«Η κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη και «PAVLOV, ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα», του Γουστάβο Οτ (κριτική) – Δύο σημαντικές παραστάσεις στο θέατρο «Σταθμός»

1. «Η κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη

Το Θέατρο Τέχνης ανέβασε για πρώτη φορά την «Κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη το 1982. Το 2002 την ανέβασε εκ νέου ο Γιώργος Αρμένης και τώρα, εικοσιδύο χρόνια μετά, την ανεβάζει ο Μάνος Καρατζογιάννης στο θέατρο «Σταθμός», επιστρατεύοντας την ερμηνευτική και ακαδημαϊκή του εμπειρία από το συγκεκριμένο έργο (είναι αντικείμενο της διδακτορικής του διατριβής) και υλοποιώντας ένα προσωπικό όραμα.

Ποια είναι τα καταστατικά γνωρίσματα του έργου και ποιοι είναι οι χαρακτήρες που το πλαισιώνουν; Πρώτα πρώτα ο Παύλος (τον ρόλο ερμηνεύει ο ίδιος ο Μάνος Καρατζογιάννης) δεν δέχεται την καθημερινότητά του, αντίθετα καταγράφει σε ένα κασετόφωνο τις μύχιες σκέψεις του: το γεγονός που τον καθορίζει, τον εντυπωσιάζει και του δημιουργεί την αίσθηση της Μείζονος Ενέργειας που θα να τον λυτρώσει από την ισοπεδωτική πραγματικότητα της ζωής είναι ένα πραγματικό ιστορικό γεγονός: η απόπειρα δολοφονίας του πάπα Ιωάννη Παύλου Β΄ από τον Μεχμέτ Αλί Αγκτσά.

Ο ρόλος του Παύλου γράφτηκε από τη Λούλα Αναγνωστάκη με σταθερή αναφορά στον σύντροφό της, συγγραφέα Γιώργο Χειμωνά.

Ο Παύλος απευθύνει το περιεχόμενο των μαγνητικών του εγγραφών στον παιδικό του φίλο Αμάρ από την Ξάνθη, τον οποίο ταυτίζει με τον Αγκτσά κάνοντας μια περίεργη υποσυνείδητη σύνδεση και προσπαθώντας να κρατήσει στοιχειώδη ισορροπία μέσα σε όσα του συμβαίνουν. Ο ρόλος του Παύλου γράφτηκε από τη Λούλα Αναγνωστάκη με σταθερή αναφορά στον σύντροφό της, συγγραφέα Γιώργο Χειμωνά.

Η Κατερίνα (την ερμηνεύει η Αναστασία-Ραφαέλα Κονίδη) είναι η υποψήφια σύντροφος του Παύλου, έγκυος στο παιδί του, που στο έργο φαίνεται να «εκβιάζει», τρόπον τινά, τον γάμο μέσω της επικείμενης εγκυμοσύνης. Η μητέρα της είναι μια κλασική κακοποιημένη χήρα που έχει εγκαταλείψει την επαρχία και φιλοξενείται στο σπίτι της αδελφής της, στην Αθήνα, σε μιαν εποχή όπου τα θλιβερά ιδεολογικά και ψυχολογικά κατάλοιπα του Εμφύλιου προεκτείνονται στην ιδιωτική σφαίρα και καθορίζουν τις αντιδράσεις των ανθρώπων (εσωτερική ερμηνεία από την Βάσω Καμαράτου).

Ο χαμένος πατέρας

Η φιγούρα του απολεσθέντος πατέρα της οικογένειας πλανάται στην κληματαριά της αυλής, που αφαιρετικά την υποδεικνύει το σκηνικό του Άγγελου Αγγελή. Το σκηνικό περιλαμβάνει, επίσης, ένα είδος «βωμού» στη μέση, που λειτουργεί άλλοτε ως το κρεβάτι του Παύλου και άλλοτε ως οικογενειακό τραπέζι. Τέλος, περιλαμβάνει μια μηχανή Κawasaki στο δεξιό μέρος της σκηνής, καθώς και την υπόνοια δυο παντζουριών της δεκαετίας του ’80: γενικά, μπορεί να χαρακτηρισθεί ως αφαιρετικό σκηνικό.

Ο Παύλος αισθάνεται πιεσμένος από τις ευθύνες που του επιφορτίζει η οικογένειά του, διαφοροποιείται όμως, τόσο ως υποψήφιος οικογενειάρχης όσο και ως εργαζόμενος, αντιδρά λεκτικά και σχεδιάζει να δραπετεύσει στο χωριό του ώστε να βρει την «εσωτερική φωνή» που θα τον καταξιώσει ως άνθρωπο. Κυρίαρχο βίωμά του είναι η αποξένωση από το βαθύτερο είναι του, πράγμα που εκμυστηρεύεται στον φίλο του (εξαιρετική είναι η ερμηνεία του φίλου του από τον Γιώργο Δεπάστα, όπως και η ερμηνεία της συντρόφου του Καίτης από την Ερμίνα Κυριαζή):

H ζωή μου ρε φίλε
Αυτό που έχω μέσα μου
Που δεν έχει καμιά σχέση με τίποτα που ξέρω
Από τότε που θυμάμαι τον κόσμο...

Ο μικρότερος αδελφός είναι η πραγματική αδυναμία του Παύλου: ο Γιωργάκης (τον ερμηνεύει ο ταλαντούχος νέος ηθοποιός Γιάννης Τσουμαράκης, που είχε πρωταγωνιστήσει στο «Μούρη γεμάτη μούρα») είναι λάτρης/οπαδός του Ολυμπιακού εκείνης της μεταπολιτευτικής δεκαετίας, που χαρακτηρίστηκε από τον οπαδισμό, τη βία των γηπέδων και τα δραματικά γεγονότα της Θύρας 7. Ο χαρακτήρας του Γιωργάκη είναι μια προβολή της Λούλας Αναγνωστάκη στον γιο της, συγγραφέα Θανάση Χειμωνά.

Ο χαρακτήρας του Τάσου, του πατέρα του Παύλου (τον ερμηνεύει ο Γιάννης Ζιόβας) είναι ο τύπος επαρχιώτη που υπήρξε, σχεδόν εν αγνοία του, ταγματασφαλίτης και που τώρα έχει εξελιχθεί σε έναν ηλικιωμένο άνθρωπο με εγκεφαλικό.

Ο χαρακτήρας του Τάσου, του πατέρα του Παύλου (τον ερμηνεύει ο Γιάννης Ζιόβας) είναι ο τύπος επαρχιώτη που υπήρξε, σχεδόν εν αγνοία του, ταγματασφαλίτης και που τώρα έχει εξελιχθεί σε έναν ηλικιωμένο άνθρωπο με εγκεφαλικό: η αντιπαράθεση δύο γενεών στο έργο της Αναγνωστάκη επαναφέρει τον πολιτικό προβληματισμό επί σκηνής, τηρώντας την αποϊδεολογικοποίηση των παραδοσιακών εννοιών της Αριστεράς και της Δεξιάς στην Ελλάδα.

Ο ίδιος ο Μάνος Καρατζογιάννης υπογραμμίζει το στοιχείο πτητικότητας, ευμετάβολου ψυχισμού και βάθους συνειδησιακής κρίσης που συνθέτει τον δύσκολο ρόλο του Παύλου. Επίσης, μαζί του, τα ερμηνευτικά σκήπτρα της παράστασης κρατά επαξίως η κα Σμαράγδα Σμυρναίου: η υπόδυση του ρόλου της μητέρας Μαρίτσας είναι μια σπουδαία υπόθεση, που συμπληρώνει τον βιωμένο ρόλο του Μάνου Καρατζογιάννη, σε ένα δίδυμο αντάξιο των κλασικών αναπαραστάσεων του έργου.

Οι δυο τους κινούν τον συναισθηματικό μίτο που σηματοδοτεί την απρόσμενη ανατροπή του χαρακτήρα του Παύλου μέσα από λεπτές ψυχογραφικές διεργασίες που μόνο μια δεξιοτέχνις του θεατρικού λόγου σαν τη Λούλα Αναγνωστάκη μπόρεσε να καταγράψει.

Η οικογενειοκρατία

Θεμελιώδες ζήτημα για το έργο αυτό είναι η στηλίτευση της άκρατης οικογενειοκρατίας και του ασφυκτικού πυρήνα της μικροαστικής, αναπαραγώγιμης εκδοχής των συγγενικών δεσμών, τουλάχιστον όπως αυτοί ενσαρκώνονται στους εφιάλτες του κεντρικού ήρωα. Κάποιες δραματουργικές λύσεις που προτείνει η Λούλα Αναγνωστάκη μπορεί να μην είναι αληθοφανείς εκ πρώτης όψεως, ωστόσο θεσπίζουν το πλαίσιο που κινητοποιεί επί σκηνής την ανατροπή της κατεστημένης τάξης και, υπό αυτήν την έννοια, το έργο είναι αμιγώς πολιτικό.

Η σκηνοθεσία του Μάνου Καρατζογιάννη φέρει δυνάμει την παρακαταθήκη της προσωπικής του εμπλοκής με το έργο της Λούλας Αναγνωστάκη.

Η σκηνοθεσία του Μάνου Καρατζογιάννη φέρει δυνάμει την παρακαταθήκη της προσωπικής του εμπλοκής με το έργο της Λούλας Αναγνωστάκη- εκ των πραγμάτων είναι μια συναισθηματικά φορτισμένη σκηνοθεσία, που υποστηρίζεται από κάποιες εξέχουσες ερμηνείες, μια επαναφορά στο σήμερα ενός διαχρονικού έργου, που όλους μάς καθόρισε σε σημαντικό βαθμό.

Το χιούμορ

Εκτός της πιστότητας του σκηνοθέτη προς το πρωτότυπο έργο, πρέπει να υπογραμμιστεί και το χιούμορ που η παράσταση αυτή αναδεικνύει, όπως και η τήρηση της χρονικότητας που υποβάλλει το κείμενο (σιωπές, κενά, χρονικές αποστάσεις, παύσεις και επιταχύνσεις πολύ επιτυχημένες). Κυρίως θα ήθελα να παρατηρήσω την απομάκρυνση από κάθε ρεαλιστική εξεικόνιση μιας πραγματικότητας που οφείλει να επικαιροποιηθεί: ως εκ τούτου, δεν πρόκειται για την αναπαράσταση μιας «εποχής», αλλά για τη διαχρονική παράθεση μιας προβληματικής, με τρόπο κατά το δυνατόν αφαιρετικό.

Είναι άξια επαίνου η επιμονή και η μαχητικότητα του Μάνου Καρατζογιάννη στο να προτείνει στο ελληνικό κοινό το ελληνικό πολιτικό έργο στη θέση της εμπορευματικής αξίας ενός εύπεπτου, άμεσα καταναλώσιμου πολιτιστικού προϊόντος.

Πληροφορίες παράστασης

Σκηνοθεσία: Μάνος Καρατζογιάννης
Ερμηνεύουν: Γιώργος Δεπάστας, Γιώργος Ζιόβας, Βάσω Καμαράτου, Μάνος Καρατζογιάννης, Αναστασία Ραφαέλα Κονίδη, Ερμίνα Κυριαζή, Σμαράγδα Σμυρναίου, Γιάννης Τσουμαράκης
Μουσική: Γιώργος Ανδρέου
Παραγωγή: Πολιτισμός Σταθμός Θέατρο

2.. «PAVLOV, ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα», του Γουστάβο Οτ 

Ο Δημήτρης Αποστολόπουλος ανεβάζει, σε μια πρωτότυπη και ζωντανή παράσταση στο θέατρο «Σταθμός», το ξεκαρδιστικό έργο του Γουστάβο Οτ «Pavlov ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα»: πρωταγωνιστούν ο Στρατής Χατζησταματίου (Πάκο), η Διονυσία Μπαλαμώτη (Πίλι), η Ιοκάστη Παπανικολάου (Αμάντα), ο Βασίλης Μπούτσικος (Μαουρίσιο) και ο Διονύσης Πιφέας (Εντουάρντο), μια πολύ δεμένη ομάδα συμπαθέστατων ηθοποιών.
Amanda de las noches

Η Αμάντα, παρουσιάστρια ενός δημοφιλούς “Radio Talk”, δολοφονείται και υπάρχουν πολλοί χαρακτήρες που μπορεί να επιφορτισθούν την ευθύνη για τη δολοφονία αυτήν. Η "Amanda de las noches'’(«Αμάντα της Νύχτας») δημιουργεί ψευδαισθήσεις στο κοινό της επιστρατεύοντας την αστρολογία και διαβάζοντας τις κάρτες, δίνει συμβουλές και συμβουλές για κάθε είδους προβλήματα και, τελικά, δημιουργεί ένα πλήθος πληγωμένων και εξερεθισμένων ακροατών: αυτό είναι και το κυρίως κωμικό χαρακτηριστικό της πλοκής. Ο τίτλος του έργου παραπέμπει στα εξαρτημένα αντανακλαστικά του Pavlov, εκλαμβάνοντας το έγκλημα ως δικαιολογημένη ψυχολογική ανταπόκριση σε ένα ερέθισμα.

Η αντίστροφη χρονική σειρά δημιουργεί σουρεαλιστική αίσθηση, καθώς η εξωφρενική και βίαιη ανάκριση του υπόπτου (Mαουρίσιο) διενεργείται από έναν αστυνομικό (Πάκο) παρουσία μάρτυρα (Eντουάρντο), ενώ ξεκινά η ραδιοφωνική αναμετάδοση ενός ματς κι ενώ ένας από τους χαρακτήρες αναλαμβάνει να παρουσιάσει το έγκλημα στους θεατές: ο ανακριτής είναι λάτρης του αθλήματος και ετοιμάζεται να παρακολουθήσει τον τελικό του ποδοσφαίρου παρέα με έναν φίλο και δύο μπουκάλια ρούμι, τη στιγμή που αναγκάζεται να διεξαγάγει την έρευνα της ποινικής υπόθεσης.

Εξαρτημένα αντανακλαστικά

Ο χρόνος αναμετάδοσης συγχέεται με τον χρόνο των γεγονότων. Αυτό συμβαίνει στη σκηνή που προσωρινά είναι η τελευταία της ιστορίας, αλλά η πρώτη του κειμένου. Αυτός ο συγχρονισμός κάνει το κείμενο να βαδίζει «ταυτόχρονα με το ματς» έως το τέλος, ενώ ο Εντουάρντο μαχαιρώνει τον Μαουρίσιο τη στιγμή που μπαίνει το γκολ. Ο συγγραφέας επιστρατεύει πρωτότυπες μορφές οριοθέτησης του χρόνου, όπως την αντιστοίχιση του χρόνου όπου ενεργούν οι χαρακτήρες με τον χρόνο διεξαγωγής της ραδιοφωνικής εκπομπής.

Το έργο αποτελείται από δύο μέρη υποδιαιρούμενα σε ενότητες, καθένα από τα οποία καθορίζεται από μια χρονική ένδειξη σχετικά με το κεντρικό συμβάν, δηλαδή τη δολοφονία της Αμάντα.

Το έργο αποτελείται από δύο μέρη υποδιαιρούμενα σε ενότητες, καθένα από τα οποία καθορίζεται από μια χρονική ένδειξη σχετικά με το κεντρικό συμβάν, δηλαδή τη δολοφονία της Αμάντα. Οι σκηνές με τίτλο 12 ώρες μετά από το έγκλημα και 9 ώρες μετά από το έγκλημα, στο πρώτο μέρος, αποτελούν προεικονισμό του τι θα συμβεί στο δεύτερο μέρος. Ακολουθεί η ραδιοφωνική εκπομπή. Εμφανίζεται η δημοφιλής Αμάντα, περιτριγυρισμένη από τηλέφωνα. Εμφανίζεται η σκιά -μοιάζει με τον Εντουάρντο- που σύρει και υψώνει ένα γυαλιστερό στιλέτο. Η χρονική διάρκεια της όλης εξιστόρησης είναι περίπου. περίπου 14 ώρες, όπως προκύπτει αν υπολογίσεις τις επιμέρους σκηνές: δηλαδή, ξεκινά «δύο ώρες πριν από το έγκλημα» και τελειώνει δώδεκα ώρες μετά απ’αυτό.

Ο Γουστάβο Οτ

O Γουστάβο Οτ γεννήθηκε στη Βενεζουέλα (Καράκας, 1963) και σπούδασε αρχικά Δίκαιο στο Καθολικό Πανεπιστήμιο Andrés Bello, για να αλλάξει τις σπουδές του στο 3ο έτος σε Σπουδές Επικοινωνίας. Είναι παντρεμένος με τη Χήδερ Μακ Κέυ (τη μεταφράστρια των περισσοτέρων έργων του στα αγγλικά) και έχουν μια κόρη. Έχει γράψει πάνω από 50 θεατρικά έργα, που δημοσιεύονται στο διαδίκτυο, στην προσωπική του ιστοσελίδα www.gustavoott.com τόσο στο πρωτότυπο, όσο και στις μεταφράσεις τους σε 14 γλώσσες (αγγλική, ιταλική, γερμανική, γαλλική, δανική, ρωσική, τσεχική, πορτογαλική, πολωνική, ουγγρική, ιαπωνική, καταλανική, κρεολική και ελληνική) Παραστάσεις των έργων του δίνονται με επιτυχία σε πολλές χώρες τής Αμερικής, της Ευρώπης και της Ασίας. Στα έργα του ασχολείται με θέματα σύγχρονα, κοινωνικά και πολιτικά.

O Γουστάβο Οτ διακρίνεται για την ποικιλία στη δραματουργική του γραφή, τις σύνθετες φόρμες και τα ανατρεπτικά φινάλε.

Διακρίνεται για την ποικιλία στη δραματουργική του γραφή, τις σύνθετες φόρμες και τα ανατρεπτικά φινάλε. Τον απασχολεί ιδιαίτερα η σύγχρονη κοινωνία, οι κίνδυνοι από το ίντερνετ, η τρομολαγνεία, η αποξένωση, η αγωνία για επιτυχία και καταξίωση, ο έρπων φασισμός της καθημερινότητας, η υποκρισία στις ανθρώπινες σχέσεις, η έλλειψη ταυτότητας, ο ρόλος τής τέχνης στον σύγχρονο κόσμο.

Το 1992 ο Γουστάβο Οτ ιδρύει στο Καράκας το Θέατρο San Martin, του οποίου είναι καλλιτεχνικός διευθυντής και σκηνοθέτης μέχρι σήμερα. Έχει τιμηθεί μεταξύ άλλων με τα εξής βραβεία: Διεθνές Βραβείο Δραματουργίας Τίρσο δε Μολίνα (Ισπανία, 1998) για το έργο του 80 δόντια, 4 μέτρα και 200 κιλά∙ Διεθνές Βραβείο Ricardo López Aranda (Ισπανία, 2003) για το έργο Η τρυφερή σου μολότοφ• Β΄Βραβείο στον Διεθνή διαγωνισμό Σύγχρονης Δημιουργίας και Ανανεωτικής Δραματουργίας του ΙΑΕΜ στο Καράκας το 2006 για το έργο του 120 ζωές το λεπτό • Β΄ Βραβείο Δραματουργίας του Torreperogil (Ισπανία, 2007) για το έργο Τέρατα μεσ’ στη ντουλάπα, δράκοι κάτω απ’ το κρεβάτι και με πολλά άλλα βραβεία, εθνικά και διεθνή.

Το 2002-2003 επελέγη για να συμμετάσχει στο πρόγραμμα “New Works Now!” του Public Theater της Νέας Υόρκης με τα έργα 80 δόντια… και Δυο αγάπες κι ένα ζωύφιο καθώς επίσης και στο Πρόγραμμα Δραματουργίας La Mousson D’Été στη Γαλλία και La Mousson a Paris στην Κομεντί Φρανσαίζ, και στις δύο περιπτώσεις με το έργο Photomatón.

Το 2005 παρουσιάστηκε ξανά το έργο Δυο αγάπες… στο Στούντιο της Κομεντί Φρανσαίζ. Συμμετείχε στο Διεθνές Πρόγραμμα Θεατρικής Γραφής του Πανεπιστημίου της Αϊόβα, το 1993, και της Résidence Internationale Aux Recollets στο Παρίσι, το 2006. Στην ελληνική γλώσσα έχουν μεταφραστεί τα έργα του Η τρυφερή σου μολότοφ (μετάφραση Σταμάτης Πολενάκης), Chat (ομαδική μετάφραση από μαθητές του Abanico με επιμέλεια της Μαρίας Χατζηεμμανουήλ) και Passport (μετάφραση Μαρίας Χατζηεμμανουήλ).

Πληροφορίες παράστασης

Μετάφραση: Σέργιος Κομπόγιωργας
Σκηνοθεσία: Δημήτρης Αποστολόπουλος
Ερμηνεύουν: Στρατής Χατζησταματίου, Διονυσία Μπαλαμώτη, Ιοκάστη Παπανικολάου, Βασίλης Μπούτσικος,  Διονύσης Πιφέας.