«New Order» του Σέρτζι Πομπερμάγιερ, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καρατζιά (κριτική) – Τραγικωμωδία στα χρόνια του όψιμου καπιταλισμού

Eίδα, στο θέατρο Εν Αθήναις, το κοινωνικοπολιτικό δράμα του Καταλανού συγγραφέα Σέρτζι Πομπερμάγιερ «New Order» (2014), σε άψογη μετάφραση Μαρίας Χατζηεμμανουήλ και σκηνοθεσία Δημήτρη Καρατζιά.

Μνημόνια επιβάλλονται, έθνη ολόκληρα υποτάσσονται, επιχειρήσεις καταστρέφονται, περιουσίες εξανεμίζονται, δανειολήπτες χάνουν το σπίτι τους, ανυποψίαστοι άνθρωποι απολύονται και από τη μια στιγμή στην άλλη μένουν στον δρόμο. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι το μέγα διακύβευμα του όψιμου καπιταλισμού. Με τα αντικειμενικά δεδομένα που έχουμε (10.360 πλειστηριασμοί κατοικιών κατά την τελευταία διετία και 5.009 προγραμματισμένοι πλειστηριασμοί για φέτος) καθιστά το ζοφερό σκηνικό του έργου ακόμη πιο απειλητικό. Τραπεζικά συμβούλια προγραμματίζουν εξώσεις και μειώσεις συντάξεων, το «κράτος προνοίας» σταδιακά μετατρέπεται σε όνειρο θερινής νυκτός. Διαμορφώνεται μια κοινωνία ελέγχου και επιτήρησης, που αφήνει ελάχιστες διεξόδους ελευθερίας. Τότε τρεις μεσοαστοί παίρνουν τη δικαιοσύνη στα χέρια τους οραματιζόμενοι το New Order, μια νέα τάξη πραγμάτων. Κατά το μάλλον ή το ήττον πολιτική, η τραγικωμωδία του Πομπερμάγιερ γράφεται στο αποκορύφωμα της πρόσφατης οικονομικής κρίσης και σχολιάζει τις συνέπειές της και τη σκληρή πολιτική των ισχυρών.

Ο συγγραφέας καλύπτει όλη τη γκάμα αποχρώσεων της ανθρωπιάς, ενώ οι ανατροπές του έργου του είναι εντυπωσιακές.

Η αυτοδικία ως μόνη λύση

Η απαγωγή ενός υψηλά ιστάμενου στελέχους έχει στόχο την ενεργητική απάντηση των αδικημένων στο «σύστημα». Η πολιτική διαφθορά, η αναλγησία που διαιωνίζει την κοινωνική ανισότητα, η παθητικοποίηση των μαζών, όλα αποτυπώνονται στους χαρακτήρες αυτών των αδικημένων: οι απαγωγείς είναι άνθρωποι με αισθήματα, άνθρωποι με αδυναμίες, οι συγκρούσεις μεταξύ τους, η καχυποψία και η αμοιβαία επιθετικότητα είναι φυσικές συνθήκες για όσους έχουν χάσει τα πάντα. Κάποιοι εξ αυτών είναι πιο κυνικοί και πιο προσγειωμένοι, ίσως ακόμη και μηδενιστές, ενώ κάποιοι είναι πιο τρωτοί και παραδομένοι στα πλήγματα της πραγματικότητας. Δεν είναι επαγγελματίες του εγκλήματος αλλά απελπισμένοι άνθρωποι που έπεσαν κάτω από τα όρια της ένδειας και που πιάστηκαν αδέξια από την τελευταία τριχιά ελπίδας που τους απομένει. Ο συγγραφέας καλύπτει όλη τη γκάμα αποχρώσεων της ανθρωπιάς, ενώ οι ανατροπές του έργου του είναι εντυπωσιακές. Η πλοκή κορυφώνεται δραματικά και θέτει τις προϋποθέσεις για αποκάλυψη των αληθινών κινήτρων και του βάθους της ψυχοσύνθεσης καθενός.

«Πώς περιμένετε να πετύχετε αφού δεν είστε ικανοί να συμφωνήσετε τρεις άνθρωποι μεταξύ σας;»

Η μεγαλύτερη, όμως, ανατροπή γίνεται από την απαχθείσα η οποία, παρά τη στιγμιαία ανθρώπινη έκφανσή της, αίφνης προς το τέλος του έργου κάνει, απερίφραστα και χωρίς ηθικούς φραγμούς, την ωμή λεκτική διατύπωση της ηθικής των ισχυρών:

«Πώς περιμένετε να πετύχετε αφού δεν είστε ικανοί να συμφωνήσετε τρεις άνθρωποι μεταξύ σας; Βάζετε τις μιζέριες σας πάνω από τον μεγάλο σκοπό σας. Δεν θα κερδίσετε ποτέ, αλλά κι αν πετύχετε μια νίκη θα είναι επειδή το θέλουμε εμείς, για να σας ηρεμήσουμε. Όλα γίνονται επειδή το θέλουμε εμείς. Εμείς δημιουργούμε το σύστημα κι εμείς το καταστρέφουμε γιατί είμαστε πάνω απ' αυτό. Ο κόσμος θα συνεχίσει να είναι όπως τον θέλουμε εμείς!».

Με αυτήν την κυνικότατη δήλωση της εξουσίας, το έργο διευρύνει τη θεματική του στην ηθική και στα διλήμματα που αντιμετωπίζει, συνειδητοποιώντας την, ο άνθρωπος με αρχές. Σ’αυτό το σημείο, όπου και αποκαλύπτεται ποιος είναι ο θύτης και ποια τα θύματα, ποιος ο αθώος και ποιος ο ένοχος, ποιος είναι ο συστημικός και ποιος ο αντισυστημικός, το κείμενο προσφέρει μιαν αμφίρροπη εναλλακτική. Είτε ως δικαιοσύνη, είτε ως τιμωρητική αυτοδικία, η λύση του τέλους διανοίγει ορίζοντες έντονων προβληματισμών, όμως ένα είναι το αναμφισβήτητο: τα μεγάλα θύματα στον βωμό της σύγχρονης πολιτικοκοινωνικής συνθήκης είναι οι ιδέες της δημοκρατίας, της ειρήνης, της αλληλεγγύης και της ελεύθερης αυτοδιάθεσης

Αποτίμηση της παράστασης

Άριστες ερμηνείες, γεμάτες χιούμορ και ανθρωπιά, από τη Ράνια Σχίζα στον ρόλο της 1 (μιας κατεστραμμένης πρώην τραπεζικής υπαλλήλου που είναι αποφασισμένη να απονείμει δικαιοσύνη και είναι ο ιθύνων νους της απαγωγής), τον Ιωσήφ Πολυζωΐδη στον ρόλο του 2 (ενός πολεμικού ανταποκριτή), τον Φώτη Λαζάρου στον ρόλο του 3 (ενός φτωχού μικροαστού εξαρτημένου από την ηλικιωμένη μητέρα του), και την Έλενα Τυρέα στον ρόλο της ψυχρής, εκτελεστικής πρώην Υπουργού Εργασίας.

Η Ράνια Σχίζα, «περνώντας από τον πανικό της απώλειας του ελέγχου στο παγερό πρόσωπο της οργής», ακροβατώντας μεταξύ τρέλας και απόγνωσης, αποδίδει με απόλυτη ευαισθησία και σκληρό προσωπείο τις συναισθηματικές διακυμάνσεις μιας γυναίκας που έμαθε τους μηχανισμούς επιβολής της εξουσίας εκ των έσω και που τώρα καλείται να πάρει το αίμα της πίσω. 

Ο Ιωσήφ Πολυζωίδης είναι ο «ψύχραιμος» εκ των τριών της ομάδας New Order, ο «αποτυπωτής» φωτογράφος που ενεργεί λελογισμένα και σαρκάζει τις ακρότητες και τις υπερβολές.

Ο Φώτης Λαζάρου είναι ο κωμικός «ανθρωπάκος» που δίνει την πιο διαισθητική, απτή, οικεία διάσταση στις συνθήκες ενός εγκλήματος που δεν έχει ακόμη διαπραχθεί: ο μέσος άνθρωπος, που ζει υπό καθεστώς φόβου και εξάρτησης.

Τέλος, η Έλενα Τυρέα είναι άψογη στον τύπο που υποδύεται, που είναι δαιμονικός, χειριστικός και επαμφοτερίζων.

Η μουσική του Μάνου Αντωνιάδη δυνατή, κόβει την ανάσα από την πρώτη στιγμή. Το παγερό σκηνικό νεκροτομείου του Μιχάλη Παπαδόπουλου υποβάλλει την αίσθηση του εγκλεισμού και της απειλής, υπογραμμισμένη από τους τρεμάμενους φωτισμούς μιας χαλασμένης γεννήτριας του Βαγγέλη Μούντριχα. Η Αλεξάνδρα Σιάφκου και ο Αριστοτέλης Καρανάνος επενδύουν ενδυματολογικά την παράσταση και οι μάσκες τους είναι άκρως λειτουργικές, καθώς αφήνουν ανοικτή μια κωμική διάσταση. Λεπτομερώς επεξεργασμένη, η κινησιολογία της Ναταλίας Βαγενά ψυχογραφεί από την πρώτη ως την τελευταία στιγμή τους ήρωες. Η ρεαλιστική (σε σημεία ντοκιμαντερίστικη) σκηνοθεσία του Δημήτρη Καραντζιά, που συνθέτει με δεξιοτεχνία όλα τα παραπάνω σε μια συναρπαστική παράσταση, είναι, ίσως, η σημαντικότερη στιγμή στην έως τώρα καριέρα του.

Ο συγγραφέας

Ο Σέρτζι Πομπερμάγιερ γεννήθηκε στη Βαρκελώνη το 1967 και πρωτοεμφανίστηκε με το έργο Zowie το 1997 (XXV Βραβείο Ciutat d’Alcoi), ενώ συνέχισε με τα έργα Πρόσφυγες, Cafè, Ένας πολυάσχολος πατέρας, Top Model, Llum de Guàrdia, Oddi, New Order, Θυσία, Κόκκαλα και Blues και Γκραν Κάνυον (κάποια απ’αυτά ανέβηκαν στην Πορτογαλία, στην Ιρλανδία, στην Τσεχία, στο Μεξικό και εκτός της Βαρκελώνης στην υπόλοιπη Ισπανία).

Ο Σέρτζι Πομπερμάγιερ.

Ως σεναριογράφος έχει γράψει τα σενάρια για τις σειρές Βρώμικα πιάτα, Porca Misèria, Lo Cartanyà, La Riera, Ask Lara, Jet Lag, Μονκλόα, λέγετε;, L’Un Per l’Altre, La Sagrada Família, Teatral, και το ντοκιμαντέρ Match Day. Ο Πομπερμάγιερ παραδίδει μαθήματα θεατρικής γραφής στο μεταπτυχιακό τμήμα του Πανεπιστημίου Pompeu Fabra, του Πανεπιστημίου Ramón Llull, στην Ανώτατη Σχολή Κινηματογράφου της Καταλονίας ESCAC και στη σχολή Showrunners Barcelona. Τα πνευματικά δικαιώματα του New Order έδωσε η Marta Fluvià Agencia Teatral.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Συντελεστές

Μετάφραση : Μαρία Χατζηεμμανουήλ
Σκηνοθεσία: Δημήτρης Καρατζιάς
Πρωτότυπη μουσική σύνθεση / Ηχητικό τοπίο : Μάνος Αντωνιάδης
Σκηνικά: Μιχάλης Παπαδόπουλος
Κοστούμια: Αλεξάνδρα Σιάφκου, Αριστοτέλης Καρανάνος
Σχεδιασμός φωτισμών: Βαγγέλης Μούντριχας
Επιμέλεια κίνησης: Ναταλία Βαγενά
Trailer : ORKI Productions
Βοηθός Σκηνοθέτη: Δήμητρα Κολλά
Βοηθοί Ενδυματολόγου : Αγγελική Αναγνωστοπούλου, Αφροδίτη Ψυχούλη
Βοηθοί Φωτιστή: Αλέξανδρος Θεοφυλάκτου, Άννα Ρεμούνδου
Επικοινωνία / Προώθηση παράστασης: Νταίζη Λεμπέση
Παραγωγή: ΤΕΑΜ VAULT ΑΜΚΕ (Μάνος Αντωνιάδης – Δημήτρης Καρατζιάς)
Ερμηνεύουν: Ράνια Σχίζα, Ιωσήφ Πολυζωίδης, Φώτης Λαζάρου , Έλενα Τυρέα