alt

Για την παράσταση «Μάρτυρες των Αθηνών» του Μάνου Καρατζογιάννη, η οποία παρουσιάζεται στο Θέατρο Σταθμός.

Του Νίκου Ξένιου

Στο θέατρο Σταθμός ο Μάνος Καρατζογιάννης, μετά το θεατρικό του έργο Για την Ελένη, έρχεται και πάλι να καταθέσει τη συμπυκνωμένη του αλήθεια και την ευαίσθητη ματιά του στο ιστορικό τραύμα των Ελλήνων στο έργο του Μάρτυρες των Αθηνών. Αντλώντας από γραπτές μαρτυρίες και πλάθοντας οκτώ διακριτούς χαρακτήρες, εβδομήντα πέντε χρόνια μετά την απελευθέρωση της Αθήνας, περνά τη συλλογική, οδυνηρή εμπειρία της Κατοχής σε οκτώ παράλληλες αφηγήσεις/μονολόγους, διαπλέκοντάς τους επί σκηνής ως υπόμνηση ενός μαρτυρίου εθνικού βεληνεκούς. Συμβουλευόμενος τον Χρήστο Σολωμό κι επιστρατεύοντας τις μνήμες της μητέρας του, ο κύριος Καρατζογιάννης φτιάχνει ένα κείμενο μυθοπλαστικό που βασίζεται σε ιστορίες ανθρώπων της εποχής.

Οι φαινομενικά παράλληλες αυτές εξιστορήσεις συνδέονται υπόγεια με ένα νήμα πολύ ισχυρό. Το νήμα αυτό δεν είναι τόσο θεματικό, όσο ιδιοσυγκρασιακό: ο θεατής αφήνει την παράσταση με την αίσθηση ότι η συνείδηση των Ελλήνων εκείνης της εποχής ήταν ενιαία.

Μια περίοδος όπου η ατομική συνείδηση γίνεται συλλογική

Παρά το χιούμορ που, ως εθνική αξία επιβίωσης, χαρακτηρίζει πολλά από τα κείμενα, η πικρία είναι το κυρίαρχο συναίσθημα που αποτυπώνεται στην αφήγηση των προσώπων που πρωταγωνιστούν. Αναζητώντας νοσταλγικά την αλήθεια (ταυτόχρονα ανθρώπινη και θεατρική) στις καταγεγραμμένες λέξεις και έχοντας θητεύσει στα κείμενα της Λούλας Αναγνωστάκη, ο συγγραφέας επιδίδεται στην καταγραφή της μαρτυρίας/ή του μαρτυρίου, με την καυστική γραφίδα ενός ρεπόρτερ.

Όπως εύστοχα λέει στο εισαγωγικό του σχόλιο στο έργο ο Θανάσης Θ. Νιάρχος: «Η Κατοχή συνιστά ένα κλειστό σύμπαν πολύ πιο ελέγξιμο σε σχέση με περιόδους ειρηνικές, όπου μια φαινομενική πολυμορφία μπορεί να σε ξεγελάσει και να φανταστείς ως άπειρες τις μορφές της ζωής. Κάτι που κάνει τη γλώσσα να αποκτά τρομακτική δύναμη, καθώς, υποχρεωμένη να διεξέλθει μια ακραία ανθρώπινη συνθήκη, αναγκάζεται να εξαντλήσει το άκρον άωτον των δυνατοτήτων της». Όπερ μεθερμηνευόμενον οδηγεί στη διαπίστωση πως οι φαινομενικά παράλληλες αυτές εξιστορήσεις συνδέονται υπόγεια με ένα νήμα πολύ ισχυρό. Το νήμα αυτό δεν είναι τόσο θεματικό (έτσι κι αλλιώς στα καταφύγια εκείνης της σκοτεινής περιόδου συναντώνται και, υπό το κοινό όραμα της απελευθέρωσης, αγκαλιάζονται όλοι οι ανθρώπινοι τύποι), όσο ιδιοσυγκρασιακό: ο θεατής αφήνει την παράσταση με την αίσθηση ότι η συνείδηση των Ελλήνων εκείνης της εποχής ήταν ενιαία.

Βασιλικός, γεράνι, ελπίδα, αγωνία, γέλιο και κλειστά παντζούρια

Η Αθηνά Τσιλύρα πετυχαίνει, σε τόνο οικείο και καθημερινό, να εκφωνήσει το αδύνατο: την εικόνα από τα δυο της αδέλφια και από τη μάνα της που εκτελούνται εν ψυχρώ μπροστά στα μάτια της.

Το κυρίαρχο κλίμα της παράστασης είναι το ημίφως που επιλέγει ο Αλέξανδρος Αλεξάνδρου. Στην αφαιρετική σκηνογραφία της Πουλχερίας Τζόβα οι οκτώ χαρακτήρες (δύο άντρες και έξι γυναίκες) απευθύνονται στο κοινό με οκτώ μονολόγους κατατμημένους και διαπλεκόμενους σε ένα σκηνικό διάλογο άψογα εκτελεσμένο από οκτώ εξαιρετικούς ηθοποιούς, ώστε αφενός ο θεατής να αναμένει τη συνέχεια κι αφετέρου να αναζητά τον υπόγειο ειρμό. «Οι γέροι θυμούνται πιο καλά τα παλιά. Άμα μου πεις τι έφαγα το μεσημέρι, παραδείγματος χάρη, τρέχα γύρευε. Τα παλιά όμως τα θυμάμαι...». Η Μαριέτα Σγουρδαίου δίνει τον τόνο και την αρχή, ως Πειραιώτισσα ξεχασμένη, λίγο αφημένη μα κυρίως συγκινητική που αρνείται να δει την ανθρωπιά στους Γερμανούς και ανακαλεί τους βομβαρδισμούς του Πειραιά από τους Συμμάχους: «Κοπελίτσα ήμουνα μικρή και μου ’χαν πει: “Πάμε, πάμε να δούμε τους Γερμανούς”. Κι είδαμε κάποιους με κάτι σορτσάκια και λέω: “Μα πού είναι οι Γερμανοί;” Λένε: “Να τοι, αυτοί είναι οι Γερμανοί”. “Μα αυτοί είναι άνθρωποι!”».

Η ενάργεια της μνήμης του παιδικού παιχνιδιού επιλέγεται ως προεξάρχον σύμβολο μιας ειρηνικής παιδικής ηλικίας, σε αντίθεση με την αμβλυμμένη μνήμη του πολέμου, της απαγόρευσης κυκλοφορίας, της πείνας, των συσσιτίων, της επαναλαμβανόμενης γεύσης των ρεβιθιών. «Λίγα πράγματα απέμειναν απ’ τη σφαγή»: η Αθηνά Τσιλύρα πετυχαίνει, σε τόνο οικείο και καθημερινό, να εκφωνήσει το αδύνατο: την εικόνα από τα δυο της αδέλφια και από τη μάνα της που εκτελούνται εν ψυχρώ μπροστά στα μάτια της. Καθυστερώντας για λίγο την ταφή, κρατά άσβεστη τη φρούδα ελπίδα κάποιος να μην έχει πεθάνει ανάβοντας μικρά κεράκια πάνω σε ένα μπαούλο. Και, μαζί με την ελπίδα, και τη μνήμη, σαν ήλιο που φέγγει στο στερέωμα.

alt

«Κι αν μας τη σκάσανε με μπαμπεσιά οι σύμμαχοι στη μοιρασιά»

Η Ρουμπίνη Βασιλακοπούλου μπαίνει με θαυμαστό χιούμορ στο πετσί μιας Στερεοελλαδίτισσας τυμπανίστριας του Μεταξά που δεν θέλει να «παρηγορήσει» τα γεγονότα. Επιλέγοντας τη συνειδητή μνήμη, μεταστρέφεται από θεατρίνα σε ηρωίδα της αντίστασης και, παρόλο που ερωτεύεται πλατωνικά ένα Γερμανό, αποστρέφει οριστικά το βλέμμα της από τον κατακτητή.

Ο Γιώργος Παπαπαύλου, με μεγάλο εκτόπισμα επί σκηνής και με μοναδική στιβαρότητα, αποδίδει τη λεπτή γραμμή συγκίνησης που βρίσκεται στη μεθόριο του αγωνιστικού πνεύματος επιβίωσης και της αποκαρδίωσης: αξιοποιώντας ένα βόθρο και κομμάτια από συρματόπλεγμα, δημιουργεί ένα μοναδικό μποστάνι-πηγή τροφής μέσα στο μάτι του κατακτητή, επιστρατεύει την εφευρετικότητά του για να ξεγελάσει την Κομαντατούρ, όμως στο τέλος καταρρέει ψυχικά με τον θάνατο της αγαπημένης του και την εμπειρία της μαζικής εκτέλεσης όλων των δικών του ανθρώπων στο σκοπευτήριο Καισαριανής. Ερμηνευτικό κρεσέντο πολύ αξιόλογο, που θεμελιώνει ιδεολογικά το οικοδόμημα της παράστασης: οι άνθρωποι μπορεί να βασανίζονται, να περνούν δια πυρός και σιδήρου, να αποστερούνται των πιο αγαπημένων πραγμάτων και ποιοτήτων, όμως η ζωή τους νοηματοδοτείται με τη θυσία και τα πιστεύω τους μένουν άθικτα. Ο Παπαπαύλου κατορθώνει να αποδώσει αυτήν την κλασική αξία χωρίς μελοδραματισμούς, αλλά με επίγνωση της επικινδυνότητας του ρόλου του.

Η Ρουμπίνη Βασιλακοπούλου μπαίνει με θαυμαστό χιούμορ στο πετσί μιας Στερεοελλαδίτισσας τυμπανίστριας του Μεταξά που δεν θέλει να «παρηγορήσει» τα γεγονότα. Επιλέγοντας τη συνειδητή μνήμη, μεταστρέφεται από θεατρίνα σε ηρωίδα της αντίστασης και, παρόλο που ερωτεύεται πλατωνικά ένα Γερμανό, αποστρέφει οριστικά το βλέμμα της από τον κατακτητή: «Όταν ήρθαν οι Γερμανοί, εκεί πια... όταν περάσανε κι άκουσα τη μπότα τους, γκράπα γκρούπα, γκράπα γκρουπα... δεν ξέρω τι, κάτι μ’ έπιασε. Μια στεναχώρια, ένα πείσμα. Και κει, όταν περνούσαν πολλοί πολλοί, έτσι συγχίστηκα και γυρίζω τα μούτρα μου!» Ο Μάρκος Μπούγιας με την αποστεωμένη, τόσο πειστική φιγούρα του, κρατά έναν τόνο ψηλότερα τον σαρκασμό της πείνας, της κυρίαρχης αίσθησης του αθηναϊκού πληθυσμού στην περίοδο της κατοχής, προκαλώντας στο κοινό γλυκόπικρο γέλιο, γνώριμο και αμιγώς ελληνικό ως προς το ήθος. Ο χαρακτήρας αυτός συνοψίζει τους 500.000 ανθρώπους που στην Κατοχή έχασαν τη ζωή τους από την πείνα. Αντίστοιχα, η Θεοδώρα Μαστρομηνά ενσαρκώνει με απόλυτη πειστικότητα την πόρνη που κατορθώνει να επιβιώσει, παρά τις αντίξοες συνθήκες και που, λόγω χαρακτήρα και ενοχών, μεταμορφώνεται στην ελληνική εκδοχή της «Χοντρομπαλούς»: δίνει το υστέρημά της στους πεινασμένους και απαρνιέται το συμφέρον της, με έναν τρόπο είναι και αυτή ηρωίδα. 

«Και να, αδερφέ μου, που μάθαμε να κουβεντιάζουμε ήσυχα κι απλά»

Ο Μάνος Καρατζογιάννης στρέφει τον φακό του στις μεμονωμένες περιπτώσεις ανώνυμων ηρώων/κατοίκων της πρωτεύουσας και φτιάχνει ένα κείμενο με ανθρωπιά, κατανόηση για την αδυναμία του ανθρώπινου υποκειμένου, χωρίς να το ευτελίζει, παρά αποδίδοντάς του, αντιθέτως, τις τιμές που του αρμόζουν για το «γράπωμά» του από τη ζωή.

Η Eβίτα Ζημάλη υποδύεται με άκρα ευαισθησία τον ρόλο της νοσοκόμας που μεταφέρει σε επιστολές την τελευταία δήλωση έρωτα του βαριά τραυματισμένου Πέτρου στην αγαπημένη του, μετά την αναγκαστική παράδοση ενός νοσοκομείου στους κατακτητές: «Από εκείνη την ώρα είμαι ουσιαστικά κι εγώ νεκρή» θα πει η αρραβωνιαστικιά μόλις παραλάβει τα γράμματα. Το άνοιγμα των σφαλισμένων παραθύρων και η απελευθέρωση έρχονται ως ψευδαίσθηση, φως που θα συσκοτισθεί εκ νέου με την ακόμη οδυνηρότερη εμπειρία του Εμφυλίου. Τέλος, δεν θα ήταν δυνατόν η μνεία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου να μην επικεντρώσει στα κατεξοχήν θύματά του: η Κατερίνα Φωτιάδη, με την αλληλογραφία της καταδικασμένης Εβραίας μητέρας προς ένα παιδί που παραμένει μια διαρκής απουσία, εξυφαίνει τον συνδετικό ιστό που, σε δεύτερο πρόσωπο, θα δώσει σάρκα και οστά στην ανεπίδοτη επιστολή και στην ανεκπλήρωτη προσδοκία. Κρατώντας μια βαλίτσα προσφυγιάς, μεταφέρεται στο εβραϊκό γκέτο και από εκεί στέλνει μηνύματα μοναξιάς και ζητά από τους ανθρώπους «να μην ξεχάσουν».

Μνήμη παππούδων και γιαγιάδων, Αθηναίων γονιών και ανθρώπων που εγκατέλειψαν σ’ εκείνα τα στεγνά, απάνθρωπα χρόνια την αθωότητα και τη νεότητά τους, έχασαν τους αγαπημένους τους, παραιτήθηκαν από τους έρωτες ή τους παρ’ ολίγον έρωτές τους, απώλεσαν τα ίχνη των αισθημάτων τους και την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο. Ο Μάνος Καρατζογιάννης στρέφει τον φακό του στις μεμονωμένες περιπτώσεις ανώνυμων ηρώων/κατοίκων της πρωτεύουσας και φτιάχνει ένα κείμενο με ανθρωπιά, κατανόηση για την αδυναμία του ανθρώπινου υποκειμένου, χωρίς να το ευτελίζει, παρά αποδίδοντάς του, αντιθέτως, τις τιμές που του αρμόζουν για το «γράπωμά» του από τη ζωή.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική). 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Τάσεις, στάσεις και το γυμνό μετέωρο σώμα του χορευτή. Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν.

Του Νίκου Ξένιου

Η σύγχρονη περφόρμανς αρνείται τον παραδοσιακό δυϊσμό σώματος και μυαλού και αναζητά τη συνείδηση που εδράζει στο γυμνό σώμα. Η εκτός πλαισίου χρήσ...

Δύο από τις καλύτερες παραστάσεις θεάτρου του Φεστιβάλ Αθηνών

Δύο από τις καλύτερες παραστάσεις θεάτρου του Φεστιβάλ Αθηνών

Για την παράσταση «Ιχνευτές» του Σοφοκλή, σε μετάφραση Εμμανουήλ Δαυίδ και σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού και για την παράσταση «Βάτραχοι» του Αριστοφάνη, σε μετάφραση Νίκου Α. Παναγιωτόπουλου και σκηνοθεσία Αργυρώς Χιώτη. Και οι δύο παραστάσεις παρουσιάστηκαν στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού.

Του Νίκου Ξένιου...

Oιδίποδας, του Τόμας Όστερμαϊερ, στην Επίδαυρο

Oιδίποδας, του Τόμας Όστερμαϊερ, στην Επίδαυρο

Για την παράσταση «Οιδίποδας» της Maja Zade, σε σκηνοθεσία του Thomas Ostermeier, η οποία παρουσιάστηκε από τη βερολινέζικη Schaubϋhne, στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου. Φωτογραφίες © Θωμάς Δασκαλάκης.

Του Νίκου Ξένιου

Ο κύκλος ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, το νέο βιβλίο του Αλέξη Παπαχελά

Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, το νέο βιβλίο του Αλέξη Παπαχελά

Είκοσι πέντε χρόνια έρευνας χρειάστηκε ο δημοσιογράφος και διευθυντής της εφημερίδας «Η Καθημερινή» Αλέξης Παπαχελάς για να καταλήξει στο αδημοσίευτο και σπάνιο υλικό που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του «Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974», το οποίο αφορά την επταετία που καθόρισε την ιστορική πορεία της χώρας μας και ανα...

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Τάσεις, στάσεις και το γυμνό μετέωρο σώμα του χορευτή. Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν.

Του Νίκου Ξένιου

Η σύγχρονη περφόρμανς αρνείται τον παραδοσιακό δυϊσμό σώματος και μυαλού και αναζητά τη συνείδηση που εδράζει στο γυμνό σώμα. Η εκτός πλαισίου χρήσ...

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μπλε ήλιος, του Διονύση Μαρίνου (προδημοσίευση)

Μπλε ήλιος, του Διονύση Μαρίνου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Διονύση Μαρίνου «Μπλε ήλιος», το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[Μαριάννα]

Μία φλοίδα φως, σαν κάτι ζωντανό που ανασα...

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ