«C la vie» του Σερζ Εμέ Κουλιμπαλί (κριτική) – Μια χορευτική τελετή μύησης

«On peut être très africain et très universel en même temps, c’est ce grand écart qui m’intéresse»
Serge Aimé Coulibaly

Η ομάδα Faso Dance Theatre παρουσίασε την παράσταση «C la vie» του Σερζ Εμέ Κουλιμπαλί (Serge Aimé Coulibaly) στο Φεστιβάλ Αθηνών (Πειραιώς 260). Τους είχαμε ξαναδεί στο Φεστιβάλ το 2001, με την παράσταση Wakatt, καθώς και στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, το 2017, με την Kalakuta Republik. 

Τη φετινή ομάδα συνθέτουν επτά χορευτές διαφορετικών εθνοτήτων: ο Ζαν Ρομπέρ Κουντογκμπό-Κικί (Jean Robert Koudogbo-Kiki), η Ίντα Φάο (Ida Faho), η Άντζελα Ραμπάλιο (Angela Rabaglio), ο Γκιγιέμ Τσατίρ (Guilhem Chatir), ο Ντιμπρίλ Καταρά (Djibril Ouattara), ο Αρσέν Εταμπά (Arsène Etaba) και ο Μπιμπατά Μαιγκά (Bibata Maiga), η τραγουδίστρια Ντομπέ Νιαορέ (Dobet Gnahoré) από την Aκτή του Ελεφαντοστού και ο μουσικός Ιβάν Ταλμπό (Yvan Talbot, που φέρει το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο Doogoo D) επί το έργον.

Κυκλική μύηση και το δάχτυλο στον ουρανό

Ο Κουλιμπαλί παλαιότερα είχε εμπνευσθεί από τον Φέλα Κουτί (Fela Kuti), τον γνωστό νιγηριανό καλλιτέχνη της αφρο-beat. Πέρα, όμως, από τη διευρυμένη, παγκοσμιοποιημένη αφρικανική κουλτούρα της Μπουργκίνα Φάσο, ο μπουργκινέζος καλλιτέχνης ενδιαφέρεται για τη δεξιοτεχνία των δυτικών χορευτών (δύο από τους χορευτές της παράστασης είναι λευκοί), ούτως ώστε να σκηνοθετήσει τελετές μύησης σε εναλλακτικούς τρόπους συμβίωσης. Στις μουσικές του Ιβάν Ταλμπό που χορογράφησε, εμφανείς είναι οι επιρροές από χιπ χοπ, krump, σύγχρονο και κλασικό χορό.

Πάνω απ’όλα κυριαρχεί η αυθεντικότητα στη χρήση των εκφραστικών μέσων του καλλιτέχνη: ο διαχωρισμός σωματικής και θεατρικής γλώσσας παύει εδώ

Πάνω απ’όλα κυριαρχεί η αυθεντικότητα στη χρήση των εκφραστικών μέσων του καλλιτέχνη: ο διαχωρισμός σωματικής και θεατρικής γλώσσας παύει εδώ. Η δυτική στερεοτυπική σύλληψη «το συναίσθημα είναι νέγρικο ενώ η λογική είναι ελληνική» δεν ισχύει για τον χορό του Κουλιμπαλί. Για παράδειγμα, ο χορός Wara που προέρχεται από την περιοχή Senoufo είναι μια τελετουργία που εμπλέκει και τον θεατή: στα πλαίσια ομαδικής σύναξης, ένα οικογενειακό συμβάν ανακοινώνεται τραγουδιστά και με χορό. Οι μουσικοί μπορούν να παρατήσουν τα όργανα ανά πάσαν στιγμή και να εμπλακούν στο χορευτικό δρώμενο (όπως συμβαίνει σε κάθε πηγαία καλλιτεχνική έκφαση, στο φλαμένκο λόγου χάριν).

Όλοι οι ερμηνευτές χορεύουν και τραγουδούν σαν να μιλούσαν. Για την ακρίβεια, μιλούν χορεύοντας. Ένα τέτοιο έργο προφανώς γιορτάζει τη χαρά της ζωής, τη φιλία και τις σχέσεις με τους άλλους. Κάθε χορευτής, διατηρώντας το προσωπικό του ύφος, που είναι αποτέλεσμα παγιωμένων αυτοσχεδιασμών, εισβάλλει στον ηχητικό και αισθητηριακό χώρο, εισάγει σκηνές καρναβαλίστικης μεταμφίεσης και ρυθμούς άγνωστους στο δυτικό κοινό. Ο χορός του είναι αισθησιακός και βίαιος ταυτόχρονα, το πρόσωπό του φορά μάσκα ή μακιγιάζ και συχνά δείχνει με το δάχτυλο τον ουρανό.

Η κίνησή του οργανώνεται σε κύκλο, όπου βαδίζει με τους υπόλοιπους ερμηνευτές, μέχρι να επιτύχει τον συνδυασμό απελευθερωτικής έκστασης που του αρμόζει, πλέκοντας παράλληλα μιαν ωδή στη χαρά της ζωής και εξορκίζοντας τον θάνατο. Σε αντίθεση με πιο ακτιβιστικές παραστάσεις του (όπως το Μια βραδιά στην Ουανγκαντούνγκου ή το Δημοκρατία της Καλακουτά), ο Κουλιμπαλί φέτος εμμένει στην τρεμουλιαστή κίνηση των σωμάτων (ένα σύγκρυο εκστατικού χαρακτήρα), καθώς και στον αδιάκοπο, επαναλαμβανόμενο ρυθμό πεσίματος και ανασηκώματος, που τελικά θέτει επί τάπητος ένα αρχέγονο στοιχείο (élément primordial), τη δυνατότητα συνύπαρξης και αλληλοϋποστήριξης.

Το θέμα της στράτευσης του Κουλιμπαλί

Μιλάμε όχι μόνο για τη συνύπαρξη επί σκηνής, αλλά και για τη συμβίωση στη βάση αλτρουϊστικών, φιλάνθρωπων αισθημάτων, για μια στοιχειώδη συλλογικότητα στα όσια και ιερά όλων των πολιτισμών, για κάλεσμα σε αντίσταση, κινητοποίηση και ελπιδοφόρα ανασύσταση κάποιων μισοξεχασμένων ιδεωδών (Black Lives Matter).

Στα πλαίσια αυτού του προβληματισμού κύριο ζήτημα είναι το πώς προσδιορίζεται η αξία της ζωής στους διάφορους πολιτισμούς, ποιος είναι ο βαθμός ανθρωπινότητας που ταιριάζει σε μια καλλιτεχνική δήλωση κατά της αστοχίας της πολιτικής, μακριά από τα εξωτικά πολιτισμικά στερεότυπα που αφορούν τον ταλαιπωρημένο Τρίτο Κόσμο και το αποικιοκρατικό αφήγημα περί ευρωπαϊκής υπεροχής (ας μην ξεχνάμε πως πρόκειται για καλλιτέχνες που προέρχονται από τη γαλλόφωνη βορειοδυτική Αφρική). Η ίδια η πολιτική βάση της δημιουργίας του Κουλιμπαλί συνίσταται στην απο-αποικιοποίηση του ακούσματος (“décoloniser les imaginaires”), στην αποβολή του εξωτικού στοιχείου και στην αντικατάστασή του με το αφρικανικό αφήγημα (1).

Ο Μπουρκινέζος χορευτής και χορογράφος σήμερα ζει μεταξύ Μπουρκίνα Φάσο και Βρυξελλών. Ξεκίνησε από την ομάδα FEEREN του Αμάντου Μπούρου στην Μπουρκίνα Φάσο, ταξίδεψε στη Γαλλία και τη Νάντη, στο Εθνικό Χορογραφικό Κέντρο της οποίας συνάντησε, το 2002, τον Claude Brumachon. Ακολούθως βρέθηκε σε οντισιόν για την παράσταση «Wolf» του Αλέν Πλατέλ με την ομάδα του les Ballets C de la B. Eτσι ξεκίνησε η συνεργασία του με τον σπουδαίο βέλγο χορογράφο, η οποία υπήρξε καθοριστική για τον Κουλιμπαλί και για την πολιτική του τοποθέτηση υπέρ του ελεύθερου παλαιστινιακού κράτους.

Συνεργάστηκε, επίσης, στη Γαλλία, με τον Farid Berki, και στην Ακτή Ελεφαντοστού με τον Moïse Touré. Στην Αυστραλία συνεργάστηκε με τους αβορίγινες χορευτές της Marrugeku Company.Κατά καιρούς συνεργάστηκε με χορογράφους όπως η Julie Dossavi, η Kalpana Raghuraman και ο Sidi Larbi Cherkaoui (« Tempus Fugit» το 2005), ενώ εμφανίστηκε στην Αβινιόν, στο Μοναστήρι των Σελεστίνων. Ο Σίντι Λαρμπί Σερκαουί τον βοήθησε να αντιληφθεί την έννοια της θεατρικότητας, όπως την προτείνει σήμερα.

Από το 2014 έχει ιδρύσει στη γενέτειρά του συμπρωτεύουσα Bobo-Dioulasso το διεθνές κέντρο έρευνας και διάδοσης παραστατικών τεχνών «Ankata», όπου κύριο ρόλο διαδραματίζει η αυτοέκφραση και η σύνδεση με την κοινότητα. Από το 2001, όταν ίδρυσε την ομάδα Faso Danse Théâtre, ο Κουλιμπαλί μελέτησε σύνθετα χορογραφικά και παραστασιακά θέματα, τα οποία παρουσίασε σε όλον τον κόσμο: Minimini (2002), A Benguer (2006), Solitude d’un Homme Intègre (2007), Babemba (2008), Khokuma 7° Sud (2011), Fadjiri (2013), Nuit Blanche à Ouagadougou (2014), Kalakuta Republik (2016) και Kirina (σε συνεργασία με την Rokia Traoré, το 2018).

Ο Αλαίν Πλατέλ έχει γράψει γι’ αυτόν: «Ο Σερζ Αιμέ ανήκει σε μια γενιά συναρπαστικών καλλιτεχνών που επιχειρούν να χτίσουν καλλιτεχνικές γέφυρες ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αφρική. Και αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο. Δεν είναι θέμα υλικών, δυσκολιών οργάνωσης ή γεωγραφίας, αλλά περιεχομένου. Πώς βρίσκει κανείς τη σωστή ισορροπία ανάμεσα στις αναφορές σε μια κοινή ιστορία (με όλες της τις φρίκες), στην ενσωμάτωση πολιτιστικών και πρωτότυπων παραδόσεων και στη θεμελίωση ενός σύγχρονου προβληματισμού; Πρόκειται για μια εξαιρετικά δύσκολη ισορροπία, αλλά ο Σερζ Αιμέ καταφέρνει να τη διατηρήσει, κι αυτό δεν μπορεί παρά να προξενεί θαυμασμό.»

(1) Αντίστοιχες αφρικανικές στρατευμένες μουσικοχορευτικές δημιουργίες είναι το « Indépendance cha cha » του κογκολέζου Joseph Kabasele, φυσικά η περίπτωση του Fela Kuti στη Νιγηρία, τα ραπ γκρουπς της Σενεγάλης (Tiken Jah Fakoly) και « Balai citoyen » της Μπουρκίνα Φάσο.

Συντελεστές

Σύλληψη – Χορογραφία Serge Aimé Coulibaly
Βοηθός χορογράφου Sigué Sayouba
Συνδημιουργία – Ερμηνεία Jean Robert Koudogbo-Kiki, Ida Faho, Angela
Rabaglio, Guilhem Chatir, Djibril Ouattara, Arsène Etaba, Bibata Maiga,
Dobet Gnahoré, Yvan Talbot
Τραγούδι Dobet Gnahoré
Μουσική Yvan Talbot aka Doogoo D
Δραματουργία Sara Vanderieck
Καλλιτεχνικός βοηθός Hanna El Fakir
Σχεδιασμός φωτισμού Emily Brassier
Ενδυματολογία – Σκηνογραφία – Βίντεο Eve Martin
Εκτέλεση κοστουμιών Mira Van Den Neste
Μάσκα Stephan Goldrajch
Βίντεο John Pirard
Τεχνικός συντονισμός Thomas Verachtert
Τεχνικός φωτισμών Hermann Coulibaly
Τεχνικός ήχου Andreas Le Roy
Τεχνικός σκηνής Dag Jennes
Οργάνωση παραγωγής Arnout André de la Porte
Διανομή Frans Brood Productions
Παραγωγή Faso Danse Théâtre
Συμπαραγωγή Charleroidanse (Βέλγιο), Kampnagel Hamburg (Γερμανία), Tanz im August / HAU Hebbel am Ufer Berlin (Γερμανία), La Rampe-La Ponatière Echirolles (Γαλλία), Les Théâtres de la Ville de Luxembourg (Λουξεμβούργο), Festival RomaEuropa (Ιταλία), Festival Culturescapes Basel (Ελβετία), Münchner Kammerspiele (Γερμανία), KVS- Koninklijke Vlaamse Schouwburg Brussels (Βρυξέλλες), Festspielhaus Sankt-Pölten (Γενεύη)