Η Ανθολογία του Σπουν Ρίβερ, σε σκηνοθεσία της Δήμητρας Κονδυλάκη (κριτική)

Η Δήμητρα Κονδυλάκη, μετά από προσωπική δουλειά (μετάφρασης, συγγραφής, δραματοποίησης και σκηνοθεσίας) μετέφερε στην ελληνική θεατρική σκηνή την ποιητική «Ανθολογία του Σπουν Ρίβερ» του Έντγκαρ Λη Μάστερς. Το 1915 ο Μάστερς, εμπνευσμένος από τους τάφους 212 κατοίκων του Σπουν Ρίβερ, έφτιαξε αυτήν την «ταπισερί» από 244 επιτύμβιες αφηγήσεις που στόχο τους έχουν την απομυθοποίηση της μικρής κοινωνίας των αμερικάνικων Μεσοδυτικών Πολιτειών. Η «Ανθολογία του Σπουν Ρίβερ» διακρίνεται για τη μεγάλη νοηματική συμπύκνωση των ποιημάτων της, που είναι δείγματα πρώιμου απελευθερωμένου στίχου (free verse).

Η Δήμητρα Κονδυλάκη υπογράφει τη νέα μετάφραση (υπάρχει και μια παλαιότερη, του Σπύρου Αποστόλου) και κάνει τη δραματουργική επεξεργασία είκοσι επτά επιλεγμένων αφηγήσεων και, μαζί με τον Κωνσταντίνο Τζήκα, γράφει το επίμετρο, στο πολύ φροντισμένο πρόγραμμα-κείμενο του έργου «Spoon River Quartet». Η εξαιρετική παράσταση ανέβηκε στις 3 Νοεμβρίου στο Θέατρο Σταθμός από την Εταιρεία Θεάτρου 1+1=1 σε σκηνοθεσία της κυρίας Κονδυλάκη, μιαν ανάσα πριν από το κλείσιμο των θεάτρων.  

Το αρχικό έργο

Κάποια ποιήματα που συνέθεσε ο Μάστερς το 1914, υπό το ψευδώνυμο Webster Ford, αναφέρονταν στην εμπειρία της παιδικής του ηλικίας στο Ιλινόις. Στα πρώτα ποιήματα που συνέθεσε οι χαρακτήρες αφηγούνται τις ιστορίες τους, άλλος υπό το καθαρά προσωπικό του πρίσμα, άλλος σε κάποια κρίσιμη καμπή της παρελθούσης ζωής του, άλλος ως εξωτερικός παρατηρητής της ζωής, άλλος παραπονούμενος για την κακομεταχείριση του τάφου του από τους ζωντανούς, και πάει λέγοντας. Η μετά θάνατον ζωή αποκαλύπτει τις μικρές πανουργίες με βάση τις οποίες είχαν πετύχει τη συνύπαρξη με τους συγχωριανούς τους (μεταξύ των χαρακτήρων εμφανίζεται και η Άν Ράτλετζ, ένα φημολογούμενο νεανικό φλερτ του Αβραάμ Λίνκολν). Στόχος της αναπαράστασης είναι να δελεαστούν οι θεατές, να λυπηθούν τις περιπλανώμενες αυτές ψυχές και να τις λυτρώσουν από τα γήινα δεσμά τους, ώστε το πνεύμα τους να αναπαυθεί. Όπως λυρικότατα τον περιγράφει στο επίμετρό της η Δήμητρα Κονδυλάκη, «το Σπουν Ρίβερ είναι ένας τόπος λυτρωτικής έκθεσης».

Η Ανθολογία του Σπουν Ρίβερ χρησιμοποιείται από τις σχολές θεάτρου στην Αμερική ως ύλη αυτοσχεδιασμού, γιατί –όπως δηλώνει η Δήμητρα Κονδυλάκη σε συνέντευξή της– περιλαμβάνουν «απολογισμούς ζωής, ειπωμένους με πάθος ή νηφαλιότητα, τόσο κοντά στη δική μας, περιστασιακή ή όχι, μικρή συνειδητότητα και ενδοσκόπηση».

Ενώ ακόμη συνέθετε τη συλλογή του, ο Μάστερς γνώρισε τον Ουίλιαμ Μάριον Ρήντι, ιδιοκτήτη και εκδότη του φιλολογικού περιοδικού Reedy's Mirror, μαζί με τον οποίον έκανε μια κριτική ανάγνωση αρχαίων ελληνικών επιγραμμάτων. Η πρώτη ενιαία έκδοση των ποιημάτων έγινε από τη Macmillan Company το 1915 και περιλάμβανε 209 ποιήματα. Ο ποιητής πρόσθεσε 35 νέα ποιήματα στην έκδοση του 1916, εισάγοντας καινούργιους χαρακτήρες. Ένα χρόνο αργότερα τα ποιήματα συναποτέλεσαν τη Spoon River Anthology. Χρόνια μετά έγραψε ένα αξιόλογο άρθρο για τη γένεση της συλλογής, την τεχνική της σύνθεσής της και την ανταπόκριση των κριτικών. Η Ανθολογία του Σπουν Ρίβερ χρησιμοποιείται από τις σχολές θεάτρου στην Αμερική ως ύλη αυτοσχεδιασμού, γιατί –όπως δηλώνει η Δήμητρα Κονδυλάκη σε συνέντευξή της– περιλαμβάνουν «απολογισμούς ζωής, ειπωμένους με πάθος ή νηφαλιότητα, τόσο κοντά στη δική μας, περιστασιακή ή όχι, μικρή συνειδητότητα και ενδοσκόπηση».

Το καινούργιο έργο είναι διαχρονικό

Δεδομένου ότι το αρχικό υλικό της παράστασης δεν γράφτηκε για το θέατρο, η παράσταση είναι περισσότερο μια performance, παρά ένα έργο με κλασική θεατρική δομή. Επίσης, το στοιχείο του μακάβριου αποφεύγεται συστηματικά, όπως και η φετιχοποίηση του θανάτου, με αποτέλεσμα να προκύπτει ένας μαγικός ρεαλισμός στην απόδοση των χαρακτήρων. Το Ονειρόδραμα του Στρίντμπεργκ, το Αχ, αυτά τα φαντάσματα του Εντουάρντο ντα Φίλιπο, το Κάτω από το Γαλατόδασος του Ντύλαν Τόμας και η Μικρή μας Πόλη του Θόρντον Ουάιλντερ είναι η θεατρική παράδοση που, σε συνδυασμό με τη σφιχτή και περιεκτική δομή του αρχαιοελληνικού επιγράμματος, δίνουν την ώθηση στη συγγραφή ενός τέτοιου ιδιότυπου έργου. Η κα Κονδυλάκη επινοεί έναν επιπλέον χαρακτήρα κομπέρ (τον υποδύεται, παίζοντας παράλληλα σαξόφωνο, ο Δαυίδ Μαλτέζε) για να εισαγάγει στην αλλόκοτη δομή του έργου που συνέθεσε μαζί με τον Κωνσταντίνο Τζήκα.

«Είστε στο σκοτάδι/Σκεφτείτε το σαν ένα ήρεμο, ασφαλές σκοτάδι./Δείτε μέσα σας/Ένα πορφυρό τριαντάφυλλο/Μια γαλήνια, γαλάζια θάλασσα/Ένας ουρανός διάστικτος από μιικροσκοπικά αστραφτερά αστέρια/ Το σύμπαν γεμάτο αστρόσκονη/Κι ανάμεσα στη σκόνη των άστρων οι λέξεις/οι λέξεις μας/η ζωή μας είναι οι λέξεις μας...»

Πώς επενεργεί η κοινότητα πάνω στη ζωή του ατόμου;

Το έργο, φτιαγμένο για κουαρτέτο ηθοποιών, είναι χωρισμένο σε τέσσερις ενότητες: το πρώτο τιτλοφορείται «Ματαιότης». Βρισκόμαστε στη δεκαετία της αποθέωσης του «home sweet home», των τηλεοπτικών σειρών οικογενειακής κατανάλωσης και της πατριαρχικής νοοτροπίας, των οικιακών συσκευών και της λογικής του γρήγορου κέρδους, του ψευδεπίγραφου, μικροαστικού καθωσπρεπισμού του μέσου Αμερικανού, των διαχωριστικών κοινωνικών γραμμών σύμφωνα με την άποψη του Μακάρθι, με τα καταναλωτικά αγαθά να είναι η πεμπτουσία της ευμάρειας. Το Spoon River προοιωνιζόταν όλα τα κινήματα για τα δικαιώματα των γυναικών, του φεμινισμού, των μαύρων, της αμφισβήτησης του πολέμου του Βιετνάμ, το εργατικό κίνημα. Ήταν, τρόπον τινά, προφητικό.

Ο τόπος είναι locus idealis, μια πόλη νεκρών γεμάτη από μεθύστακες, υποκριτές, αμπελοφιλοσόφους, συζύγους απατημένους που θέλουν να εκδικηθούν, ματαιωμένες νοικοκυρές, δολοφόνους, δηλαδή κάθε καρυδιάς καρύδι. Ο θάνατος των περισσοτέρων φαίνεται να αποδίδεται σε κάποιο ολίσθημα που έκαναν όσο βρίσκονταν στη ζωή, ή στις εσφαλμένες επιλογές τους, στις διαψεύσεις και στις ματαιώσεις που υπέστησαν. Η ρομαντική σκηνική συνθήκη διαδραματίζεται σ’ένα night club του Midwest που, για ευνόητους λόγους, λέγεται «Νοσταλγία». Εκεί ανεβαίνει σε σκηνή «εντός σκηνής» ένα συγκρότημα τεσσάρων ηθοποιών/τραγουδιστών, με συνοδεία ακορντεόν, σαξόφωνου και κιθάρας και, τραγουδώντας folk, country και swing ρυθμούς σε ύφος καμπαρέ, ανακαλεί συνοπτικά τις ζωές κάποιων νεκρών κατοίκων της επινοημένης αυτής κοινότητας της αμερικανικής επαρχίας των fifties, για να λυτρώσει τα πνεύματά τους από την αιώρηση στον ενδιάμεσο τόπο μεταξύ ζωής και θανάτου.

Εκεί ανεβαίνει σε σκηνή «εντός σκηνής» ένα συγκρότημα τεσσάρων ηθοποιών/τραγουδιστών, με συνοδεία ακορντεόν, σαξόφωνου και κιθάρας και, τραγουδώντας folk, country και swing ρυθμούς σε ύφος καμπαρέ, ανακαλεί συνοπτικά τις ζωές κάποιων νεκρών κατοίκων της επινοημένης αυτής κοινότητας.

Η μουσική του Τηλέμαχου Μούσα υπηρετεί πιστά το πνεύμα της σύνθεσης, ενώ οι κινησιολογικές επιλογές της  Ειρήνης Αλεξίου, τα σκηνικά της Λουκίας Μάρθα, τα κοστούμια της Theodora Loukas και οι φωτισμοί του Παναγιώτη Μανούση συνέβαλαν, από κοινού, σε μιαν ιδιαίτερα προσεγμένη παράσταση, που οι προοπτικές της είναι πολλές (και που ελπίζω να επανέλθει ανανεωμένη στη σκηνή μόλις ο εφιάλτης του κορωνοϊού απομακρυνθεί).

Ο Έντγκαρ Λη Μάστερς (Κάνσας, 23 Αυγούστου 1868 – 5 Μαρτίου 1950) υπήρξε δικηγόρος, ποιητής και συγγραφέας. Εργάστηκε στο δικηγορικό γραφείο του πατέρα του και αργότερα ως συνεταίρος δικηγορικής εταιρείας στο Σικάγο. Το 1898 παντρεύτηκε τη Helen M. Jenkins κι απέκτησε μαζί της τρία παιδιά. Μέχρι το 1903 ο Μάστερς δημοσίευε ποιήματα με το ψευδώνυμο Dexter Wallace. Έγραψε συνολικά δώδεκα θεατρικά έργα, είκοσι μία ποιητικές συλλογές, έξι μυθιστορήματα και έξι βιογραφίες. Πέθανε σε ηλικία 81 ετών.

Ερμηνείες στο νέο αυτό κουαρτέτο

Το δεύτερο μέρος τιτλοφορείται «Λαγνεία»: η Δέσποινα Σεραφείδου, γεμάτη μπρίο και αφοσίωση στο έργο, τραγουδά, χορεύει και κρατά τα ηνία της παράστασης. Διαδοχικά υποδύεται μια κυρία απογοητευμένη από τον γάμο της (κυρία Μπέντζαμιν Παντιέ), μια αρχικά θρησκευόμενη –κι έπειτα ελευθερίων ηθών– δασκάλα που ερωτεύτηκε τον τον έφηβο γιο της οικογένειας Παντιέ, εκείνος την παράτησε κι εκείνη παντρεύτηκε, ξεπαστρεύοντας διαδοχικά, έναν αλκοολικό, έναν παράνομο, έναν εκατομμυριούχο κι έναν κόμητα που τη δηλητηρίασε στο Παρίσι (Κοντέσσα Έμιλυ Σπαρκς), μια καπελού με ριζοσπαστικές ιδέες (κυρία Ντόρα Γουίλιαμς), μια συγγραφέα που κατέληξε να παντρευτεί έναν φαρμακοποιό εγκαταλείποντας τα όνειρά της για τη λογοτεχνία (Μάργκαρετ Φούλλερ Σλακ), μια γυναίκα με λόγο κρυπτικό (κυρία Σίμπλι), μια ρωσίδα χορεύτρια (ονόματι Σόνια) που φιλοσοφεί και μια ψυχή που απευθύνεται στους ζωντανούς.

Το τρίτο μέρος έχει τον τίτλο «Δικαιοσύνη» και το τέταρτο «Ο Μαγικός αριθμός Τρία»: η Κατερίνα Μαούτσου, εκτός του ότι παίζει ζωντανά ακορντεόν και τραγουδά, υποδύεται την κυρία Πέρκαπαϊλ, τη Ντόρα Γουίλιαμς, την Άιντα Φρίκεϋ (ένα απένταρο κορίτσι χαλαρών ηθών που ένα πρωί αποβιβάστηκε στον σιδηροδρομικό σταθμό του Σπουν Ρίβερ), την κυρία Τσαρλς Μπλις, τη Λουίζ Σμιθ, τη Σάρα Μπράουν και τη Φέιθ Μέιθανυ που κλείνει επιλογικά το έργο. Ο Γιώργος Γιαννακάκος υποδύεται τον Μπέντζαμιν Παντιέ (σύζυγο της Δέσποινας Σεραφείδου του δεύτερου μέρους), τον φαρμακοποιό Τζων Σλακ, τον διεφθαρμένο εκδότη Γουήντον, τον Γιουτζήν Κάρμαν (που έπαθε εγκεφαλικό όταν αντίκρυσε το χάλι της ζωής του και με τον οποίον συνδέεται, με σχέση ενοχής, η off φωνή του Κλάρενς Φώσετ), τον υλιστή Τόμας Ρόουτζ (που είναι ηθικά υπεύθυνος για την απαξίωση της ζωής των δύο προηγούμενων) και έναν εφημέριο, τον αιδεσιμώτατο Λέμιουελ Γουάϊλι. Ο Δαυίδ Μαλτέζε, εκτός του κομπέρ, υποδύεται τον Ρόσκοου Πέρκαπαϊλ, τον Καρλ Χάμπλιν (που υποστήριξε με το κείμενό του μια μελλοθάνατη αναρχική και διαπομπεύθηκε, γι’ αυτό, δημοσίως) και τον Χέρμπερτ Μάρσαλ (που παράτησε τη Λουίζ Σμιθ και που τραγουδά μαζί του ένα τραγούδι).

Οι νεκροί προέρχονται από όλη τη γκάμα των κοινωνικών τάξεων και μέσω των μονολόγων τους ασκούν ευθεία κριτική στην αστική ιδεολογία της εποχής. Η Δήμητρα Κονδυλάκη γράφει, χαρακτηριστικά: «Όσο εξομολογητικός κι αν είναι ο λόγος τους, μας απευθύνονται από ένα βήμα δημόσιο, που προϋποθέτει το συλλογικό βλέμμα και ζητά την κοινωνική συναίνεση». Οι performers (τους υποδύονται η Δέσποινα Σεραφείδου, η Κατερίνα Μαούτσου, ο Γιώργος Γιαννακάκος, ο Δαυίδ Μαλτέζε και ο Αντώνης Γκρίτσης ως «φωνή off») καλούν το κοινό να επαναφέρει τους κατά την άποψή του συμπαθέστερους από τους μεταστάντες, θεσπίζοντας μια διάδραση που, όμως, δεν θα λειτουργήσει παρά μόνον ως ερέθισμα για προσωπική μέθεξη ενός εκάστου των θεατών στη σύνδεση του ιδιωτικού με το δημόσιο: αυτή είναι και η πηγή του δραματουργικού ιστού της παράστασης. Κάθε ηθοποιός υποδύεται από τέσσερεις έως πέντε χαρακτήρες, πλασμένους και ξαναζωντανεμένους στο νυχτερινό στερέωμα και αντιμέτωπους με ένα ζοφερό φάσμα συνειδητοποίησης.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).