«Βικτόρ ή τα παιδιά στην εξουσία» του Ροζέ Βιτράκ, σε σκηνοθεσία Κώστα Παπακωνσταντίνου (κριτική)

Είδα, στο θέατρο «Σταθμός», τη σκηνοθεσία του Κώστα Παπακωνσταντίνου στο εμβληματικό έργο-πρόδρομο του μοντερνισμού Βικτόρ, ή τα παιδιά στην εξουσία («Victor, ou les enfants au pouvoir», όπου το όνομα του κύριου ρόλου είναι αναγραμματισμός του ονόματος του συγγραφέα Ροζέ Βιτράκ).

Ένα πρόωρα ωριμασμένο παιδί, ο Βίκτορ, περνά από την αθωότητα στη γνώση σε λίγες ώρες όταν ξεσκεπάζει τα ψέματα, την υποκρισία και την παρακμή της οικογένειας και της κοινωνικής του τάξης, καταστρέφοντας τα πάντα γύρω του. Αυτό το «μικρομέγαλο», ο Βίκτορ, είναι ο μοναχογιός του αστικού ζεύγους Πομέλ: τρομερά ευφυής και σωματικά ανεπτυγμένος για τα εννιά του χρόνια, αποφασίζει να γίνει άντρας, πράγμα που «δεν θα σημάνει το παραμικρό εάν δεν αποκαλύψει το αίσχος των ενηλίκων»:

«Κλείνω σήμερα τα εννιά. Έχω πατέρα, μητέρα, υπηρέτρια, έχω ένα βενζινοκίνητο πλοίο που πάει κι έρχεται, έχω μια ατομική οδοντόβουρτσα με κόκκινη λαβή -του πατέρα μου έχει μπλε λαβή και της μητέρας μου άσπρη. Έχω ένα πυροσβεστικό κράνος. Πεινάω. Έχω κανονική μύτη, έχω μάτια ανυπεράσπιστα και χέρια που δεν έχουν δουλέψει, γιατί είμαι πολύ μικρός ακόμα. Έχω δικό μου λογαριασμό ταμιευτηρίου. Έπαθα ιλαρά σε ηλικία 4 χρονών και χωρίς το θερμόμετρο του γιατρού θα είχα πεθάνει, αλλά δεν μου άφησε καμία αναπηρία, η όρασή μου είναι καλή και η κρίση μου καλή».

Λίγο πριν από το τέλος των ψευδαισθήσεων

Δειλίες, απιστίες, ατασθαλίες, όλα ξεσκεπάζονται από τον αδίστακτο Βίκτορ. Η μητέρα της Εστέρ, της νεαρής φίλης του, τα έχει κρυφά με τον πατέρα του. Το οικοδόμημα της «αγίας οικογένειας» καταρρέει υπό το κράτος της αλήθειας που ξεσκεπάζει ο Βίκτορ: πρόκειται για ένα παιδί υπερευφυές («terriblement intelligent») που αποφασίζει να ανδρωθεί μέσα σε μια νύχτα και που έτσι κερδίζει το μέρισμά του στον θάνατο- ένα παιδί που εκθέτει το τρελό μοτίβο της μοιχείας και την «ντροπή του κόσμου των ενηλίκων» μέσα από την ευαισθησία του και φτάνει σε απόγνωση όταν ανακαλύπτει ότι η Εστέρ είναι ετεροθαλής αδερφή του. Ο Βίκτορ συγκεντρώνει τον λόγο της αλήθειας σε μια ευγενική πρόποση: «Εδώ είναι: Το Τρομερό Παιδί, Ο Ανάξιος Πατέρας, Η Καλή Μητέρα, Η Μοιχός Σύζυγος!».

Αυτός που άθελά του πληρώνει το τίμημα είναι το παιδί, του οποίου αφανίζεται η παιδική ηλικία. Το enfantillage του Βίκτορ λήγει άδοξα, αλλά με μιαν αισιόδοξη, υποθάλλουσα σπίθα επανάστασης.

Το έργο του Βιτράκ μιλά για μια εξέγερση που συντρίβεται στην πηγή της, για τον θάνατο της αστικής τάξης, για την κατάρρευση των ψεμάτων. Υπογραμμίζει, δε, την κάθετη ρήξη μεταξύ της γενιάς των γονιών και της γενιάς των παιδιών. Το παιδί (ένα «υπερπαιδί») βρίσκεται επίκεντρο της δραματουργικής κατασκευής, για να εκφράσει καλύτερα την «απόρριψη του κόσμου των ενηλίκων» και την καταστροφή της πατριαρχικής του οργάνωσης. Ο Βίκτορ δεν φέρει ευθύνη για τα δράματα του κόσμου, όμως συμπάσχει με τους αδυνάτους και τους καταπιεσμένους (βλ. τη σχέση του με την υπηρέτρια Λίλυ) και τίποτε δεν μπορεί να σταθεί εμπόδιο στην ηθική του κυριαρχία, γιατί και ο χρόνος του είναι περιορισμένος. Τα προσχήματα της κομφορμιστικής αστικής κοινωνίας καταρρέουν υπό το οξύ βλέμμα του ποιητή. Αυτός που άθελά του πληρώνει το τίμημα είναι το παιδί, του οποίου αφανίζεται η παιδική ηλικία. Το enfantillage του Βίκτορ λήγει άδοξα, αλλά με μιαν αισιόδοξη, υποθάλλουσα σπίθα επανάστασης.

Σκηνοθεσία και ερμηνείες

Η σκηνοθετική προσέγγιση του Κώστα Παπακωνσταντίνου δίνει έμφαση στον καταλυτικό ρόλο της Ίντα Μορτεμάρ: η υπέροχη και θανατηφόρα εμφάνισή της επί σκηνής μοιάζει με οπτασία αποτροπαϊκή που θα θέσει υπό αίρεσιν την επιθυμία (κυρίως των ανδρών) και θα οδηγήσει τις αισθήσεις του κοινού προς την κατεύθυνση της τραγωδίας και του θανάτου. Η δυσώδης και ηχηρή Ίντα Μορτεμάρ θα αποκαλύψει στον Βίκτορ τα μυστικά του έρωτα. Η εθνική συνείδηση, ο πατριωτισμός, η θρησκευτική ευλάβεια, όλα θα ευτελισθούν μέσα από ένα συνεχές παιχνίδι αποκάλυψης και λεκτικού σοκ και οι μάσκες θα πέσουν. Όμως, αυτά όλα θα οδηγήσουν τον Βίκτορ στην απελπισία και στον θάνατο (στο έργο προβλέπεται και ο θάνατος των γονιών του από ρεβόλβερ). Γραμμένο έτσι ώστε να διαβρώνει εκ των έσω τη φόρμα του αστικού δράματος, το «Βίκτορ» είναι ένας ύμνος στην αθωότητα του παιδιού, μια αθωότητα που «γειτνιάζει με τον θάνατο» σε ένα έργο βαθιά αναρχικό: «η βάση κάθε ποίησης», όπως θα έλεγε ο Αρτώ.

Οι σχετικά στερεοτυπικοί υπόλοιποι ρόλοι του έργου (Σαρλ Πομέλ, Εμίλ Πομέλ, Τερέζ Μανιώ, Αντουάν Μανιώ, Μαντάμ Ίντα Μορτεμάρ, Στραγηγός Λονσεγκίρ, Υπηρέτρια Λίλυ, Παραμάνα και Εστέρ) ερμηνεύονται με άψογο ρυθμό, χιούμορ και κατάλληλες παύσεις από τους Μαριάννα Ντίρου, Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη, Τζίνη Παπαδοπούλου, Θανάση Χαλικιά, Νεκταρία Γιαννουδάκη, Θανάση Βλαβιανό, Δημήτρη Φραγκιόγλου και Αγγελική Μαρίνου. Ο Μάνος Καρατζογιάννης δείχνει επί σκηνής την ανεξάντλητη παιδικότητά του, την απόλυτα ελεγχόμενη κίνησή του, την ευαισθησία του, στον ρόλο του Βίκτορ: έναν ρόλο κομμένο και ραμμένο στα μέτρα του.

Ξεχωρίζουν, επίσης, η Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη και ο Θανάσης Βλαβιανός.

Πρωτοπόρος συγγραφέας άνευ προηγουμένου

Ο Βιτράκ (πλαισιωμένος από ρηξικέλευθους υπερρεαλιστές όπως ο Πιερ Αλμπέρ-Μπιρό και ο Τριστάν Τζαρά) υπήρξε μεγάλος θαυμαστής του Αλφρέντ Τζαρί και του Ρεϊμόν Ρουσέλ. Τα κύρια σουρεαλιστικά θεατρικά του έργα, γραμμένα μεταξύ 1922 και 1924, ήταν: «Le peintre», «Entrée libre», «Les Mystères de l'amour». Το 1926 ίδρυσε το Θέατρο Alfred Jarry μαζί με τον Αντονέν Αρτώ και τον Ρομπέρ Αρόν, κι εκεί, ένα χρόνο μετά ερμήνευσε τα «Μυστήρια του έρωτα», στη γραμμή του «θεάτρου της σκληρότητας» που επαγγελλόταν ο Αρτώ. To πρώτο ανέβασμα, από τον Αρτώ, του «Βίκτορ, ή τα παιδιά στην εξουσία», τον Δεκέμβριο του 1928 στην Comédie des Champs-Élysées, προκάλεσε δυσάρεστα σχόλια, ιδιαίτερα για τον χαρακτήρα της Ίντα Μορτεμάρ. Ο Βιτράκ, σε μιαν Ευρώπη γεμάτη από θεσμικά και ηθικοπνευματικά αδιέξοδα, διέβλεψε την κοινωνική συνθήκη απάτης και απαξίωσης των ιδεωδών που θα ερχόταν και την απέδωσε με στοιχεία vaudeville και έντονο μελοδραματισμό. Όμως, ο συγγραφέας που ανακάτεψε το γκροτέσκο (στοιχείο της σάτιρας) με το τραγικό και έθεσε τις προϋποθέσεις για το Θέατρο του Παραλόγου που θα ακολουθούσε, παρέμεινε παραγνωρισμένος ως θεατρικός συγγραφέας, μέχρις ότου ανακαλύφθηκε από τον Ζαν Ανούιγ. Στην Ελλάδα το «Βίκτορ ή τα παιδιά στην εξουσία» πρωτοανέβηκε από τον Κάρολο Κουν το 1973-74, κατόπιν από τον Κακλέα και ξανά στο Θέατρο Τέχνης ως μουσική παράσταση, σε λιμπρέττο Σταμάτη Κραουνάκη, το 2017.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Συντελεστές

Συγγραφέας: Ροζέ Βιτράκ
Μετάφραση: Δημήτρης Ντάσκας (βραβείο Eurodram 2025)
Σκηνοθεσία: Κώστας Παπακωνσταντίνου
Μετάφραση – δραματουργική συνεργασία: Δημήτρης Ντάσκας
Σκηνικά: Βίκυ Πάντζιου
Κοστούμια: Βασιλική Σύρμα
Κινησιολογία: Ηλίας Χατζηγεωργίου
Μουσική: Τηλέμαχος Μούσας
Φωτογραφίες: Ελίνα Γιουνανλή
Φωτισμοί: Γιώργος Αγιαννίτης
Πρωταγωνιστούν: Μάνος Καρατζογιάννης, Μαριάννα Ντίρου, Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη, Τζίνη Παπαδοπούλου, Θανάσης Χαλικιάς, Νεκταρία Γιαννουδάκη, Θανάσης Βλαβιανός, Δημήτρης Φραγκιόγλου, Αγγελική Μαρίνου