθώς το θέατρο της Αριάν Μνουσκίν βασίζεται στη μπρεχτική «αποστασιοποίηση» (Verfremdungsteffekt) του θεατή (Miller, Judith Graves. 2007. Ariane Mnouchkine. Routledge Performance Practitioners, London: Routledge), η αφηγήτρια διαρκώς μας υπενθυμίζει πως βλέπουμε θέατρο και ο δικός της θεατρικός νατουραλισμός βασίζεται σε ιδιόχειρες κατασκευές, πίνακες ζωγραφικής, μηχανισμούς δημιουργίας χιονιού, υφάσματα για την απόδοση των χιονισμένων εκτάσεων και κυλιόμενες πλατφόρμες.

Ξαναγράφοντας θεατρικά την Ιστορία

«Πώς, στον 21ο αιώνα, φτάνει μια χώρα στην απόπειρα εισβολής, υποδούλωσης και καταστροφής μιας άλλης ανεξάρτητης χώρας; Τι είναι αυτό που με την πάροδο των δεκαετιών διαμορφώνει έναν ηγέτη ή, καλύτερα, έναν άνθρωπο όπως ο Βλαντίμιρ Πούτιν;» Ξεκινώντας με την περίφημη ρήση του Ηράκλειτου «Πόλεμος πατήρ πάντων», η Γαλλίδα δημιουργός επιχειρεί να ερμηνεύσει τα αποικιοκρατικά τέρατα που συνδέονται γενετικά με κάθε μορφή ολοκληρωτισμού, βίας και πολέμου. Παράλληλα, αναζητά μιαν άλλη terra incognita, τον «πόλεμο» αυτόν που εκτυλίσσεται ως λανθάνουσα, εσωτερική πάλη εκείνων που επιθυμούν να πολεμήσουν, που αρνούνται να υποταγούν, που υποστηρίζουν τις αξίες του γαλλικού Διαφωτισμού ‒ την ελευθερία, την ισότητα, την αδελφοσύνη. Το «θεατρικό οδόφραγμα» που στήνει με αυτήν την αισθητικά άψογη, πολυμεσική και πολυέξοδη παραγωγή στερείται, δυστυχώς, θεατρικού κειμένου και βασίζεται αποκλειστικά και μόνο σε παράθεση εκφωνούμενων μαρτυριών, από τις οποίες κάποιες είναι και αμφισβητήσιμες.

Θα υπάρξουν πολλές αντιρρήσεις για την ιστορική ακρίβεια του χρονοδιαγράμματος ταύτισης Ναζισμού και Κομμουνισμού που ακολουθεί η Μνουσκίν, στη βιβλιογραφία της οποίας χωρίς αμφιβολία θα βρει κανείς τη «Μαύρη Βίβλο του Κομμουνισμού» του ρεβιζιονιστή ιστορικού Στεφάν Κουρτουά (Stéphane Courtois), όπου αποδομούνται οι μπολσεβικικές προσεγγίσεις για τις θεμελιώδεις επιλογές συντρόφων και μεθόδων που έκανε ο Λένιν στα ξεκινήματα της Επανάστασης: μια ακόμη «ανεξερεύνητη» περιοχή όπου η σκηνοθέτις αναζητά δόντια του αρχικού «δράκου». Ο δε τίτλος του πρώτου μέρους: «Η νίκη ήταν στα χέρια μας» είναι και τίτλος των «Ημερολογίων της Ρωσικής Επανάστασης» του Νικολάι Σουχάνοφ [Επιμέλεια Guillaume Fondu, Mylène Hernandez και Éric Sevault, από τη συλλογικότητα ανεξάρτητων εκδοτών Smolny, Τουλούζ, 2024], διεθνιστή μενσεβίκου που κατέγραψε ως ιστορικός τα γεγονότα της Ρωσικής Επανάστασης από την πρώτη γραμμή.

Η αφήγηση του Σουχάνοφ δείχνει πώς η Ιστορία αναμασά τα τέρατά της από γενιά σε γενιά - και αυτήν τη δομική αρχή υιοθετεί η Μνουσκίν για να παραστήσει τους (κατά την άποψή της επαναλαμβανόμενους) μηχανισμούς της Ιστορίας.

Αριάν Μνουσκίν και Θέατρο του Ήλιου

Η Αριάν Μνουσκίν γεννήθηκε το 1939 στη Μπουλόνιε-σιρ-Σεν (Boulogne-sur-Seine), η οικογένειά της διώχθηκε από τον ναζισμό και η συνεργασία της με τον πατέρα της Αλεξάντερ Μνουσκίν υπήρξε καθοριστική για την καριέρα της. Σπούδασε στη Σορβόνη και στην Οξφόρδη, υπήρξε συνεργάτις του Κεν Λόουτς και του Τζων Μαγκράθ και συνέχισε θεατρικές σπουδές στην École Internationale de Théâtre του Ζακ Λεκόκ. Η αντίληψη της Μνουσκίν περί συλλογικότητας της δημιουργίας έθεσε τα θεμέλια της θεατρικής κοοπερατίβας «Θέατρο του Ήλιου» (1967), που βασίζεται σε θεμελιώδεις κανόνες: όλα τα επαγγέλματα αντιμετωπίζονται ισότιμα, όλοι έχουν πάνω-κάτω τον ίδιο μισθό και ολόκληρος ο θίασος πρέπει να συμμετέχει στην ομαλή λειτουργία του χώρου και της διεξαγωγής των παραστάσεων.

Μετά την πρώτη παραγωγή των «Μικροαστών» του Γκόρκι, το Θέατρο του Ήλιου δημιούργησε το «1789» που έκανε πρεμιέρα το 1970 στο Piccolo Teatro του Τζόρτζιο Στρέλερ στο Μιλάνο, εφαρμόζοντας μια τελείως νέα υποκριτική φόρμα. Στο «Âge d’Or» του 1975 χρησιμοποίησε την Commedia dell’Arte για να ρίξει μια ματιά στην πραγματικότητα της μετανάστευσης στη Γαλλία. Άλλες παραστάσεις της, που άφησαν εποχή, ήταν: «Les Ephémères», «Les Naufragés du fol espoir», «Macbeth», «Αjax», ««Et soudain, des nuits d'éveil», «A Room in India», «L’Ile d’Or», «Kanata», «La cuisine», «Μεφίστο», «L'Histoire terrible mais inachevée de Norodom Sihanouk, roi de Cambodje», «Nuit des Rois» («Ριχάρδος ΙΙ», «Δωδέκατη Νύχτα» και «Ερρίκος IV»), «Les Atrides», «Τartufe», «1789», «Molière», «Le dernier Caravanserai» (« Odyssées »), «Tambours sur la digue», «Et soudain, des nuits d'éveil». Στην Ελλάδα έχουμε δει «Το τελευταίο καραβανσαράι - Οδύσσειες» (2006), τους «Εφήμερους» (2007), τους «Ναυαγούς της τρελής ελπίδας - Αυγές» (2011) και το «Kanata» (2019), τη μόνη παράσταση του θιάσου που η Μνουσκίν εμπιστεύτηκε σε άλλον σκηνοθέτη, τον Ρομπέρ Λεπάζ.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Εδώ υπάρχουν δράκοι
Μια συλλογική δημιουργία του Θεάτρου του Ήλιου, σε αρμονική συνεργασία με την Ελέν Σιξού³.
Σκηνοθεσία: Arianne Mnouchkine

Παίζουν (με σειρά εμφανίσεως): Hélène Cinque, Dominique Jambert, Nirupama Nityanandan, Aline Borsari, Alice Milléquant, Omid Rawendah, Sébastien Brottet-Michel, Seear Kohl, Reza Rajabi, Jean Schabel, Shaghayegh Beheshti, Pamela Marin Munoz, Vincent Mangado, Duccio Bellugi-Vannuccini, Maurice Durozier, Samir Abdul, Jabbar Saed, Dimitri Leroy, Andréa Marchant Fernandez, Andréa Formantei Riquelme, Agustin Letellier, Farid Joya, Élise Salmon, Éve Doe-Bruce, Judit Jancsò, Vincent Martin, Seletsu Onochi, Vijayan Panikkaveerril, Xevi Ribas, Ariane Hime, Astrid Grant, Tomas Nogueira da Gama, Clémence Fougea, Ya-Hui Liang.

Ακούγονται οι φωνές των: Ira Verbitskaya, Egor Morozov, Judit Jancso, Martin Vaughan Lewis, Brontis Jodorowsky, Arman Saribekyan, Cyril Boutchenik, Alexey Dedoborsch, Rainer Sievert, Vincent Mangado, Johannes Hamm, Sava Lolov, Sacha Bourdo, Yuriy Zavalnyouk, Anna Kuzina, Θάνου Πρίτσα.

Μουσική: Clémence Fougea, Ya-Hui Liang
Ήχος: Therese Spirli, Mila Lecornu
Εικόνα: Diane Hequet
Φωτισμοί: Virginie Le Coent, Lila Meynard, Noemie Pupier
Ζωγραφική σκηνικών: Elena Ant, Hanna Stepanchenko
Μεταξωτά: Ysabel de Maisonneuve
Mεταξωτές κατασκευές/μάσκες/accessoirs/άρματα: Εrhard Stiefel, Simona Vera Grassano, Xevi Ribas, Miguel Nogueira, Lola Seiler, Sibylle Pavageau, Aline Borsari, Sebastien Brottet-Michel
Κοστούμια: Marie-Helene Bouvet, Barbara Gassier, Nathalie Thomas, Annie Tran, Elisabeth Cerqueira, Mina Franceschinis
Περούκες-κομμώσεις: Jean-Sebastien Merle
Σκηνικά: David Buizard, Sandra Wallach, Aref Bahunar, Naweed Kohl, Antoine Giovannetti, Noel Chambaux, Martin Claude, Clement Vernerey, Pierre Mathis-Aide, Chloe Combes.
Ειδικά εφφέ: Astrid Grant, Andrea Formantei Riquelme, Farid Joya, Judit Jancso, Reza Rajabi
Ιστορικοί σύμβουλοι: Galia Ackerman, Stephane Courtois, Nicolas Richoux, Dominique Trinquand
Βοηθοί σκηνοθεσίας: Alexandre Zioto, Lucille Cocito
Γενικός Τεχνικός διευθυντής: Etienne Lemasson
Τεχνικός διευθυντής περιοδείας: Germain Le Goff
Μάγειροι: Karim Gougam, Azizulah Hamrah
Γυμναστής: Marc Pujo
Συμπαραγωγή: TNP-Villeurbanne, Ministere de la Culture de France, Ile-de-France, Cite de Paris
Χειρισμός υπερτίτλων: Amanda Tedesco
Ελληνικοί υπέρτιτλοι: Δημήτρης Κοσμίδης
Αγγλικοί υπέρτιτλοι: Κωνσταντίνος Τζήκας
Mετάφραση κειμένων στο πρόγραμμα του φεστιβάλ Αθηνών/Επιδαύρου: Δήμητρα Κονδυλάκη