Η Νέκυια στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση: μια υπαρξιακή καταβύθιση στις σκιές και το φως, προσωπικό ταξίδι πολλαπλών διαστάσεων

Η Νέκυια (νέκυς είναι ο νεκρός) είναι μια τελετή που συνδέεται με την ελληνική μυθολογία και στοχεύει στην επίκληση των νεκρών ώστε να μάθουν το μέλλον. Η Ραψωδία Λ της Οδύσσειας του Ομήρου, η Νέκυια, είναι ίσως η πιο μυστικιστική, φιλοσοφική ραψωδία των ομηρικών επών. Η περιγραφή της κατάβασης του Οδυσσέα στον Άδη, η συνάντηση με τους νεκρούς του κάτω κόσμου, η συνάντηση με το μάντη Τειρεσία για να μάθει αν θα γυρίσει στην Ιθάκη, το αντάμωμα με τη μητέρα του Αντίκλεια, με τον Αγαμέμνονα, τον Αχιλλέα, τον σύντροφο και συμπολεμιστή Ελπήνορα, τον ανταγωνιστή του Αίαντα, δεν αποτελούν μόνο κομμάτια κορυφαίας επικής ποίησης, αλλά πυρήνες φιλοσοφίας για το είναι, την έννοια του όντος, τη ζωή και το θάνατο, τη ζωή μετά το θάνατο.

Ο Όμηρος στη Νέκυια εικονοποιεί λεκτικά, θεατρικά εντέλει τον κόσμο του Άδη. Αποσπασματικές, σκιερές, απόκοσμες, σκοτεινές και συγχρόνως διαφανείς φιγούρες κατοικούν στο βασίλειο του πιο απόλυτου θεού. Δεν είναι ωστόσο ο φόβος που κυριαρχεί, αν και στην αρχή ο Οδυσσέας δοκιμάζει και αυτό το συναίσθημα καθώς κατεβαίνει στον κάτω κόσμο και συναντά τις σκιές των νεκρών. Αυτό που κυριαρχεί σε όλη τη ραψωδία είναι ο νόστος για τη ζωή, ο πόθος για αγάπη, η απελπισία γιατί η ζωή κυλάει σαν το νερό, χάνεται σαν όνειρο την αυγή και αυτό που μένει είναι η σπαρακτική μνήμη της. Οι νεκροί, με σώματα άυλα, σαν ολογράμματα αιθάλης, κινούνται στον βασίλειο του Άδη κουβαλώντας τη διαξιφιστική ανάμνηση του φωτός, της ζέστης των σωμάτων και της ανθρώπινης επαφής. Αμίλητοι, ανάμνηση της μορφής τους, νεφελώματα πεθαμένων άστρων, αλλά ωστόσο έχοντας ψυχή ζώσα, κινούνται προς τον Οδυσσέα με την ελπίδα να κοινωνήσουν από το μαύρο αίμα των σφαχτών, θυσία στο θεό του Κάτω Κόσμου, και να αποκτήσουν έστω για λίγο την ικανότητα του λόγου, να βγουν από τη σιωπή, καθώς το αίμα, δηλαδή, η ζωοδόχος ουσία του σώματος, θα τους δώσει προσωρινά ομιλία.

Η δομή της ραψωδίας είναι γεροχτισμένη, ρυθμική, με εξάρσεις, υφέσεις, αρμονικά πεδία και σπιράλ έντασης. Κορυφώνεται βαθμιαία από τις πρώτες εικόνες του κάτω κόσμου μέχρι τη μαντεία του Τειρεσία, απλώνεται τρυφερά στο διάλογο με τη νεκρή μητέρα, επανέρχεται οξεία, μέσα από τα αλλεπάλληλα νεκρά πρόσωπα που βλέπει ο Οδυσσέας μέχρι τη συνάντηση με τον Αγαμέμνονα. Η κορύφωση συνεχίζει εκ νέου μέχρι το διάλογο με τον Αχιλλέα, ο οποίος αναφωνεί τραγικά ότι θα προτιμούσε να είναι δουλικό του χειρότερου και πιο φτωχού αφέντη στον πάνω κόσμο, παρά εδώ τιμημένος άρχοντας. Στη συνέχεια και ενώ κατά κύματα οι νεκροί έρχονται προς το μέρος του, βλέπει τον τόπο του μαρτυρίου για τον γιο της Γης τον Τιτυό, το βάσανο του Σίσυφου, τη δίψα του Τάνταλου. Μέσα από το σκοτάδι και τις πυκνές, απόκοσμες νεφέλες, σιγά σιγά ο Οδυσσέας θα αποχωριστεί τον κόσμο των νεκρών και θα ανέλθει με τη βοήθεια του Ωκεανού στο πέλαγος, για να αντικρύσει την ανατολή του Ήλιου.

ως παράσταση-αναλόγιο-ηχοτοπική εγκατάσταση καταφέρνει να αναγάγει την εμπειρία του Οδυσσέα σε προσωπικό ταξίδι πολλαπλών διαστάσεων για το κοινό που την παρακολουθεί.

Αν η ανάγνωση της Νέκυιας, προσφέρει αλλεπάλληλα κύματα συγκίνησης στον επίμονο αναγνώστη, θυμίζοντας του τη γνωστή ρήση του Εκκλησιαστή για την ματαιότητα των πάντων και την προσωρινότητα του ανθρώπου, τότε η Νέκυια στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, ως παράσταση-αναλόγιο-ηχοτοπική εγκατάσταση καταφέρνει να αναγάγει την εμπειρία του Οδυσσέα σε προσωπικό ταξίδι πολλαπλών διαστάσεων για το κοινό που την παρακολουθεί.

Η σκηνοθεσία του Χρήστου Παπαδόπουλου είναι μια επική, εικονοκλαστική σύνθεση. Η σκηνοθετική του άποψη ξεδιπλώνεται στη λιτή σκηνή, με την επένδυση από μαύρα, βαριά, υφασμάτινα παραπετάσματα (σκηνικά: Κλειώ Μπομπότη), εκεί όπου ο Γιάννης Αγγελάκας και η Όλια Λαζαρίδου αναλαμβάνουν να δώσουν φωνή στον Οδυσσέα και τα πλάσματα του Κάτω Κόσμου. Με ύφος στιβαρό, δωρικό, οι δύο επιβλητικοί επιτελεστές-ραψωδοί-αφηγητές δίνουν τον απαραίτητο χώρο στη γλώσσα να αποκτήσει σώμα και δράση. Η φροντισμένη μετάφραση του Γιώργου Ψυχουντάκη συνδιαλέγεται ουσιαστικά με τη διασκευή, τη δραματουργική επιμέλεια και την προσθήκη επιμέρους ομιλιακών μοτίβων του Γιάννη Αγγελάκα και της Θεοδώρας Καπράλου, αποδίδοντας παραστασιακά και σε πληρότητα τον πλούτο του ομηρικού έπους.

Συγκροτείται ένας ηχητικός τρόπος που στην ουσία του δρα ως σχεδιαστής του χώρου και του χρόνου, ενώ συγχρόνως ερμηνεύει προσεκτικά το λόγο.

Για την σκηνική απόδοση της αλλόκοσμης ατμόσφαιρας, η μουσική (μουσική σύνθεση: Γιάννης Αγγελάκας) ενσωματώνεται αρμονικά στη συνολική ηχητική σύνθεση (σχεδιασμός ήχου-πρόσθετη μουσική: Coti K.). Έτσι συγκροτείται ένας ηχητικός τρόπος που στην ουσία του δρα ως σχεδιαστής του χώρου και του χρόνου, ενώ συγχρόνως ερμηνεύει προσεκτικά το λόγο. Η ηχοτροπική αυτή διεργασία είναι εντέλει ένας ηχητικός τόπος, αιχμαλωτιστικά μινιμαλιστικός, απολύτως σύγχρονος και συνάμα καθηλωτικός, με τις γυναικείες φωνές των τεσσάρων χορωδών, μαζί με τους μουσικούς να λειτουργούν ενισχυτικά. Η οπερατική λογική υποφώσκει μεν στη σύνδεση των μουσικών και αφηγηματικών μερών του έργου, χωρίς όμως να παραπέμπει μονοσήμαντα στην κλασική δομή άριας- ρετσιτατίβο, καταδεικνύοντας την ανορθόδοξη, συνθετική εμπειρία του Γιάννη Αγγελάκα και την μελετημένη σκηνοθεσία του Χρήστου Παπαδόπουλου.

Η παράσταση-σκηνική αφήγηση απογειώνεται καθώς το επιμελημένο ηχοτοπίο διαδρά με τους φωτισμούς (σχεδιασμός φωτισμών: Ελίζα Αλεξανδροπούλου), οι οποίοι είναι παραδειγματικά σχεδιασμένοι. Το σκότος στο οποίο υποφώσκει το φως, οι σαρώσεις ψυχρού φωτός (κάθετες κι οριζόντιες), το παίγνιο των σκιών με το φως και η εστίαση σε πρόσωπα ή σώματα με τη συνακόλουθη προβολή τους στις κάθετες σκηνικές επιφάνειες, όπως και ο διάλογος του φωτός με το σκηνικό νέφος που δίνει την ψευδαίσθηση του όγκου στις σκιές, όπως επίσης εμπρόθετα αλλοιώνει τις διαστάσεις των επί σκηνής δρώντων, είναι σχεδιασμένα για να αναγάγουν την εμπειρία της θέασης σε μια εμπειρία καταβύθισης. Ο θεατής νιώθει ότι ταξιδεύει στο χώρο και στο χρόνο, αντιλαμβανόμενος την πιθανότητα των κοσμικών διαστάσεων. Ο χρόνος αντιμετωπίζεται σκηνικά και ηχητικά σαν γλυπτό, ενώ παράλληλα οι χωρικότητες που παράγει το παίγνιο τους φωτός με τη σκιά συστήνουν ένα τοπιακό assemblage με αποτέλεσμα η πολυτοπικότητα και τα χρονικά μπρος-πίσω που υπάρχουν στη ραψωδία να ερμηνεύονται ουσιαστικά και αφαιρετικά.

Φως και σκιά, ήχοι και μουσική, φωνές και σώματα έχουν συντονιστεί αναπάντεχα. Η εμπειρία των χωροχρονικών πτυχώσεων, η αντήχηση της θεωρίας των χορδών σε συνδυασμό με την επική ποίηση από την εποχή όπου ο Παλαιός των Ημερών έφτιαχνε τον κόσμο των ηρώων και των παθών, καθιστούν την παράσταση της Νέκυιας κορυφαίο επιτελεστικό γεγονός.

Φως και σκιά, ήχοι και μουσική, φωνές και σώματα έχουν συντονιστεί αναπάντεχα. Η εμπειρία των χωροχρονικών πτυχώσεων, η αντήχηση της θεωρίας των χορδών σε συνδυασμό με την επική ποίηση από την εποχή όπου ο Παλαιός των Ημερών έφτιαχνε τον κόσμο των ηρώων και των παθών, καθιστούν την παράσταση της Νέκυιας κορυφαίο επιτελεστικό γεγονός. Τόσο εμβυθιστικά καθηλωτικό και τόσο φευγαλέο, όσο η ίδια η ζωή. Τόσο εκτυφλωτικά εθιστικό, όπως το λαμπρό, θερμό φώς που σιγά σιγά λούζει τη σκηνή και την πλατεία, καθώς ο Οδυσσέας αντικρίζει το φως του Ήλιου, σημασιοδοτώντας μια πράξη αναγέννησης ή αφανισμού. Μια θεοφάνεια.

* Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι θεατρολόγος-εκπαιδευτικός και κριτικός θεάτρου. 

info

Μετάφραση: Γιώργος Ψυχουντάκης 
ΣΥΛΛΗΨΗ, ΣΥΝΘΕΣΗ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΓΓΕΛΑΚΑΣ
ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΔΙΑΣΚΕΥΗ & ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΙ ΣΤΙΧΟΙ ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΓΓΕΛΑΚΑΣ, ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΠΡΑΛΟΥ
ΕΝΟΡΧΗΣΤΡΩΣΗ ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΓΓΕΛΑΚΑΣ, ΗΛΙΑΣ ΜΠΑΓΛΑΝΗΣ
ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΧΟΥ & ΠΡΟΣΘΕΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ COTI K.
ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΠΡΑΛΟΥ
ΣΚΗΝΙΚΑ ΚΛΕΙΩ ΜΠΟΜΠΟΤΗ
ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΦΩΤΙΣΜΩΝΕ ΛΙΖΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΒΟΗΘΟΣ ΦΩΤΙΣΤΗ ΜΑΡΙΕΤΤΑ ΠΑΥΛΑΚΗ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΚΟΣΤΟΥΜΙΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΑΡΑΠΟΓΛΟΥ
ΒΟΗΘΟΣ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗ ΕΙΡΗΝΗ ΜΠΟΥΝΤΑΛΗ
ΒΟΗΘΟΣ ΣΚΗΝΟΓΡΑΦΟΥ ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΚΑΛΑΪΤΖΑΝΤΩΝΑΚΗ
ΑΦΗΓΗΣΗ ΟΛΙΑ ΛΑΖΑΡΙΔΟΥ & ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΓΓΕΛΑΚΑΣ
ΜΟΥΣΙΚΟΙ ΗΛΙΑΣ ΜΠΑΓΛΑΝΗΣ (ΠΛΗΚΤΡΑ ΠΡΟΣΘΕΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ), ΝΙΚΟΣ ΓΙΟΥΣΕΦ (ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΡΙΟΝΙ), ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΑΛΕΠΑΚΗΣ (ΠΡΟΗΧΟΓΡΑΦΗΜΕΝΟ MODULAR SYNTHESIZER)
ΦΩΝΗΤΙΚΑ ΓΙΩΤΑ ΚΟΛΙΟΥΣΗ, ΕΙΡΗΝΗ ΚΟΛΙΟΥΣΗ, ΝΕΦΕΛΗ ΜΠΡΑΒΑΚΗ, ΜΥΡΤΩ ΣΤΑΥΡΑΚΙΔΟΥ-ΖΑΧΟΥ
PERFORMERS ΦΩΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΠΑΓΩΝΑ ΜΠΟΥΛΜΠΑΣΑΚΟΥ, ΑΜΑΛΙΑ ΚΟΣΜΑ, ΘΕΜΙΣ-ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΝΔΡΕΟΥΛΑΚΗ, ΕΙΡΗΝΗ ΜΠΟΥΝΤΑΛΗ
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΥΠΕΡΤΙΤΛΩΝ ΣΤΑ ΑΓΓΛΙΚΑ: ΜΕΜΗ ΚΑΤΣΩΝΗ
ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΟΣ ΥΠΕΡΤΙΤΛΙΣΜΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ
ΠΑΡΑΓΩΓΗ – ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ WILD ROSE PRODUCTIONS / ΓΙΩΡΓΗΣ ΔΡΑΓΑΤΑΚΗΣ – ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΠΕΤΡΑΚΗ
LINE PRODUCTION CULTOPIA / ΚΑΣΣΗ ΚΑΦΕΤΣΗ
ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΣΤΕΓΗ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΩΝΑΣΗ