«Η νυχτερίδα» του Γιόχαν Στράους, στο Θέατρο Ολύμπια, σε σκηνοθεσία Γιάννη Σκουρλέτη

Από τις 19 Δεκεμβρίου έως τις 4 Ιανουαρίου, στο Θέατρο Ολύμπια, ο Γιάννης Σκουρλέτης (bijoux de kant) σκηνοθέτησε την κωμική οπερέττα «Νυχτερίδα» («Die Fledermaus») του Γιόχαν Στράους του Νεότερου, στην ελληνική μετάφραση του Άγγελου Τερζάκη. Εκτός των εξαιρετικών πρωταγωνιστών, την οπερέττα ερμήνευσε η Συμφωνική Ορχήστρα του Δήμου Αθηναίων με διευθυντή ορχήστρας τον Μίλτο Λογιάδη, καθώς και η Χορωδία του Δήμου Αθηναίων.

Ελαφρό λιμπρέτο για την υπέρβαση των ορίων

Παρά το εκ πρώτης όψεως «ελαφρό» λιμπρέτο, που είναι γνώρισμα του είδους της οπερέττας, η συγκεκριμένη είναι μια κωμωδία παρεξηγήσεων, αντεκδικήσεων και μεταμφιέσεων που «παίζει» με τα όρια, φλερτάροντας με την κατηγορία του Υψηλού. Κάθε σκηνοθέτης μπορεί να αντλήσει νοήματα και παραδηλώσεις όπως τη σύγκρουση ευτελούς και σοβαρού, τη σύγκρουση υποκρισίας και ειλικρίνειας, τη σύγκρουση των κοινωνικών τάξεων, τη σύγκρουση της πολιτιστικής ισοπέδωσης με την εντοπιότητα, καθώς και πολιτικές νύξεις. Πέρα, λοιπόν, από την ηθογραφία της Βιέννης του 1874 και της παρακμής της Αυστροουγγαρίας, η παράσταση των bijoux de kant αναζητά τις κειμενικές ποιότητες που διαμορφώνουν έναν σύγχρονο προβληματισμό: ποιες μικρές πανουργίες επινοεί καθένας για να επιβιώσει, ποιες διέξοδοι προσφέρονται στα προβλήματα της εποχής μας, τι σημαίνει να αναλαμβάνεις τις ευθύνες σου, τι σημαίνει να αποκαλύπτεις την πραγματική σου ταυτότητα τη στιγμή που υποδύεσαι κοινωνικούς ρόλους.

Στην εισαγωγή του έργου η χορογραφία του Γιαν Άγγελου Αποστολίδη (Fuerza Negra) είναι λειτουργική και αρκετά περιγραφική της κατάστασης αστικού σαλονιού. Στην πορεία, οι χορογραφικές παρεμβάσεις γίνονται όλο και πιο συμβατικές. Εικάζω πως η στενότητα χώρου δεν επέτρεψε πραγματική χορογραφία στα βαλς, παρ’όλα αυτά όμως οι ηθοποιοί έδωσαν το κλίμα μιας θορυβώδους χοροεσπερίδας «διαγράφοντας» περισσότερο τα βαλς παρά ερμηνεύοντάς τα.

Πέφτουν οι μάσκες

Ο Στράους, πέρα από τα υπέροχα βαλς της σύνθεσής του, προεκτείνει το είδος της vaudeville υιοθετώντας μια σκαμπρόζικη ιστορία και τοποθετώντας την, αρχικά, στα αστικά σαλόνια της εποχής του. Στην ουσία πρόκειται για μιαν αποκριάτικη φάρσα: η Ροζαλίντε, στο περιβάλλον μιας «σαλονάτης» αισθητικής, πολιορκείται από έναν εραστή, ενώ ο σύζυγός της Γκάμπριελ φον Αϊζενστάιν απειλείται με ποινή φυλάκισης. Ο χορός μεταμφιεσμένων που διοργανώνεται από τον ρώσο πρίγκιπα Ορλόφσκι τους δίνει την ευκαιρία να διαφύγουν προς στιγμήν, και το ίδιο κάνει και η υπηρέτριά τους, Υπάρχει όμως ένα χρεωστούμενο: μετά από κάποιον παλαιότερο αποκριάτικο χορό ο Δρ. Φάλκε είχε εγκαταλειφθεί από τον Αϊζενστάιν μέσα στους δρόμους, να περιφέρεται ντυμένος με κοστούμι νυχτερίδας. Και τώρα ο Φάλκε αποφασίζει να τον εκδικηθεί στο bal masqué του πρίγκιπα Ορλόφσκι.

Στον ρόλο της υπηρέτριας Αντέλε, η λυρική σοπράνο κολορατούρα Δήμητρα Κωτίδου «κλέβει» κυριολεκτικά την παράσταση, ενώ στον ρόλο του Αϊζενστάιν ξεχωρίζει πραγματικά ο τενόρος/λυρικός βαρύτονος Δημήτρης Πακσόγλου.

Το μπαλ μασκέ

Το γλεντζέδικο κλίμα της δεύτερης πράξης (ο χορός των μεταμφιεσμένων) δίνει την ευκαιρία στον συνθέτη και στον λιμπρετίστα να απογειώσουν τους ρόλους, με πρόσχημα την αλλαγή ταυτότητας. Σ’αυτό συνέβαλαν τα εξαίσια, ευφάνταστα κοστούμια της Βασιλικής Σύρμα και το λιτό, αλλά απόλυτα λειτουργικό νεοκλασικό σκηνικό του Κωνσταντίνου Σκουρλέτη. Στην προσέγγιση του Γιάννη Σκουρλέτη το σκηνικό της μεταμφίεσης και οι απανωτές είσοδοι-έξοδοι των χαρακτήρων στη σκηνή είναι το εφαλτήριο για τη σκιαγράφηση του επιφανειακού κριτηρίου της κάθε εποχής-πόσο περισσότερο, δε, της δικής μας. Κατά σημεία επικρέμαται, ως δαμόκλειος σπάθη, το σκιαγράφημα μιας νυχτερίδας, που κατ’ουσίαν δηλώνει τη μεταμορφωσιγενή φύση των ανθρώπινων σχέσεων και ίσως και να υπαινίσσεται το κανιβαλικό στοιχείο που τις χαρακτηρίζει.

Οι κοκκινωποί φωτισμοί του Γιώργου Μαρουλάκου αναδεικνύουν την ευαίσθητη προσέγγιση του Σκουρλέτη στο έργο. Το ουγγρικό/τσιγγάνικο τραγούδι που ερμηνεύει σε αυτό το σημείο η Ροζαλίντε (η υψίφωνος Άννα Στυλιανάκη) συνιστά μια πρόταση επιστροφής στις ρίζες και σε μια κάποια πατρίδα, που και πάλι αναδεικνύεται από τους φωτισμούς του κου Μαρουλάκου.

Στη φυλακή

Κατά τη διάρκεια του χορού και υπό το άγρυπνο βλέμμα του βαριεστημένου πρίγκιπα (σε αμφίφυλη ερμηνεία της μεσόφωνου Ειρήνης Καραγιάννη) λαμβάνουν χώρα σαιξπηρικές παρεξηγήσεις, συγκαλύψεις, κωμικά επεισόδια, φλερτ και αποκαλύψεις, μια «φάρσα εντός φάρσας» που τελικά θα οδηγήσει τα πρόσωπα του έργου στη φυλακή (Jail της τρίτης πράξης), όπου και θα αναγνωρίσουν τις πραγματικές τους ταυτότητες. Εδώ η έκπληξη της σκηνοθεσίας θα είναι η παρεμβολή ενός αμιγώς ελληνικού στοιχείου, του σόλο κλαρίνου και της persona του δεσμοφύλακα Χριστόφορου Σταμπόγλη, που είναι αντλημένη από παλιές ελληνικές ταινίες και μεταφέρει ένα οικείο χιούμορ που, όλως περιέργως, «δένει» απόλυτα με τη σατιρική διάθεση της σκηνής.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Γιάννης Σκουρλέτης εμπνέεται από το λυρικό θέατρο: το 2018 σκηνοθέτησε την περίφημη μπαρόκ όπερα Η βασίλισσα των ξωτικών του Henri Purcell στην Εναλλακτική Σκηνή του Κ.Π.Ι.Σ.Νιάρχος, σε μουσική διεύθυνση Μάρκελλου Χρυσικόπουλου, με τη συμμετοχή του συνόλου παλαιάς μουσικής Latinitas Nostra και της Χορωδίας του Δήμου Αθηναίων. Επίσης, πέρυσι, σκηνοθέτησε το drag oρατόριο «Τα τραγούδια του ελληνικού λαού» σε κείμενα του Αλέξανδρου Παπαδόπουλου, εμπνευσμένο από μια σειρά από συνθέσεις του Γιάννη Κωνσταντινίδη.

Iστορία της «Νυχτερίδας»

Η αρχική λογοτεχνική πηγή για το Fledermaus ήταν μια φάρσα του Γερμανού θεατρικού συγγραφέα Τζούλιους Ρόντεριχ Μπένεντιξ με τίτλο Das Gefängnis (Η Φυλακή), που έκανε πρεμιέρα στο Βερολίνο το 1851. Στις 10 Σεπτεμβρίου 1872, ένα τρίπρακτο γαλλικό βοντβίλ των Ανρί Μεϊλάκ και Λιντοβίκ Αλεβί με τίτλο Le Réveillon, βασισμένο χαλαρά στη φάρσα Benedix, άνοιξε στο Théâtre du Palais-Royal. Οι Mεϊλάκ και Αλεβί είχαν δώσει αρκετά επιτυχημένα libretti στον Όφενμπαχ και το Réveillon αποτέλεσε αργότερα τη βάση για τη βωβή ταινία του 1926 «So This Is Paris», σε σκηνοθεσία Έρνστ Λιούμπιτς. Το έργο των Μεϊλάκ και Αλεβί μεταφράστηκε σύντομα στα γερμανικά από τον Καρλ Χάφνερ (1804–1876), ως ένα έργο πρόζας. Το γαλλικό έθιμο του ρεβεγιόν της παραμονής της Πρωτοχρονιάς δεν θεωρήθηκε ότι παρέχει το κατάλληλο σκηνικό για το βιεννέζικο θέατρο, γι' αυτό αποφασίστηκε να αντικατασταθεί με ένα μπαλ μασκέ. Στη συνέχεια, η μετάφραση του Χάφνερ δόθηκε στον θεατρικό συγγραφέα και συνθέτη Ρισάρ Ζενέ, ο οποίος είχε δώσει μερικούς από τους στίχους για το Der Karneval του Στράους τον προηγούμενο χρόνο, και ολοκλήρωσε το λιμπρέτο.

Πριν από δέκα χρόνια η «Νυχτερίδα» μεταφέρθηκε, υπό την προσέγγιση του Αλέξανδρου Ευκλείδη, στην αθηναϊκή μπουρζουαζία της δεκαετίας του ‘60. Είναι ένα έργο που, μπορούμε να πούμε πως, έχει «ελληνοποιηθεί» μέσα από την τόσο στενή ταύτισή του με τη μουσική παράδοση των Επτανήσων και, αργότερα, με τη μουσικοθεατρική ζωή της μεταπολεμικής Ελλάδας και ιδιαίτερα με εκείνη της Λυρικής Σκηνής.

Συντελεστές

Μουσική διεύθυνση: Μίλτος Λογιάδης
Σκηνοθεσία: Γιάννης Σκουρλέτης
Χορογραφία: Γιαν Αγγελος Αποστολίδης (Fuerza Negra)
Δραματουργική επεξεργασία: Ασημένια Ευθυμίου
Σκηνογραφία: Κωνσταντίνος Σκουρλέτης
Κοστούμια: Βασιλική Σύρμα
Χορογραφία: Γιαν Άγγελος Αποστολίδης (Fuerza Negra)
Φωτισμοί: Γιώργος Μαρουλάκος
Διδασκαλία χορωδίας: Σταύρος Μπερής
Μουσική προετοιμασία: Μάρκος Κώτσιας
Βοηθός σκηνοθέτη: Γιώργος Παπαδάκης
Βοηθός σκηνογράφου: Δήμητρα Σαρρή
Βοηθός ενδυματολόγου: Ζενεβιέβ Αθανασοπούλου
Β’ Βοηθοί σκηνοθέτη: Αλίκη Πιτσινίγκου, Διονύσης Νικολόπουλος
Β΄Βοηθός ενδυματολόγου: Μινωίς Μπαχτσετζή Μαρκίδου
Άιζενσταϊν: Δημήτρης Πακσόγλου: τενόρος/λυρικός βαρύτονος
Ροζαλίντε: Άννα Στυλιανάκη, υψίφωνος
Αντέλε, υπηρέτρια της Ροζαλίντε: Δήμητρα Κωτίδου, λυρική σοπράνο κολορατούρα
Ίντα, αδελφή της Αντέλε: Μαρία Κατριβέση, σοπράνο
Άλφρεντ, καθηγητής φωνητικής: Αντώνης Κορωναίος, τενόρος
Δρ. Φάλκε, συμβολαιογράφος: Γιώργος Ιατρού, βαρύτονος
Δρ. Μπλιντ, δικηγόρος: Νικόλας Μαραζιώτης, τενόρος
Φρανκ, διευθυντής των φυλακών: Γιώργος Παπαδημητρίου, μπασοβαρύτονος
Πρίγκιπας Ορλόφσκι: Ειρήνη Καράγιαννη, μεσόφωνος
Υπασπιστής Ιβάν: Αλέξανδρος Χαζάπης
Φρος, δεσμοφύλακας : Χριστόφορος Σταμπόγλης, βαθύφωνος
Χορός: Γιαν Άγγελος Αποστολίδης (Fuerza Negra), Αλίκη Γεωργίου, Σοφία Μαρκάκη, Ελένη Ράγγου