Όλη η Ελλάδα μια «Επαρχία» – Για την παράσταση του Μιχάλη Βιρβιδάκη στο θέατρο της Οδού Κυκλάδων (κριτική)

Ο Μιχάλης Βιρβιδάκης, από το 1987 έως σήμερα έχει γράψει τρία θεατρικά έργα ιδιότυπου ρεαλισμού, που έχουν ανέβει επί σκηνής, και που διακρίνονται για τα ποιητικά και τα αλληγορικά τους στοιχεία. Στο τελευταίο του έργο, την «Επαρχία», σε έξοχη σκηνοθεσία Γιώργου Σκεύα, η παθογένεια, τα τραύματα, η ανομία αναδεικνύονται σε κατεξοχήν γνωρίσματα του κοινωνικού βίου, όπου η διαφθορά των θεσμικών οργάνων (αστυνομικού και βουλευτή) και η εκποίηση των ιδεολογιών χαράσσουν έναν ευτελή ιδεολογικό ορίζοντα.

Ο μηδενισμός εμφανίζεται ως αναρχική στάση (και μάλιστα με θεωρητική θεμελίωση τον Προυντόν!), ο κομφορμισμός, η ευήθεια και η τρυφηλότητα πλασάρονται από τους ήρωες ως πραγματισμός, η θρησκοληψία, η ημιμάθεια και η στενότητα αντίληψης μεταστοιχειώνονται σε ανερμάτιστη στάση αποφυγής της πραγματικότητας (και μάλιστα με θεωρητική θεμελίωση την αποστασιοποίηση του Μπρεχτ!) και όλα αυτά λαμβάνουν χώρα σε κάποια ελληνική επαρχία. Οι ήρωες του έργου σκιαγραφούν μια ζοφερή κοινή μοίρα, μια κοινή νοθευμένη κουλτούρα: ολόκληρη η Ελλάδα κατατρύχεται από τη νοσηρότητα και την ασφυκτική ατμόσφαιρα του επαρχιακού βίου, σε μια ποιητική αλληγορία.

Οι επιμέρους αφηγήσεις εμφανίζονται παραθετικά στο έργο: παραμονές Χριστουγέννων, τρεις περιθωριακοί νεαροί οπαδοί του «Πιερικού» οργανώνουν τη ληστεία μιας τράπεζας, μετά από μια πρώτη, κωμικά αποτυχημένη απόπειρα. Κορυφαία η σκηνή όπου οι τρεις τους, με μηδενικό στην ουσία βαθμό επικοινωνίας, γιορτάζουν πανηγυρικά τον «Πιερικό». Αυτοί οι λούμπεν νέοι άνθρωποι τρέφουν την ψευδαίσθηση ότι είναι σε θέση να διαβρώσουν το βαθιά ριζωμένο κατεστημένο και τους μηχανισμούς του, παραμένουν όμως εγκλωβισμένοι στα δομικά αδιέξοδα στη βάση των οποίων έχει οικοδομηθεί η σύγχρονη Ελλάδα.

Αυτοί οι λούμπεν νέοι άνθρωποι τρέφουν την ψευδαίσθηση ότι είναι σε θέση να διαβρώσουν το βαθιά ριζωμένο κατεστημένο και τους μηχανισμούς του, παραμένουν όμως εγκλωβισμένοι στα δομικά αδιέξοδα στη βάση των οποίων έχει οικοδομηθεί η σύγχρονη Ελλάδα.

«Εκτός τειχών» του κοινωνικού σώματος, ο γνωστός «λάκκος» του «Θεάτρου της Οδού Κυκλάδων» εδώ αξιοποιείται άριστα μέσα από τη σκηνοθετική προσέγγιση του Γιώργου Σκεύα: ο εκκεντρισμός της κάθε ξεχωριστής persona, η απόλυτη μοναξιά που αναδίδουν οι χαρακτήρες στην απονενοημένη τους προσπάθεια να επικοινωνήσουν, το φορτίο των ανεκπλήρωτων, ματαιωμένων τους ονείρων, το αδιέξοδο των εσφαλμένων επιλογών τους, όλα βουλιάζουν σ’ αυτό το όρυγμα που, λίγο ως πολύ, συνοψίζει την αποτελμάτωση του κοινωνικοπολιτικού βίου της χώρας μας.

Ο Ορέστης Τζιόβας, αυτός ο εξαιρετικός ηθοποιός, είναι ακριβέστατος στην ενσάρκωση του αστυνόμου Μάκη που, σε μια επιχείρηση σύλληψης ενός διακινητή ναρκωτικών, κρατά για πάρτη του μια ποσότητα και την κρύβει στην κουφάλα ενός δέντρου, όμως στη θέση της βρίσκει ένα ειρωνικό σημείωμα – ένα κοινό πρεζόνι της γειτονιάς τού την έχει βουτήξει. Το κωμικό της περίστασης αποκαλύπτει τις σαθρές βάσεις, ιδεολογικές και θεσμικές, στις οποίες θεμελιώνει το προφίλ του ο εκπρόσωπος της εκτελεστικής εξουσίας.

Την παράσταση κυριολεκτικά κλέβει ο Τάσος Λέκκας στον ρόλο του Ίγκι, ενός νεαρού που μεγάλωσε υιοθετημένος από τον παπά της ενορίας και ωστόσο ολίσθησε στα ναρκωτικά από έλλειψη ηθικού ερείσματος. Η ερμηνεία του είναι υπέροχη, όχι τόσο λόγω του «πιασάρικου» χαρακτήρα ενός ανθρώπου που κεκεδίζει, όσο λόγω της βαθύτατης ευαισθησίας που επιδεικνύει στα περάσματα μεταξύ των διαφορετικών διαθέσεων και της ταχύτητάς του στην αντίληψη αυτών των μεταβάσεων και στη συγκινητική διάνοιξη ενός παραθύρου προς την υπέρβαση. Θυματοποιημένος ήδη από τα γενοφάσκια του, ο Ίγκι δεν είναι τόσο ένας ροκ σταρ σαν τον Ίγκι Ποπ, όσο ένα παρατημένο μωρό που κλαίει γοερά και συνταράσσει με το παράπονό του ολόκληρη τη γειτονιά, διατηρεί ερωτική σχέση με τη μηχανή του που την αποκαλεί «Τζένη», ενώ ψάλλει παράφωνα μπροστά στο τείχος της εξουσίας το «Γλυκύ μου έαρ», και μάλιστα σε εποχή Χριστουγέννων: ο Μιχάλης Βιρβιδάκης βάζει μια χιουμοριστική ποιητική «τρικλοποδιά» μπροστά στα μάτια του θεατή για να ταυτίσει τη γέννηση με τον θάνατο!

Η Γρηγορία Μεθενίτη επίσης πολύ καλή στον ρόλο της Όλα, μιας κοπέλας εκπορνευμένης ήδη από την εφηβεία της, που σχετίζεται σεξουαλικά πρώτα με τον αστυνομικό κι έπειτα με τον βουλευτή. Αντικείμενο βιασμού, κακοποίησης, ευνουχισμού και συστηματικής εκμετάλλευσης, η Όλα, μετερχόμενη και αυτή της ανομίας, κάνει τα αδύνατα δυνατά για να μαζέψει το ποσόν που της χρειάζεται ώστε να φύγει δια παντός στα εξωτικά νησιά Κουκ – ένα ακόμη στοιχείο ποιητικής απόδρασης, που είναι χαρακτηριστικό της δραματουργίας του Βιρβιδάκη.

...διατηρεί ερωτική σχέση με τη μηχανή του που την αποκαλεί «Τζένη», ενώ ψάλλει παράφωνα μπροστά στο τείχος της εξουσίας το «Γλυκύ μου έαρ», και μάλιστα σε εποχή Χριστουγέννων!

Πολύ καλός και ο Νίκος Αρβανίτης στον ρόλο του επαρχιακού βουλευτή που είναι, βεβαίως, απολύτως διεφθαρμένος και φαλλοκράτης και αντιμετωπίζει έντρομος το καρυωτακικό ρεβόλβερ του γιου του – αυτό το ρεβόλβερ που μεταφέρεται σ’ ένα μυστηριώδες κουτί, σαν να «εγκιβωτίζει» τη βία και να την περνά από χέρι σε χέρι δίκην φθοράς, σήψης και καταστροφής. Την πετυχημένη σύνθεση του καστ συμπληρώνουν ο Απόστολος Καμιτσάκης στον ρόλο του «διανοούμενου» Γαβρίλη, ο Δημήτρης Αποστολόπουλος στον ρόλο του «βουτυρόπαιδου» Σάκη και η Δήμητρα Βήττα στον ρόλο της μικροαστής Βούλας. Κανείς από τους τρεις δεν αποδίδεται με αφελή ηθογραφική προσέγγιση, αλλά και οι τρεις φέρουν δυνάμει γνωρίσματα μεταμορφωσιγενή – εγκυμονούν κάτι άλλο, απροσδιόριστο και γενικευτικό, που αφορά την έκβαση του έργου, ωστόσο αφήνουν την έκβαση «ανοιχτή». Αυτό το γεγονός υποστηρίζει τον χαρακτήρα της «Επαρχίας» ως αντιπροσωπευτικού έργου του ποιητικού ρεαλισμού.

Είκοσι χρόνια δουλειάς του Μιχάλη Βιρβιδάκη στα Χανιά

Η αξιοσημείωτη θεατρική δραστηριότητα του θεάτρου «Κυδωνία» των Χανίων συνοδεύεται και από μιαν αντίστοιχης ποιότητας εκδοτική δραστηριότητα: ο Μιχάλης Βιρβιδάκης, μαζί με τη σύντροφό του φιλόλογο και συγγραφέα Λίλα Τρουλινού και με τη συνδρομή συνεργατών του, εκδίδει για κάθε έργο που ανεβάζει και ένα βιβλίο με το κείμενο μεταφρασμένο (αν πρόκειται για ξένο συγγραφέα) είτε από τον Δημήτρη Κιούση, είτε από τον ίδιον, είτε από άλλον μεταφραστή και σχολιασμένο αναλυτικά. Σε αυτήν τη σειρά εντάσσεται και το βιβλίο της θεατρολόγου Ιωάννας Ρεμεδιάκη Εταιρεία Θεάτρου Μνήμη – Θέατρο Κυδωνία. 20 χρόνια θέατρο στα Χανιά, 2000-2020, που ήδη κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία. Η κυρία Ρεμεδιάκη παρουσιάζει στο βιβλίο της τη σημαντική συνεισφορά του θεάτρου «Κυδωνία» στην πολιτιστική ζωή του τόπου (της Ελλάδας εν γένει αλλά και ειδικότερα της Κρήτης), «κόντρα στη σύγχρονη αδράνεια, στην μισαλλοδοξία και στην βολική τακτοποίηση της τέχνης στα πολυτελή και μη απαραίτητα», όπως γράφει χαρακτηριστικά στην εισαγωγή.

Ο Μιχάλης Βιρβιδάκης, ξεχωριστή παρουσία για σαράντα δύο συναπτά έτη στον χώρο του ελληνικού θεάτρου, έχει γράψει τα θεατρικά έργα «Το φεγγάρι και η λίρα», «Στην Εθνική με τα μεγάλα» (ανέβηκε στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων σε σκηνοθεσία Μαστοράκη, το 1997) και «Περί φύσεως» (ανέβηκε δύο φορές σε αθηναϊκές σκηνές). Συνεργάστηκε ως βοηθός σκηνοθέτη στη «Νέα Σκηνή» του Λευτέρη Βογιατζή με το έργο του Γριμπογιέντοφ «Συμφορά από το πολύ μυαλό» (1985) και με τον «Μισάνθρωπο» του Μολιέρου (1995/6). Το 1991 ίδρυσε την «Εταιρεία Θεάτρου Mνήμη» και τον Μάιο του 1992 έκανε την πρώτη παρουσίαση κειμένων του Γιέιτς στο παλιό τυπογραφείο του «Εμπρός». Στον Εξώστη του «Αμόρε» παρουσίασε το έργο του Βέντεκιντ «Θάνατος και Διάβολος», ενώ το 1998 σκηνοθέτησε στο Θέατρο της οδού Κυκλάδων τον «Ναυτικό» του Πεσσόα.

Τον Μάιο του 2001 ανέβασε στα Χανιά τον «Εραστή» του Πίντερ. Το 1996 ίδρυσε και τη δραματική σχολή στο θέατρο «Κυδωνία» των Χανίων, απόφοιτοι της οποίας, στελεχώνουν μέχρι και σήμερα μιαν αξιοζήλευτη σειρά τριάντα εννέα δραματουργικών επιλογών και παραστάσεων: Μπέκετ, Πίντερ, Μπέρνχαρντ, Χάντκε, Φόσσε, Μάμετ, Μπάχμαν, Πεσσόα, Βέντεκιντ, Στέρνχαϊμ, Λουστγκάρτεν, Νέιλορ, Μπάρτλετ, Φριτς, Ρέιν, Λέντον, Κούτι, Κένι, Γιουρσενάρ, Πέιν, Κλάνσι, Ταμπούκι, Νουρέν, Γιέιτς, Σκίννερ, αλλά και Παπαδιαμάντη, Κεχαΐδη, Βαλτινό, Εμπειρίκο, Χιόνη, Αντονά, Κακάρογλου, Μανουσάκη, Μαρινάκη. Είκοσι οκτώ πανελλήνιες πρώτες έργων στα Χανιά φέρνουν το θέατρο «Κυδωνία» αξιολογικά σε θέση ίση, εάν όχι καλύτερη, με πλειάδα θεάτρων της πρωτεύουσας και της συμπρωτεύουσας.

Η δραματική σχολή του Μιχάλη Βιρβιδάκη έχει επανειλημμένως δώσει βήμα σε ταλαντούχους ηθοποιούς που προέρχονται και από άλλους επαγγελματικούς χώρους: Στελλίνα Ιωαννίδου, Κατερίνα Μαντίλ, Αιμίλιος Καλογερής, Μαρία Γιαννικάκη, Έβελιν Σαγώνα, Μιχάλης Ναξάκης, Γιάννης Αγγελάκης, Όλγα Στεργιοπούλου, Ντία Κοσκινά, Εμμανουήλ Στεφανουδάκης, Πάρης Χαμουρίκος. Πέρυσι ο Φώτης Κοτρώτσος πρωταγωνίστησε με ζηλευτό επαγγελματισμό και άκρως συγκινητικό αποτέλεσμα στη θερινή παράσταση του έργου του Θανάση Βαλτινού «Το συναξάρι του Αντρέα Κορδοπάτη».

Με την εξαίρετη γραφιστική επιμέλεια του τόμου της κα Ρεμεδιάκη από τον Αιμίλιο Καλογερή και με την εικαστική παρέμβαση της Όλγας Βερυκάκη, η μελέτη καταδεικνύει τον υψηλό πήχυ που εξαρχής έθεσε ο Μιχάλης Βιρβιδάκης στα Χανιά. To βιβλίο, επίσης, περιλαμβάνει κείμενα των καθηγητών Αλέξη Πολίτη, Αγγέλας Καστρινάκη, Βασίλη Κάλφα και Αγγελικής Καραθανάση-Μανουσάκη, των συγγραφέων και ποιητών Δημήτρη Δασκαλόπουλου, Κώστα Κουτσουρέλη, Κλαίρης Μιτσοτάκη και Λεωνίδα Κακάρογλου, των σκηνοθετών Έφης Θεοδώρου, Νικηφόρου Παπανδρέου και Έμμυς Παπαβασιλείου, του μεταφραστή και συνεργάτη του θεάτρου Δημήτρη Κιούση, του εκδότη Μανώλη Γ. Μπουζάκη και του κινηματογραφιστή Σταύρου Ψυλλάκη, ερωτηματολόγια προς θεατές και συνεντεύξεις από συνεργάτες, ηθοποιούς και μαθητές της Δραματικής Σχολής του «Κυδωνία», πλήρη στοιχεία της παραστασιογραφίας της «Εταιρείας Θεάτρου Μνήμη» στα Χανιά αλλά και της πρώτης 10ετίας των δραστηριοτήτων της 1990-2000 στην Αθήνα, καθώς και παρουσίαση της δραματουργίας του Μιχάλη Βιρβιδάκη.

Διακεκριμένοι άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών έχουν παρελάσει στο θέατρο «Κυδωνία» ως θεατές ή ως φιλοξενούμενοι φίλοι: από τους κριτικούς ο Ανταίος Χρυσοστομίδης, η Σωτηρία Ματζίρη, η Μαρώ Τριανταφύλλου, η Πόλυ Χατζημανωλάκη, ο Κώστας Γεωργουσόπουλος, ο Γρηγόρης Ιωαννίδης, ο Γιώργος Βιδάλης, ο Σπύρος Παγιατάκης, από συγγραφείς ο ίδιος ο Αντόνιο Ταμπούκι, η Ελίζαμπεθ Κούτι, ο Τζέιμς Φριτς, ο σταθερός συνεργάτης και μεταφραστής Δημήτρης Κιούσης, ο ποιητής και εκδότης Κώστας Κουτσουρέλης, ο Σταύρος Πετσόπουλος, ο Δημήτρης Αντωνακάκης, η Ιωάννα Κουτσουδάκη, η Ρένα Βαλυράκη, ο Ειρηναίος Μαράκης, καθώς και ο υποφαινόμενος.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).