«Ignoramus» του Γιάννη Ασκάρογλου στο Ρεκτιφιέ – Παράσταση με θέμα την Ελευθερία του Τύπου στην Ελλάδα

Στο Ρεκτιφιέ - Κέντρο Έρευνας Μικτών Παραστατικών Τεχνών είδα, σε σκηνοθεσία Γιάννη Ασκάρογλου, την επιτυχημένη παράσταση «Ignoramus»¹: μια σάτιρα του είδους «θέατρο-ντοκουμέντο» με θέμα την Ελευθερία του Τύπου στην Ελλάδα του σήμερα. Η παράσταση, σε μια πρώτη μορφή, έχει παρουσιαστεί στον χώρο 1927 art space, 11-13 Ιουλίου 2024, στο πλαίσιο μεταπτυχιακής διπλωματικής εργασίας (ΠΜΣ «Θέατρο και Κοινωνία: Θεωρία, Σκηνική πράξη και Διδακτική», Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου).

Περιορισμός της ελευθερίας του Τύπου

Με καταγεγραμμένο τον περιορισμό της Ελευθερίας του Τύπου διεθνώς και με δεδομένη την πολυφωνία και την υψηλή αναλογία δημοσιογράφων/πολιτών στην Ελλάδα, προκύπτει το ερώτημα γιατί είναι τόσο χαμηλή η θέση της χώρας μας στην κατάταξη της ελευθεροτυπίας παγκοσμίως. Η ερευνητική ομάδα πήρε συνεντεύξεις από πολίτες που αναζητούν έγκυρη ενημέρωση και έκανε «συμμετοχική παρατήρηση» σε μια αίθουσα σύνταξης ενός διαδικτυακού site: εκεί επισήμαναν τους μηχανισμούς της ειδησεογραφίας και τους «πέρασαν» στη δραματουργία της παράστασης. Ο Γιάννης Ασκάρογλου ιεράρχησε τις σημαίνουσες «αποφάσεις» που λαμβάνονται σε τέτοιους χώρους, τα κριτήρια ιεράρχησης των ειδήσεων και διέκρινε την ποικιλία των ανθρώπινων χαρακτήρων που συναντά κανείς εκεί.

Η συμμετοχικότητα του θεατή στο δρώμενο δεν είναι παρά μια άλλη όψη της (μειωμένης) συμμετοχικότητας του μέσου αναγνώστη των εφημερίδων ή των sites

Η Βασιλική Σαμαρτζή «ξεναγεί» το κοινό στις επιλογές που του προσφέρονται. Ανοίγοντας την πρώτη πράξη, προσφέρει μια «επιστημονικότερη» προσέγγιση του ζητήματος (από πολιτική και από κοινωνιολογική άποψη) δίνοντας τη δυνατότητα στους θεατές να επιλέξουν ανάμεσα σε τρεις χώρους ενημέρωσης – σαν ένα είδος πλοήγησης στο ζήτημα: εκεί διαπιστώνεται πως, παρά τον οιονεί πολυφωνικό χαρακτήρα των Μ.Μ.Ε, το κοινό συνήθως ακούει την άποψη που ταιριάζει στο «media bubble» όπου έχει ακούσια περιέλθει (πρόκειται για την «προκατάληψη της επιβεβαίωσης», δηλαδή την τάση του κοινού να δέχεται ευκολότερα τις πληροφορίες που ήδη ταιριάζουν με τις απόψεις του). Έτσι καλλιεργούνται τάσεις προς την εύπεπτη είδηση και αλλάζει ριζικά (στρεβλώνεται) ο τρόπος αντίληψης της πραγματικότητας. Η συμμετοχικότητα του θεατή στο δρώμενο δεν είναι παρά μια άλλη όψη της (μειωμένης) συμμετοχικότητας του μέσου αναγνώστη των εφημερίδων ή των sites: διενεργείται κατόπιν επιλογών, και οι επιλογές που μας προσφέρουν τα υπάρχοντα Μ.Μ.Ε. είναι περιορισμένες, παρά τον τάχατε πλουραλιστικό και πολυεπίπεδο χαρακτήρα που υιοθετούν.

Knowledge is power-Information is power

Πώς πραγματοποιείται η διαδραστικότητα της παράστασης; Η επιλογή οπτικής είναι μέρος μιας ασθενούς διαδραστικότητας, που όμως προϋποθέτει πνευματική εγρήγορση. Επίσης, η ταυτοχρονία κάποιων σκηνικών συμβάντων που προτείνει ο κύριος Ασκάρογλου συμβάλλει στην αφύπνιση του θεατή και πιθανώς δημιουργεί ένα μικρό σκόπιμο άγχος ή σκορπίζει μια σχετική αμηχανία - ως μηχανισμό προϊδεασμού και ψυχολογικής προετοιμασίας για ζοφερές εκπλήξεις που θα περιλαμβάνει εφεξής το κείμενο (το πρακτορείο ΑΠΕ-ΜΠΕ θα περάσει στον απόλυτο έλεγχο του Πρωθυπουργού, με όλα τα δραματικά επακόλουθα αυτής της ολοκληρωτικής, αυταρχικής απόφασης, οι επιχειρηματικοί όμιλοι θα ελέγχουν τα κανάλια, κοκ).

Η παράσταση ξεκινά με ένα ρητό του Κοραή σχετικά με το «απόρθητο» (υποτίθεται) δεδομένο (που προκύπτει από τις καταστατικές αρχές του Διαφωτισμού) της ελευθερίας του λόγου και της έκφρασης.

Η παράσταση ξεκινά με ένα ρητό του Κοραή σχετικά με το «απόρθητο» (υποτίθεται) δεδομένο (που προκύπτει από τις καταστατικές αρχές του Διαφωτισμού) της ελευθερίας του λόγου και της έκφρασης. Ακολουθούν τα συνταγματικά άρθρα περί ελευθερίας του Τύπου και δικαιώματος του πολίτη στην πληροφόρηση. Οχυρό που αλώνεται καθημερινά από χιλιάδες πολιτικούς, οικονομικούς και ψυχολογικούς παράγοντες, το ιδεώδες αυτό παρίσταται ως χιμαιρικό και τα πρώτα ερωτήματα που ανακύπτουν είναι: Είναι ελεύθερος ο Τύπος στην Ελλάδα σήμερα; Πόσο σημαντική είναι η ελευθερία του Τύπου για τη Δημοκρατία; Το μιντιακό γίγνεσθαι επιτρέπει αυτήν την ελευθερία, και ως ποιον βαθμό; Υπάρχει αντικειμενική αλήθεια ή όλο αυτό είναι ένα ανεδαφικό ιδεώδες; Τέλος, εάν ο ιδιοκτήτης του μιντιακού μέσου ιεραρχήσει το κέρδος υψηλότερα από την αλήθεια, κατά πόσον μπορούν οι νέοι, ιδεολόγοι δημοσιογράφοι να περάσουν ένα ποσοστό -έστω- της αλήθειας στο έντυπο ή στο ηλεκτρονικό μέσο ενημέρωσης; Πάνω σ’ αυτά τα ερωτήματα εσφαλμένης «προτεραιοποίησης» γράφτηκαν και οι ξεκαρδιστικοί διάλογοι, με συνεχείς υπαινιγμούς για τον κυβερνητικά ελεγχόμενο τύπο, για τα συμφέροντα που κινούν την επαναλαμβανόμενη, «ακίνδυνη» δημοσιογραφία, για την ευθύνη των ίδιων των δημοσιογράφων, καθώς και την «ουδετερότητα»/νηφαλιότητά τους έναντι αυτού.

Τρεις χαρακτήρες στo newsroom

Η δεύτερη σκηνική συνθήκη είναι μια προσομοίωση του newsroom παλαιού τύπου, με σαφή αναφορά στα sites του ηλεκτρονικού Τύπου: σε μια διαδικτυακή πλατφόρμα, φερ’ ειπείν. Σ’ αυτήν την αίθουσα σύνταξης τρία πρόσωπα επιταχύνουν τους ρυθμούς παραγωγής ενός πρωτοσέλιδου, που όμως θα πρέπει να αλλάζει το πολύ κάθε πέντε ώρες. Οι δύο παλαιότεροι δημοσιογράφοι (τους υποδύονται ξεκαρδιστικά ο Δημήτρης Καπετάνιος και η Αιμιλία Σιαφαρίκα, με μια κάπως σεξιστική υπερίσχυση του άνδρα/αρχισυντάκτη) σαρκάζουν και ασκούν ψυχικό bullying σε μια νέα, ασκούμενη δημοσιογράφο (την υποδύεται η Πένυ Μπουκουβάλα) που πασχίζει να διασώσει το ελάχιστο ποσοστό αντικειμενικότητας και να προτείνει ειδήσεις που οι «παλιές καραβάνες» (λειτουργώντας απολύτως κομφορμιστικά) κρίνουν ως άξιες αποσιώπησης, νίπτοντας παράλληλα τας χείρας τους για την παραπληροφόρηση και την αποσιώπηση της αλήθειας.

Η «τεκμηρίωση» (οιονεί τεκμηρίωση) μοιάζει με ένα μπαλόνι που πετά ξεφουσκώνοντας, με πομφόλυγα.

Αντιθέτως, επινοούν τεχνικές προώθησης της είδησης αντλημένες από τα κιτάπια της θεατρικής τέχνης: φτηνός εντυπωσιασμός, συναισθηματική προσέγγιση, υπερβολή, εσφαλμένη ιεράρχηση, δραματοποίηση. Η «τεκμηρίωση» (οιονεί τεκμηρίωση) μοιάζει με ένα μπαλόνι που πετά ξεφουσκώνοντας, με πομφόλυγα. Οι δυο παλιοί συντάκτες, με πρωτοφανή κυνισμό και καθαρά διεκπεραιωτική διάθεση, αποκρύπτουν συστηματικά το γεγονός ότι η μοναδική πηγή από την οποία αντλούν τις ειδήσεις και τα πρωτοσέλιδά τους είναι το Πρακτορείο που ελέγχεται από την Κυβέρνηση: και εδώ η παράσταση ασκεί σαφή πολιτική κριτική στην παρούσα Κυβέρνηση, χωρίς βεβαίως να αποκλείεται και η γενίκευση του πολιτικού σχολίου εις βάρος όλων των κυβερνήσεων. Πολύ κωμικό (και χαρακτηριστικά θεατρικό) το απωθημένο «ποιητή εκ του προχείρου» που εκφράζει, έμπλεος γελοιότητας, ο αρχισυντάκτης. Κορυφαία είναι η σκηνή που σαρκάζει, τραβώντας τις καταστάσεις στα άκρα, τα μαθήματα που παραδίδονται σε μια σύγχρονη σχολή δημοσιογραφίας σε ό,τι αφορά την αποτελεσματικότητα ενός ρεπορτάζ σήμερα, τηρώντας αποστάσεις από τις έννοιες της εγκυρότητας της είδησης και της αντικειμενικότητας του περιεχομένου.

Ενώ λοιπόν -με ισχυρή δόση χιούμορ- παρίσταται επί σκηνής η πλήρης φίμωση της αλήθειας και η αναπαραγωγή της κοινοτοπίας και της άμβλυνσης των επικίνδυνων αιχμών, ένας περίεργος άνεμος πνέει κατά ριπάς στην αίθουσα σύνταξης, ενώ στο τέλος τα παίρνει και τα σηκώνει όλα. Έχει μια μεταφυσική διάσταση αυτός ο άνεμος, σαν να πνέει μένεα κάποιος θεός ενάντια στην κατάφωρη παραβίαση της αντικειμενικότητας που λαμβάνει χώρα εκεί μέσα. Πρόκειται για την εξαιρετική πρώτη σκηνοθετική/δραματουργική απόπειρα του Γιάννη Ασκάρογλου, που ανακλά τη δραματικότητα της είδησης στο θέατρο (αντίστροφα απ’ ό,τι συμβαίνει στην πραγματικότητα) και στην επιτυχία της οποίας συμβάλλουν ιδιαίτερα η φροντισμένη κίνηση από την Ίριδα Νικολάου και οι φωτισμοί της Άννας Σαπουνάκη.

¹Ignoramus = «Δεν γνωρίζουμε». Η λατινική αυτή λέξη σχολιάζει εμμέσως την προθυμία της σύγχρονης επιστήμης να παραδέχεται την άγνοια.

*Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.

Δραματουργία–Σκηνοθεσία: Γιάννης Ασκάρογλου
Βοηθός σκηνοθέτη: Φιλίππα Σκούρτη
Επιμέλεια κίνησης: Ίρις Νικολάου
Επιμέλεια φωτισμού: Άννα Σαπουνάκη
Σκηνογραφική-Ενδυματολογική επιμέλεια: Γιώργος Τρικκαλιώτης
Φωτογράφιση-Βίντεο-Γραφιστικά: Κωνσταντίνος Ανδρικόπουλος
Οργάνωση Παραγωγής: Ζωή Δρακοπούλου
Επικοινωνία: Χρύσα Ματσαγκάνη
Social media: Social Wave Ath
Παραγωγή: TERRA IN FLUX E.E.
Ερμηνείες: Δημήτρης Καπετάνιος, Πένη Μπουκουβάλα, Αιμιλία Σιαφαρίκα
Συμμετοχή: Βασιλική Σαμαρτζή