«Ένας εχθρός του λαού» του Χένρικ Ίψεν σε σκηνοθεσία Γεωργίας Μαυραγάνη (κριτική) – Μια γνήσια και αυθόρμητη παράσταση

«Τάσσομαι με την επανάσταση που αξιώνει ως προϋπόθεση για την ένωση των πολίτων την ελεύθερη φρόνηση και την πνευματική́ συγγένεια» Χένρικ Ίψεν, 17 Φεβρουάριου 1881 

Στο θέατρο «Ρεκτιφιέ» (Κωνσταντινουπόλεως 115) έκανε πρεμιέρα η νέα παράσταση της Γεωργίας Μαυραγάνη, με το κλασικό αριστούργημα του Ίψεν “Ενας εχθρός του λαού”. Το «Ένας εχθρός του λαού», γραμμένο το 1882, είναι κατεξοχήν έργο πολιτικό, και η κυρία Μαυραγάνη εφαρμόζει κι εδώ τη διαισθητική της προσέγγιση, στα πλαίσια της οποίας συμμετέχουν μαθητές από το εργαστήρι Κίνησης και Αυτοσχεδιασμού του Studio Trajectory: εν είδει συνέλευσης όπου ακούγονται off voice οι προσωπικές εκμυστηρεύσεις των βασικών ρόλων, έξι ηθοποιοί αναπαριστούν τη ζωή της πόλης Σκιέν, μιας μικρής αναπτυσσόμενης νορβηγικής λουτρόπολης με ιαματικές πηγές. 

Η ακηδία της πλειοψηφίας

Ο γιατρός Τόμας Στόκμαν είναι γεμάτος ενέργεια, δυναμικός και φιλαλήθης. Όταν ανακαλύπτει πως τα λουτρά της κωμόπολης είναι μολυσμένα, αποφασίζει να κοινοποιήσει το πρόβλημα με την υποστήριξη του Τύπου: ο μεν Τύπος θα βρει πεδίον δόξης λαμπρόν με το προκλητικό θέμα, ενώ η κοινή γνώμη θα φανεί τρομερά απρόθυμη να ακούσει την αλήθεια.

Ο Δήμαρχος, που είναι και αδελφός του, αρνείται την πρόταση του Τόμας για αλλαγή των υδραυλικών εγκαταστάσεων της πόλης, κάτι που θα σταματούσε τους επισκέπτες στο σπα και θα άφηνε την πόλη άπορη. Βέβαιος ότι το θέμα θα «λυθεί» γρήγορα, ενημερώνει τον Τόμας ότι, αν δημοσιοποιήσει τα ευρήματά του για το νερό, θα χάσει τη δουλειά του και θα γίνει αποσυνάγωγος. Οι μόνες που θα τον υποστηρίξουν θα είναι η σύζυγός του και η κόρη του. Θα συγκρουσθεί με τα διαπλεκόμενα συμφέροντα, με την παραπληροφόρηση και με τις χαλκευμένες ειδήσεις, θα βρει έναν τοίχο απροσπέλαστο μπροστά του.

Στη συγκέντρωση των πολιτών που θα συγκληθεί, τόσο ο τοπικός Τύπος όσο και ο Δήμαρχος θα ταχθούν με τη γνώμη της άκριτης μάζας, επιστρατεύοντας υποκριτικά το πολυφορεμένο τσιτάτο περί δικαίου της πλειοψηφίας. «Είμαι ο ηθικός φύλακας αυτής της πόλης», θα ισχυριστεί υποκριτικά ο Δήμαρχος, εγνωσμένος φορέας της κρίσης που φέρεται ως σωτήρας. Θεσμοί, κανόνες και η έννοια της δικαιοσύνης θα παραποιηθούν, στο όνομα της οιονεί ευημερίας του λαού (που, ως έννοια, θα παραμείνει ένα κενό φώνημα). Στον αντίποδα αυτής της λαϊκίστικης πεποίθησης, ο Τόμας θα υπερτονίσει τη βαρύτητα της ατομικής κρίσης, της πνευματικής καλλιέργειας και της αγάπης για την αλήθεια, με αποτέλεσμα να ανακηρυχθεί παμψηφεί «εχθρός του λαού».

Όπως αποδεικνύει η περίπτωση της Γεωργίας Μαυραγάνη (και η όλη θεατρική της πορεία μέχρι σήμερα), υπάρχουν Έλληνες δημιουργοί που τολμούν να μεταφέρουν τη συγχυσμένη και επικίνδυνη περιρρέουσα πολιτική ατμόσφαιρα στη σκηνή του θέατρου.

Πολιτική επικαιροποίηση του Ίψεν

Όπως αποδεικνύει η περίπτωση της Γεωργίας Μαυραγάνη (και η όλη θεατρική της πορεία μέχρι σήμερα), υπάρχουν Έλληνες δημιουργοί που τολμούν να μεταφέρουν τη συγχυσμένη και επικίνδυνη περιρρέουσα πολιτική ατμόσφαιρα στη σκηνή του θέατρου, διακινδυνεύοντας την εμπορικότητα μιας παράστασης. Η σκηνοθεσία υπερτονίζει τη συμμετοχικότητα των δόκιμων ηθοποιών,φέρνοντας σε δεύτερο πλάνο τις ερμηνευτικές κορυφώσεις και αποβλέποντας στη συγκίνηση που θα αποπνέει το κείμενο.

Ο θεατρικός χώρος «Ρεκτιφιέ» διασκευάζεται κατά τρόπον ώστε να ανοίγει η πλαϊνή πόρτα που οδηγεί στον δρόμο και να επεκτείνεται το θεατρικό σημαίνον στο σήμερα. Η σκηνογραφία, λιτή, με ένα γραφείο και κάποιες κόκκινες καρέκλες, επιστρατεύεται μόνο για να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις εκφώνησης του κειμένου. Η λειτουργία των τριών παιδιών και η διάδραση με το κοινό αποδεικνύεται πολύ λειτουργική, με αποτέλεσμα η παράσταση να σφύζει από γνησιότητα, αυθορμητισμό και συναισθηματική ένταση.

Το πολιτικό μήνυμα του έργου είναι ξεκάθαρο, καθώς η παράσταση είναι ειλικρινής ως προς τις προθέσεις: λειτουργεί, δε, ως πολιτικό μανιφέστο, όπως φάνηκε στις αντιδράσεις του κοινού. Στη «συνέλευση του λαού» που συγκαλεί ο γιατρός, οι συμπολίτες του, κινούμενοι από φόβο, ιδιοτέλεια ή την πρόθεση «να καρπωθούν το αίμα των άλλων» (όπως θα’λεγε ο Σεφέρης), χειραγωγούμενοι από τη δημαγωγία των πολιτικών και την αιτιαστική ψυχολογία του όχλου, αντιμάχονται σθεναρά το δίκαιο και τη λογική του «ενός». Πρόκειται για μια συμπεριφορά απολύτως σχιζοφρενική, που ωστόσο η Ιστορία την επιβεβαίωσε πολλάκις.

Ο «εχθρός του λαού» είναι ένας εύκολα διαχειρίσιμος χαρακτηρισμός, πολύ χρήσιμος στα λαϊκιστικά καθεστώτα και πολύ αποτελεσματικός για την περιθωριοποίηση των πολιτικών τους αντιπάλων.

Το αποτέλεσμα είναι πως το «ξεχωριστό» άτομο ισοπεδώνεται από τις μαζικές αντιλήψεις περί δικαίου και οι ηγέτες αξιοποιούν αυτήν την αντίθεση κατά τα συμφέροντά τους. Ο «εχθρός του λαού» είναι ένας εύκολα διαχειρίσιμος χαρακτηρισμός, πολύ χρήσιμος στα λαϊκιστικά καθεστώτα και πολύ αποτελεσματικός για την περιθωριοποίηση των πολιτικών τους αντιπάλων.

Η έκφραση «εχθρός του λαού» ανάγεται στους ρωμαϊκούς χρόνους, όταν η Σύγκλητος είχε χαρακτηρίσει, το 68 π.Χ., τον αυτοκράτορα Νέρωνα ως hostem publicum. Έκτοτε, ο χαρακτηρισμός ennemi du peuple χρησιμοποιήθηκε κατά τη Γαλλική Επανάσταση, στη Σοβιετική Ένωση, μετά την επικράτηση των Μπολσεβίκων (враг народа), καθώς και στην κομμουνιστική Κίνα.

Σήμερα επικαιροποιείται άνετα με τους φοροφυγάδες, τους τσαμπατζήδες, τους φορείς του μιντιακού μάρκετινγκ και όσους πολίτες αρνούνται να ενηλικιωθούν και να διακρίνουν το βολικό και συμφέρον από το δίκαιο - ενώ το πολιτικό status, εδώ και δεκαετίες, εθελοτυφλεί στο λαϊκό συμφέρον και στην ορθολογική αντίληψη περί προόδου και ευημερίας.

Πληροφορίες παράστασης 

Σκηνοθεσία: Γεωργία Μαυραγάνη
Μετάφραση: Μαργαρίτα Μέλμπεργκ
Πρωταγωνιστούν: Ειρήνη Αδάμου, Βαγγέλης Αμπατζής, Γιώργος Ζυγούρης , Γιάννης Κατσιμίχας, Στέφανος Λώλος, Σταύρος Τσιτσόπουλος
Μαζί τους εμφανίζονται: Ναταλία-Ανδριάνα Ειρηνάκη, Αναστασία Μπόλλα, Γιώργος Νάτσης, Μελίνα Παούρη, Νεφέλη Παούρη, Νάσια Στρατικοπούλου