Tragoudia tou Ellinikou Laou1

Για την παράσταση «Τα τραγούδια του ελληνικού λαού» με κείμενα του Αλέξανδρου Παπαδόπουλου και σκηνοθεσία Γιάννη Σκουρλέτη που παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών. Κεντρική εικόνα: © Karol Jarek.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Στο Φεστιβάλ Αθηνών είδα, στη δεύτερη χρονιά ανεβάσματός του, το Drag Ορατόριο «Τα τραγούδια του ελληνικού λαού» με κείμενα του Αλέξανδρου Παπαδόπουλου, σκηνοθεσία Γιάννη Σκουρλέτη και εξαιρετικό σκηνικό Κωνσταντίνου Σκουρλέτη, εμπνευσμένο από μια σειρά από συνθέσεις του μικρασιατικής καταγωγής συνθέτη Γιάννη Κωνσταντινίδη, μιας ιδιότυπης περίπτωσης δημιουργού της δεκαετίας του ’20. Πρωταγωνιστούν ο πιανίστας Γιώργος Ζάβρας, ο drag τενόρος Νίνα Νάη (Γιώργος Ιατρού) και o performer Daglara (Νίκος Τσιρώνης).

Ιστορικότητα και φαντασίωση

Το 1927 ο Γιάννης Κωνσταντινίδης παρουσίασε με το ψευδώνυμο Costa Dorres στο Κρατικό Θέατρο του Straslud στη Γερμανία το πρώτο του έργο, την όπερα Der Liebesbazillus (Το Μικρόβιο της Αγάπης). Το έργο του για ορχήστρα «Δωδεκανησιακή Σουίτα αρ. 2» με λαϊκές μελωδίες που σταχυολόγησε από τη συλλογή του Μπο-Μποβί έχει σαφείς επιρροές από γάλλους συνθέτες. Αφού τέλειωσε τις σπουδές του στο Βερολίνο (όπου γνωρίστηκε με τον Νίκο Σκαλκώτα και τον Ιγκόρ Στραβίνσκι) εργάστηκε σε καμπαρέ και ως συνθέτης βωβού κινηματογράφου μέχρι την καταστροφή της Σμύρνης.

panas konstantinidis 20 tragoudia tou ellhnikoy laou

Η άνοδος του Ναζισμού στα 1931, σε συνδυασμό με τη δυσκολία του να προσαρμοστεί, ωθεί τον Κωνσταντινίδη να επιστρέψει στην Αθήνα, όπου για να επιβιώσει γράφει μουσικό θέατρο και ελαφρά τραγούδια με το ψευδώνυμο Κώστας Γιαννίδης: «Συγγνώμη σου ζητώ», «Ξύπνα, αγάπη μου» και «Πόσο λυπάμαι τα χρόνια που πήγαν χαμένα», εμβληματικά τραγούδια που ερμήνευσαν η Δανάη και η Βέμπο, όπως και άλλες λαμπρές τραγουδίστριες του Μεσοπολέμου. Συνέθεσε πολλά έργα, οπερέτες (περίπου 50), μουσικές κωμωδίες και πολλές επιθεωρήσεις. Διατέλεσε διευθυντής του τμήματος ελαφράς μουσικής του ΕΙΡ την περίοδο 1946-1952, καθώς και μουσικός διευθυντής στην ΥΕΝΕΔ την περίοδο 1952-1960.

Έναν «Κύκλο Ελληνικών Τραγουδιών» σε λόγιο ύφος καταγραφή επιλέγει στο πρώτο μέρος της παράστασής του ο Γιάννης Σκουρλέτης, θέλοντας να αποδώσει την αδιόρατη θλίψη του θανάτου και του κατεπείγοντος της ζωής που ανιχνεύει στον συνθέτη, και που την αποδίδει στη διαρκή αλλαγή ταυτοτήτων.

Το πρώτο μέρος είναι μακροσκελές: με την αφήγηση του Γιώργου Ζάβρα να τη συνοδεύει και με μια εξαιρετική ερμηνεία στο πιάνο, η επιβλητική μορφή της Νίνας Νάη βαδίζει τελετουργικά σε έναν τάπητα από κοκκινόχωμα και ερμηνεύει τέσσερις κύκλους τραγουδιών ‒της προσμονής, της αγάπης, του ελληνικού λαού και τα ελαφρά: “Τ’ ακούς, μαυριδερούλα μου”, “Τα ματάκια σου τα μαύρα”, “Μα τι το θέλ’ η μάνα σου”, “Ερινάκι” και “Μαλάμω”.

Tragoudia tou Ellinikou Laou2

Το «Μωρή κοντούλα λεμονιά» το τραγουδά με την επισημότητα ενός πραγματικού lied, καθώς βαδίζει και σταματά, αλλάζοντας αργά κατεύθυνση και φροντίζοντας την κίνησή του- μια διαδικασία που θέτει σε δοκιμασία τον θεατή, καθώς αναμένει τη στιγμή της έκρηξης. Ακολουθεί η μεταστροφή του ως προς το μουσικό είδος, που σταδιακά οδηγεί στην ενσάρκωση του φοβήτρου του, καθώς στο catwalk εμφανίζεται η daglara και επιβάλλει την παρουσία της ως αντίστιξη στην κύρια μορφή της πασαρέλας.

Η ιδέα της μεταμόρφωσης/μεταμφίεσης

Εκτός από τη ζωή του Κωνσταντινίδη, η μουσική του η ίδια εμπεριέχει τη μεταστοιχείωση: τα ταυτοτικά στοιχεία του δημοτικού τραγουδιού της περιόδου της Τουρκοκρατίας στην εκδοχή τους για πιάνο και φωνή υποβάλλουν την αίσθηση ενός τύπου «μεταμφίεσης». Αν δούμε τι γράφει για τον «ακίβδηλο χαρακτήρα της εθνικής παραδόσεως» ο Νικόλαος Πολίτης, θα δούμε ότι οι τόποι, ο βίος και τα ήθη, η οικειότητα των αναδυόμενων μορφών, τα συναισθήματα και η διανόηση του ελληνικού λαού «εξωραΐζονται δια του ποιητικού διακόσμου και αναζωπυρούν πλαστικώς τας αναμνήσεις των εθνικών περιπετειών».

Σ’αυτό ας προστεθεί το γεγονός ότι το δημοτικό τραγούδι συνέχισε να αναπαράγει την πατριαρχική οργάνωση της ελληνικής κοινωνίας σε όλα τα μήκη και πλάτη του Ελληνισμού με τη μορφή ερωτικού μοιρολογιού που σκιαγραφεί μια γυναικεία ιδιοσυγκρασία στερεοτυπική, το φέρον υλικό της οποίας είναι η ταπεινή κοινωνική θέση, το στερητικό συνδρόμο και η αποδοχή της ανδρικής κυριαρχίας.

Στο στερεότυπο αυτό φύλου παρεμβαίνει δυναμικά ο Σκουρλέτης, αποκαλύπτοντας μια διττότητα μετεωρισμού ανάμεσα σε αντιφατικές ταυτότητες.

Στο στερεότυπο αυτό φύλου παρεμβαίνει δυναμικά ο Σκουρλέτης, αποκαλύπτοντας μια διττότητα μετεωρισμού ανάμεσα σε αντιφατικές ταυτότητες. Και, εφόσον η μεταμφίεση είναι το κυρίαρχο γνώρισμα της drag ταυτότητας, είναι φυσικό η πρόταση των bijoux de kant να έχει ανατρεπτικό χαρακτήρα: η βαρειά ανδρική φωνή που βγαίνει από ένα γυναικείο δέμας, η σοβαροφάνεια του στίχου που δημιουργεί αντίστιξη προς τον αισθησιασμό του ερμηνευτή, η «μετακίνηση» και η λοξή ματιά στη στερεότυπη ερμηνευτική μανιέρα, είναι κώδικες που, όταν αποκρυπτογραφηθούν, αποκαλύπτουν μιαν απρόσμενη ψυχική καταγραφή της μουσικής μας παράδοσης (δεν θα μπορούσε, άλλωστε, αυτή να διαφύγει των κυρίαρχων εθνικών αφηγημάτων και της macho αντίληψης για τον κόσμο που ανακλούν οι στίχοι του δημοτικού τραγουδιού, αναπαράγοντας τη θεματική τους ομοιοστασία).

Τα πάθη της ετερότητας

Κάποιοι χαρακτηρίζουν τις παραστάσεις του Σκουρλέτη «βλάσφημες». Προσωπικά, βρίσκω τις παραστάσεις του ανθρώπινες, αισθαντικές και σε μεγάλο βαθμό λυρικές- ο πιθανός ανατρεπτικός τους χαρακτήρας συνίσταται περισσότερο στην ένταξή τους σε επίσημα θεωρούμενους θεσμούς όπως το φεστιβάλ Αθηνών ή η Λυρική Σκηνή, ενώ αίρεται σε κάποιες μικρές αίθουσες θεάτρου.

Tragoudia tou Ellinikou Laou3

Ο Σκουρλέτης μιλά με τρυφερότητα και κατανόηση για τις πιο σκοτεινές και διαμφισβητούμενες πτυχές της ανθρώπινης οντότητας, ενώ ένας μονίμως πληγωμένος άντρας αναδύεται στις παρυφές των κειμένων που επιλέγει- αυτό συμβαίνει κατ’εξοχήν με τα κείμενα του Άκη Δήμου και της Γλυκερίας Μπασδέκη. Στα «Τραγούδια του ελληνικού λαού», το κείμενο του Αλέξανδρου Παπαδόπουλου (ένα πολύ ενδιαφέρον, αιρετικό κείμενο) μιλά σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση για την καταγραφή του βιώματος σε απόλυτα αλλοιωμένη, μεταλλαγμένη, έως και φοβική μορφή. Δηλαδή παρουσιάζει τον συνθέτη ως μια συνείδηση που καταγράφει τα στοιχεία λυρισμού ως στοιχειά που τον στοιχειώνουν τις νύχτες του, που μεταμορφώνονται σε απειλητικές σκιές και τον κυνηγούν: σε αυτό το σημείο η παράσταση αξιοποιεί την εξωφρενικά μεταμφιεσμένη περφόρμερ daglara, ταυτίζοντάς την με μια «μαύρη», σκοτεινή εκδοχή της καλλιτεχνικής ιδιοσυγκρασίας.

Από την παράσταση του Σκουρλέτη, και πιο συγκεκριμένα από ένα αντίσκηνο που παραπέμπει σε σεράι ή σκηνή σουλτάνου ή σκεπή τσίρκου, ξεπηδά αυτή η «άλλη» πατρίδα,

Πέραν του στίχου (που ανακινεί τις σοβαρές του προθέσεις μεταμφιεσμένος σε «ελαφρό» στίχο), από την παράσταση του Σκουρλέτη, και πιο συγκεκριμένα από ένα αντίσκηνο που παραπέμπει σε σεράι ή σκηνή σουλτάνου ή σκεπή τσίρκου, ξεπηδά αυτή η «άλλη» πατρίδα, η τελείως παραγκωνισμένη, η φυλακισμένη στα άδυτα του ομαδικού ασυνειδήτου, η αθέατη και απροσπέλαστη τερατική γένεση της ενοχικής Ελλάδας: ένα κουίρ πλάσμα που ενσαρκώνει την ταλαιπωρία, τον βασανισμό, τη βεβηλωμένη και χιλιομαδημένη πατρίδα των νεώτερων χρόνων. Ένας αμφίφυλος εφιάλτης με ρευστή, μεταμορφωσιγενή ταυτότητα και με ερωτισμό θυσιασμένο στον βωμό των στερεοτύπων που το εθνικό αφήγημα κομίζει στην αντίληψη των Ελλήνων για το φύλο, για τη φυλή, για την πατρίδα.

Μια Ελλάδα ξεσκισμένη σαν την ηδυπαθή Μπλανς Επιφανί του χατζηδακικού έργου, ένα άγριο ζώο που βγαίνει πληγωμένο από το παρασκήνιο του ασυνειδήτου και σωριάζεται επί σκηνής σε μια συναρπαστική δραματουργική κορύφωση. Και, πάνω απ’όλα, ένα μεταλλαγμένο, απειλητικό ζόμπι στρεβλωμένης αυτοαναπαράστασης που εγείρει ανοιχτά κι απεγνωσμένα το επιτακτικό αίτημα για τρυφερότητα.

Συντελεστές

Σύλληψη – Σκηνοθεσία Γιάννης Σκουρλέτης
Μουσική Γιάννης Κωνσταντινίδης, Κώστας Γιαννίδης
Σκηνικά Κωνσταντίνος Σκουρλέτης
Κοστούμια Daglara
Φωτισμοί bijoux de kant
Κείμενο – Μετάφραση Αλέξανδρος Παπαδόπουλος
Δραματολόγος – Καλλιτεχνικός συντονισμός Γιώργος Παπαδάκης
Φωτογραφίες Εβίτα Σκουρλέτη
Ερμηνεύουν Νίνα Νάη (drag βαρύτονος), Γιώργος Ζιάβρας (πιάνο), Daglara (περφόρμερ)

Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.  

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

«Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Για την παράσταση «Τα σκυλιά» σε σκηνοθεσία του Ανέστη Αζά, η οποία παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ένα project που δικαιώνει το ελληνικό ρεπερτόριο του Φεστιβάλ Αθηνών είναι «Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά...

Επίδαυρος: «Πλούτος» του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα (κριτική)

Επίδαυρος: «Πλούτος» του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα (κριτική)

Για την παράσταση του Κρατικού Θέατρο Βορείου Ελλάδος «Πλούτος» του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία του Γιάννη Κακλέα, η οποία παρουσιάστηκε στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου στις 19 & 20 Ιουλίου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Το 388 π.Χ. με τον «Πλούτο» ο Αρ...

«Ετυμολογίες» του Ευθύμη Φιλίππου και της Αγγελικής Παπούλια στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

«Ετυμολογίες» του Ευθύμη Φιλίππου και της Αγγελικής Παπούλια στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Για την παράσταση «Ετυμολογίες» σε κείμενο του Ευθύμη Φιλίππου και σκηνοθεσία του Ευθύμη Φιλίππου και της Αγγελικής Παπούλια, η οποία θα παρουσιαστεί στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου, στο κτήριο της Παλαιάς Βουλής για 4 ακόμη παραστάσεις (20, 21 –δύο παραστάσεις–, 22 Ιουλίου).

Γράφει ο ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

Στο 48ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με την εκδότρια της Εστίας, Εύα Καραϊτίδη. Η συζήτηση θα μεταδοθεί, την Πέμπτη, 25 Ιουλίου, στις 7.00μμ.

Επιμέλεια: Book Press

...
Επιστρέφει τον Νοέμβρη η 3η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού

Επιστρέφει τον Νοέμβρη η 3η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού

Αναβαθμισμένη, πλουσιότερη, υποσχόμενη και με πολλές εκπλήξεις θα είναι φέτος η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού, η οποία επιστρέφει για τρίτη χρονιά στους Χαρουπόμυλους Λαντίτη, από τις 22 μέχρι τις 24 Νοεμβρίου 2024.

Επιμέλεια: Book Press

Όπως δηλώνουν...

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Τρία μυθιστορήματα που εφάπτονται με σημαντικές πλευρές της πραγματικότητας αυτού του δύσκολου καλοκαιριού. Κύπρος, αμερικανικές εκλογές, Παλαιστίνη. Τρία μυθιστορήματα που μας βοηθούν να εμβαθύνουμε σε μεγάλα γεγονότα, χωρίς να μας περιορίζουν σε αυτά.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Σίριαλ κίλερς, πτώματα που ξεθάβονται τυχαία, ένοχα μυστικά που έρχονται από το παρελθόν, βία και αγωνία στο έπακρο. Επιλέγουμε 13 θρίλερ για τις καυτές ημέρες και νύχτες του καλοκαιριού. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ