promitheas kentriki

Για την παράσταση του Νίκου Καραθάνου «Προμηθέας», βασισμένη στο κείμενο του Αισχύλου (μτφρ. Γιάννης Αστερής) και διασκευασμένη από τον ίδιο και τον Γιάννη Αστερή, η οποία θα παρουσιάζεται στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση μέχρι και τις 30 Οκτωβρίου.

Του Νίκου Ξένιου

Άνοιγμα της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση με τον άρτιο, καλοδουλεμένο, έτοιμο για διεθνή καριέρα «Προμηθέα» του Νίκου Καραθάνου. Ο Προμηθέας, το Κράτος, ο Ερμής, η Βία, η Ιώ, ο Ήφαιστος και ο Ωκεανός κινούνται ως χαρακτήρες μέσα σ’ ένα σπιτάκι με δίρριχτη στέγη και ελάχιστα τετραγωνικά, που θα μπορούσε να είναι μια τομή του Καύκασου. Στην αριστοτεχνική σκηνική κατασκευή της Εύας Μανιδάκη, που θραύεται και ανασχηματίζεται, κινείται και εξελίσσεται, κινούνται τα νεόκοπα δραματικά πρόσωπα του Νίκου Καραθάνου και του Γιάννη Αστερή. Οι νέοι ήρωες, όμως, εκφέρουν μια σύγχρονη εκδοχή του λόγου του Αισχύλου: αποτελούν το οικογενειακό περιβάλλον του Τιτάνα και μπαινοβγαίνουν στο Σπίτι/Βράχο του για να του συμπαρασταθούν στον αγώνα που διεξάγει μέσα στους αιώνες.

Η στέγη, το σπήλαιο, το πυρ: «μια σταύρωση στον Καύκασο»

Το θεωνύμιο «Προμηθέας» σημαίνει τον Νου που σκέφτεται προτού ενεργήσει (ο Προμηθέας είναι «θηλύνους», δηλαδή το αντίστροφο του αδελφού του Επιμηθέα) και ο δραματικός αυτός χαρακτήρας είναι το πολιτισμικό σύστοιχο της θεότητας που χαρίζει στους ανθρώπους το κλοπιμαίον πυρ: ο Προμηθέας δίνει στους ανθρώπους την πρώτη σπίθα του πυρός, «ανάβοντάς» τους την πολιτισμική δυνατότητα να περιγράφουν τα πράγματα με λέξεις, αντίθετα από τον Θεό της Παλαιάς Διαθήκης που επιφυλάσσει την έκτακτη αυτή ικανότητα μόνο για τον Εαυτό Του.

O φιλάνθρωπος θεός που έσωσε από το σκοτάδι και τον αφανισμό τους θνητούς ταυτόχρονα τους δίδαξε τη γεωργία, τους αριθμούς, τις ελπίδες, αλλά και τις ποιότητες των πραγμάτων: τα χρώματα, τους ήχους, τις οσμές, τα συναισθήματα, εξοργίζοντας τον εξουσιαστή Δία και προκαλώντας τη μήνιν και την αμείλικτη τιμωρία του.

Εκτός από αυτή τη διάσταση κοσμογονικής επανάστασης του μύθου, ο φιλάνθρωπος θεός που έσωσε από το σκοτάδι και τον αφανισμό τους θνητούς ταυτόχρονα τους δίδαξε τη γεωργία, τους αριθμούς, τις ελπίδες, αλλά και τις ποιότητες των πραγμάτων: τα χρώματα, τους ήχους, τις οσμές, τα συναισθήματα, εξοργίζοντας τον εξουσιαστή Δία και προκαλώντας τη μήνιν και την αμείλικτη τιμωρία του. Καταγραφές προϊστορικής, πανανθρώπινης μνήμης σε ένα σύνολο απαγορεύσεων, ταμπού και πόνων που συνοψίζουν τα διδάγματα της πείρας του είδους πάνω στον πλανήτη. Με τα λόγια του Νίκου Καραθάνου από τη συνομιλία του με την Αργυρώ Μποζώνη στη Lifo:

«Νιώθεις, όταν είσαι είκοσι πέντε εκατοστά, σαν να είσαι εκατό μέτρα και γιατί, όταν διασχίζεις δυο μέτρα, είναι σαν να διασχίζεις όλη την πλάση; Εκεί, λοιπόν, ανάμεσα στις φτέρνες του πατέρα σου, σε κάθε κίνηση, ο κόσμος γύρω σου βροντάει και αναστατώνεται η φύση και θέλεις να πάρεις τις λέξεις, να τις μεγαλώσεις, να τις πληθύνεις για να σου βροντήξουν».

promitheas 03

Το άγχος του Θεού για την απώλεια της Εξουσίας

Το κύριο μέλημα του κοσμοκράτορα Δία είναι να μην απολέσει την επίγεια εξουσία του. «Φορητός ουκ αν, ει πράσσοις καλώς»: κάθε προσπάθεια αντίδρασης πρέπει να παταχθεί. Υπό ένα ευρύτερο πρίσμα θεωρημένο, το προμηθεϊκό (όπως και το σισύφειο) μαρτύριο αφορά (ως αρχέτυπο, που είναι) το σύνολο της ανθρωπότητας, τα δε συστατικά του στοιχεία είναι τα κατηγορήματα της απτής, ευτελούς καθημερινότητας: ο νεροχύτης, το τραπέζι της κουζίνας, το μαξιλάρι, το ψυγείο με την κατάψυξή του, δυο τρεις καρέκλες κι ένα παράθυρο/χαραμάδα προς ένα σκοτεινό, απειλητικό εξωτερικό τοπίο. Ο ανθρώπινος πόνος προϋποθέτει την ενανθρώπιση του Θείου, και αυτή είναι μια βεβαιότητα που αντλείται από τον κλασικό παραλληλισμό του Καθηλωμένου Προμηθέα με τον Εσταυρωμένο Ιησού.

Ως μικρό παιδί, ο θεατής καλείται να ακούσει, ευθύς εξαρχής, το αφήγημα περί της Αρχικής Γνώσης: να μάθει, δηλαδή, με έναν διαφορετικό τρόπο, πως η αντιπαράθεση προς την Εξουσία έχει τεράστιο τίμημα, αλλά και πως αξίζει τον κόπο. Ο «τύπος των ήλων» για την υπαρξιακή βαρύτητα του τιτανικού μαρτυρίου –πέραν της πίστης που προϋποθέτει– είναι η πραγματικότητα του ατομικού μαρτυρίου καθενός ανάμεσά μας, σε μια διεργασία διπλής ανάκλασης και αποτύπωσης του ανθρώπινου πόνου σε λέξεις. Πιο συγκεκριμένα, οι ήχοι των αλυσίδων είναι η νατουραλιστική απόδοση του μαρτυρίου του Τιτάνα και του σαδισμού του Κράτους, κρυπτική ως ήχος μέσα από τον βράχο, που ταυτόχρονα είναι και απειλητικό Σπήλαιο όπου κρύβονται οι Τιτάνες του παραμυθιού, ή πηγή απ’ όπου αναβλύζουν οι μύθοι της ανθρωπότητας, «η ιστορία του παλιού κόσμου, τα μυστικά σήματα της φωτιάς και ο μυστικός δρόμος του κόσμου», όπως λέει ο κύριος Καραθάνος.

Η έξοχη μουσική δεν επενδύει απλώς την παράσταση, αντιθέτως την ενορχηστρώνει και την καθορίζει σε υψηλό βαθμό: χάλκινα πνευστά και μείξη ευτελών ήχων με κλασικότροπες και με ηλεκτρονικές συνθέσεις που αποδίδουν επική διάσταση στην Τιτανομαχία και στα πάθη του Προμηθέα και της Ιούς...

Το ηχητικό τοπίο των Άγγελου Τριανταφύλλου (μουσική) και Γιώργου Πούλιου (σχεδιασμός ήχου) αποδίδει αυτήν τη «σπηλαιώδη» διάσταση, με την ηχώ ή την αντήχηση των λέξεων. Τα crescendi της μουσικής στη σκηνή της προφητείας που δίνει ο Προμηθέας στην Ιώ το αποδεικνύουν και συνθέτουν μιαν από τις συγκινησιακά ισχυρότερες σκηνές της παράστασης. Ερμηνεύουν, επίσης, επί σκηνής οι Δημήτρης Γκόγκας (τρομπέτα), Γιάννης Γούναρης (κόρνο), Γιάννης Καΐκης (τρομπόνι), Ντίνος Τριανταφύλλου (τούμπα). Η έξοχη μουσική δεν επενδύει απλώς την παράσταση, αντιθέτως την ενορχηστρώνει και την καθορίζει σε υψηλό βαθμό: χάλκινα πνευστά και μείξη ευτελών ήχων με κλασικότροπες και με ηλεκτρονικές συνθέσεις που αποδίδουν επική διάσταση στην Τιτανομαχία και στα πάθη του Προμηθέα και της Ιούς, διάσταση πολύ μεγαλύτερη από αυτήν της καθημερινότητας.

Ένας ακόμη Προμηθέας ανάμεσά μας

Η μυθική πτυχή του ανθρώπινου βίου, καθ’ ομολογίαν του Νίκου Καραθάνου, ανιχνεύεται σε όλο της το μεγαλείο μέσα στις λεπτομέρειες της ζωής μας μέχρι να ενηλικιωθούμε: στους καυγάδες των γονιών που καταγράφονται ως άγριοι, τραυματικοί κρότοι στη συνείδηση του μικρού παιδιού (με σπασίματα πιάτων μιας παλαιάς κοπής, πατριαρχικής οικογένειας ανοίγει και κλείνει την παράσταση ο σκηνοθέτης), στους άδηλους αλλά οξείς βασανισμούς της επαναληπτικής καθήλωσης μέσα στους τέσσερις τοίχους ενός διαμερίσματος/φυλακής, στις καταγεγραμμένες μνήμες διαλόγων που αφορούν τις κανιβαλικές ενδοσυγγενικές σχέσεις και τη μικροκοινωνία της οικίας.

Ο Νίκος Καραθάνος πριν από τρια χρόνια «συναντήθηκε» με τον Προμηθέα σε μια παράσταση με τη σκηνοθεσία της Μάρθας Φριντζήλα. Τώρα, επιστρατεύοντας την εμπειρία εκείνη και τη βραχνή φωνή του, στέκεται επάξια στο ύψος του ρόλου που σχεδίασε για τον εαυτό του, με ειλικρινή στάση εκμυστήρευσης, εκθέτοντας την πιο ευαίσθητη πλευρά του επί σκηνής. Ο Γιάννης Κότσιφας ως Ήφαιστος αποδεικνύει τις ερμηνευτικές του δυνατότητες, ενώ ως Ωκεανός μεταμορφώνεται σε συγγενή Τιτάνα τύπου next door man που εναγκαλίζεται τον Προμηθέα μέσα σε ένα υγρό τοπίο δακρύων και πείθει για τη σαρκικότητά του. Η Γαλήνη Χατζηπασχάλη αποδίδει με χιούμορ το μαρτύριο της οιστρήλατης Ιούς, «προσγειώνοντας» κάπως το τιτάνειο νόημα του κειμένου σε μια πιο προσεγγίσιμη, απτή διάσταση. Επί σκηνής υποδύεται και τη Βία, μαζί με τον Χρήστο Λούλη ως Κράτος, που ενσαρκώνει την αμείλικτη, εκδικητική διάσταση της εξουσίας. Στο δεύτερο μέρος της παράστασης (ως Ερμής / φορέας του langage totalitaire), ο κύριος Λούλης εξισορροπεί τη βαρύτητα της σκηνικής του παρουσίας με εκείνη του κύριου Καραθάνου.

promitheas 02

Ένα κείμενο λειτουργικό: ελάχιστη απόκλιση από το πρωτότυπο

Θεωρώ πως το αποτέλεσμα θα ήταν συγκλονιστικό εάν γραφόταν ένα τελείως καινούργιο κείμενο, με εμβόλιμες φράσεις του Αισχύλου. Παρά το γεγονός όμως, ότι συνέβη το ακριβώς αντίθετο, πρέπει να παραδεχτώ πως το κείμενο των Καραθάνου/Αστερή είναι λειτουργικό. Εκτινασσόμενο μέσα από το πρωτότυπο του αισχύλειου Προμηθέα, επιφυλάσσει στον θεατή εκπλήξεις στα σημεία όπου η συναισθηματική φόρτιση είναι υψηλή. Με κάποια πετυχημένη αντιστοίχιση, μικρά πρόσθετα κείμενα που καταφανώς αποκλίνουν του αρχαιελληνικού πρωτοτύπου έρχονται να ενταχθούν στο συναισθηματικό «κλίμα» της παράστασης, και μάλιστα παράγοντας υψηλή συγκίνηση: απτά παραδείγματα είναι ο κατάλογος των ποταμών που θρηνούν την προσήλωση του Προμηθέα, καθώς και ο αποχαιρετιστήριος κατάλογος του Νίκου Καραθάνου προς προσφιλή πρόσωπα που ο «Προμηθέας»/καθένας ανάμεσά μας αποχωρίζεται – ένα είδος μνημοσύνου που περιλαμβάνει και την πρόσφατα εκλιπούσα ενδυματολόγο και συνεργάτιδά του Έλλη Παπαγεωργακοπούλου.

Εκτινασσόμενο μέσα από το πρωτότυπο του αισχύλειου Προμηθέα, επιφυλάσσει στον θεατή εκπλήξεις στα σημεία όπου η συναισθηματική φόρτιση είναι υψηλή.

Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» είναι, μετά τους «Όρνιθες» του Αριστοφάνη, η δεύτερη μελέτη της δραματικής παρακαταθήκης της αρχαίας Ελλάδας από τον Νίκο Καραθάνο. Όπως, λοιπόν, οι «Όρνιθες» ταξίδεψαν στο St. Ann’s Warehouse (Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης) και αναδείχθηκαν στις πρώτες παραγωγές των Η.Π.Α. για το 2018, έτσι και η υποτροφία του Ιδρύματος Ωνάση επέτρεψε στον κύριο Καραθάνο μιαν επιτόπια έρευνα σε χώρες της Λατινικής Αμερικής (Βραζιλία, Αργεντινή, Χιλή), καθώς και την πολυέξοδη παραγωγή του «Προμηθέα», του οποίου το μέλλον προαλείφεται λαμπρό.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Λάθος χώρα, το μυθιστόρημα του Γκαζμέντ Καπλάνι στο θέατρο Πόρτα

Λάθος χώρα, το μυθιστόρημα του Γκαζμέντ Καπλάνι στο θέατρο Πόρτα

Ο Παντελής Φλατσούσης, μετά τη θερμή υποδοχή της παράστασης «Εθνικό Ντεφιλέ» που παρουσίασε στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2021, συνεχίζει να διερευνά τα όρια μεταξύ μυθοπλασίας και θεάτρου ντοκιμαντέρ, σκηνοθετώντας αυτήν τη φορά μία παράσταση βασισμένη στο μυθιστόρημα Λάθος Χώρα του Gazmend Kapllani.

Επιμέλ...

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Τάσεις, στάσεις και το γυμνό μετέωρο σώμα του χορευτή. Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν.

Του Νίκου Ξένιου

Η σύγχρονη περφόρμανς αρνείται τον παραδοσιακό δυϊσμό σώματος και μυαλού και αναζητά τη συνείδηση που εδράζει στο γυμνό σώμα. Η εκτός πλαισίου χρήσ...

Δύο από τις καλύτερες παραστάσεις θεάτρου του Φεστιβάλ Αθηνών

Δύο από τις καλύτερες παραστάσεις θεάτρου του Φεστιβάλ Αθηνών

Για την παράσταση «Ιχνευτές» του Σοφοκλή, σε μετάφραση Εμμανουήλ Δαυίδ και σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού και για την παράσταση «Βάτραχοι» του Αριστοφάνη, σε μετάφραση Νίκου Α. Παναγιωτόπουλου και σκηνοθεσία Αργυρώς Χιώτη. Και οι δύο παραστάσεις παρουσιάστηκαν στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού.

Του Νίκου Ξένιου...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή που συνέγραψε ο Γιάννης Στίγκας με τον Νικόλα Ευαντινό, «Κωμωδία» (εκδ. Άγρα).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Ο Γιάννης Στίγκας και ο Νικόλας Ευαντινός μας παραδίδουν σήμερα μια νέα ποιητική Κωμωδία ...

Τι θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Τι θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Το νέο εκδοτικό πρόγραμμα των εκδόσεων Καστανιώτη για την περίοδο Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου ανακοινώθηκε πρόσφατα. Με σημαντικά έργα Ελλήνων και ξένων συγγραφέων, νέες αναγνωστικές προτάσεις που συνδυάζουν την πολυφωνία με την ποιοτική γραφή, δοκίμια και μελέτες που αναδεικνύουν τους προβληματισμούς της εποχής, βιβλία γι...

Διαβάζοντας με τον Στέλιο Τυριακίδη

Διαβάζοντας με τον Στέλιο Τυριακίδη

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Ο ηθοποιός Στέλιος Τυριακίδης απαντά σε 18 κλασικές ή αναπάντεχες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ