alt

Για την παράσταση «Το Ηρεμιστικό» του Σάμιουελ Μπέκετ σε σκηνοθεσία Άσπας Τομπούλη, η οποία παρουσιάζεται στο Θέατρο Φούρνος μέχρι και τις 26 Ιανουαρίου.

Του Νίκου Ξένιου

Πώς να πω τι απομένει; Είναι όμως το τέλος.
Ή μήπως ήταν όνειρο, μπας και ονειρεύομαι;
Όχι, όχι, τίποτα απ’ όλ’ αυτά, άλλωστε και το όνειρο τι είναι,
ένα τίποτα, και το χειρότερο, με σημασία. 
Σάμιουελ Μπέκετ, «Το Ηρεμιστικό» (1946)

Το Ηρεμιστικό του Σάμιουελ Μπέκετ παρουσιάζεται για πρώτη φορά σε δραματοποιημένη μορφή στην Ελλάδα, σε παραγωγή της Εταιρείας Θεάτρου Οψεις, στο θέατρο Φούρνος. Η μετάφραση είναι της Εριφύλλης Μαρωνίτη. Ερμηνεύουν η εκπληκτική Δέσποινα Σαραφείδου και ο αξιόλογος Σπύρος Βάρελλης. Αναλόγιο μιας αέναα εκδιπλούμενης αφήγησης, ματιές σε μιαν ύπαρξη που δεν πρόκειται να ολοκληρωθεί, μέσα από την κομψή σκηνοθετική πινελιά της Άσπας Τομπούλη.

Ένα αφήγημα που μιλά για τη φύση της αφήγησης

Η μπεκετική αφήγηση είναι μια αλληγορία των ίδιων των εμποδίων αφήγησης που θέτει η γλώσσα και ο πρωτόλειος αυτός μπεκετικός χαρακτήρας είναι πλήρως αποστασιοποιημένος, μεταφυσικά άστεγος και στερημένος από ιστορικότητα.

Η αρχική συλλογή περιλάμβανε τρία διηγήματα: «The Expelled», που ξεκίνησε στα αγγλικά αλλά ολοκληρώθηκε στα γαλλικά, «The Calmative», και «The End», γραμμένα το 1946 στα γαλλικά, μια μίνι τριλογία, μαζί με δεκατρείς μικρές πρόζες, υπό τον τίτλο Texts for Nothing. Καπέλα, μυρωδιές, αποσύνθεση και όλα τα «σωματικά» και ιδιοσυγκρασιακά στοιχεία που μας είναι γνώριμα ως άξονες παρώδησης της πραγματικότητας από τον Μπέκετ έρχονται εδώ να υπερτονίσουν την πλήξη (spleen) και τη φιλοσοφική απορία, συνιστώντας ένα είδος προσχεδίου για το Μολλόυ και το Ο Μαλόν πεθαίνει. Στη Γαλλία δημοσιεύθηκαν υπό τον τίτλο Nouvelles et textes pour rien (Editions de Minuit, 1945).

Ο αφηγητής είναι ένας χαρακτήρας που φαίνεται να έχει μόλις απαλλαγεί από ένα είδος ιδιοκτησίας, από τη διαμονή σε κάποιο σπίτι, νοσοκομείο, γηροκομείο ή άλλο ίδρυμα, και να αναζητά καταφύγιο σε έναν κόσμο φορτισμένο από το γνωστό μπεκετικό slapstick1. Ενώ η συνείδηση αυτού του προσώπου αναζητά κάποιον βιώσιμο συσχετισμό προς τον αντικειμενικό κόσμο, δεν παύει να οδηγείται σε μια σειρά παράλογων και, συχνά, χιουμοριστικών συναντήσεων που διαιωνίζουν την κατρακύλα της στον υποκειμενισμό. Μια συνείδηση αποσυντιθέμενη, «εξόριστη» από την επικράτεια του Εαυτού, ξένη μέσα στο ίδιο της το πετσί, απειλούμενη, αγχωμένη και σε σισύφεια πάλη ανάμεσα στην εγρήγορση και τη λήθη του θανάτου. Μια συνείδηση «θετικά εκμηδενιζόμενη» μέσα στο αμνιακό υγρό της αέναης συνειδητότητας. Διαρκώς διχαζόμενη ανάμεσα στο οικείο/κρύφιο (Heimlich) και στο ανοίκειο/τρομώδες (Unheimlich) ενός σύμπαντος που στερείται νοήματος. Ή που μπορεί, τουλάχιστον, να κατονομαστεί μέσα στα όρια και τις δομές της εύχρηστης γλώσσας, ως υποδιαίρεση ενός στοιχειώδους νοήματος. Η μπεκετική αφήγηση είναι μια αλληγορία των ίδιων των εμποδίων αφήγησης που θέτει η γλώσσα και ο πρωτόλειος αυτός μπεκετικός χαρακτήρας είναι πλήρως αποστασιοποιημένος, μεταφυσικά άστεγος και στερημένος από ιστορικότητα.

Μια άρτια σκηνοθεσία της αφήγησης

Μια συντελούμενη και αναπότρεπτη φθορά παίρνει απτές διαστάσεις και ηχεί στη συνείδηση, ένας πόθος για το τέλος που δεν έρχεται, ενώ η ποθούμενη κατάσταση ανυπαρξίας και νηφαλιότητας είναι η μόνη παρηγοριά.

Η δυσκολία μετακίνησης του προσώπου αυτού συγκρούεται με την ανάγκη του να περιπλανηθεί. Ξεκινά ωθούμενος από την ανάγκη να περάσει, βαδίζοντας ή πετώντας, από την είσοδο της πόλης, όπου θα συναντήσει άλλους ανθρώπους. Η πόλη όπου έζησε και ζει (αλλά δεν πρόκειται στο μέλλον να ζήσει) δεν κατονομάζεται, ούτε οι παράδοξες συναντήσεις του προσωποποιούνται, μόνο ο εγκέφαλός του αναγνωρίζει ψήγματα της ύπαρξής του στους ήχους και στις εικόνες της ίδιας του της αποσύνθεσης:

«Απόψε τρομοκρατούμαι ακούγοντας τον εαυτό μου να αποσυντίθεται, και περιμένοντας τις μεγάλες κόκκινες παύσεις της καρδιάς, τις ρήξεις του παχέος εντέρου, τις δολοφονίες που αργά εκτελούνται στο κρανίο μου, τις επιθέσεις στα ακλόνητα υποστυλώματα και των πτωμάτων τη λαγνεία».

Μια συντελούμενη και αναπότρεπτη φθορά παίρνει απτές διαστάσεις και ηχεί στη συνείδηση, ένας πόθος για το τέλος που δεν έρχεται, ενώ η ποθούμενη κατάσταση ανυπαρξίας και νηφαλιότητας είναι η μόνη παρηγοριά: και αυτή είναι η αφήγηση που το εκφωνούν υποκείμενο επιλέγει να κάνει απευθυνόμενο στον εαυτό του (και σε όλους εμάς), ούτως ώστε να αρθεί η αίσθηση αποσύνθεσης που το κατατρύχει:

«Πάντα μού φαινόταν πως πέθανα γέρος. Γύρω στα ενενήντα».

alt

Από το Μοντέρνο στο Μεταμοντέρνο

Η βαθιά, αισθαντική φωνή της Δέσποινας Σαραφείδου και η απισχνασμένη, ασκητική μορφή του Σπύρου Βάρελη συνθέτουν τις δύο όψεις ενός και του αυτού προσώπου, άφυλου και άχρονου.

Στην προηγούμενη ζωή που έζησε τίποτα δεν συνέβη στο πρόσωπο που αφηγείται, τίποτα και κανέναν δεν συνάντησε. Η μη-καταγεγραμμένη μνήμη επιτρέπει την έναρξη μιας καινούργιας ζωής, πνευματικού χαρακτήρα, σε ένα νυχτερινό, ζοφώδες ταξίδι προς τα αρχέτυπα. Στο μεταξύ η φωνή αυτή έχει έντονη ανάγκη να πλάσει και να εκφωνήσει μιαν ιστορία, πράγμα που θα λειτουργήσει κατευναστικά στην υπαρξιακή της αγωνία. Στην προσπάθεια αυτήν διενεργείται μια σπουδή πάνω στην ίδια τη φύση της αφήγησης: ενώ το κείμενο συντίθεται και την ίδια στιγμή κοινοποιείται, σε διαρκή ροή, οι δρόμοι, τα σπίτια, η θάλασσα, τα καπέλα, το παιδί που κρατά το δεμένο κατσικάκι, προβάλλονται σε μια ψυχική οθόνη ως δραματοποιημένα περιστατικά και κατευνάζουν το στρες της ανυπαρξίας:

«...θα προσπαθήσω να διηγηθώ στον εαυτό μου μία ιστορία μήπως και τον ηρεμήσω… θα διηγηθώ την ιστορία μου σαν να ήταν μύθος ή ένα παλιό παραμύθι».

Η βαθιά, αισθαντική φωνή της Δέσποινας Σαραφείδου και η απισχνασμένη, ασκητική μορφή του Σπύρου Βάρελη συνθέτουν τις δύο όψεις ενός και του αυτού προσώπου, άφυλου και άχρονου, νεκροζώντανου, ονειρικού, που αποκλείει όλες τις πιθανές νοηματοδοτήσεις από τα πράγματα, τη μια μετά την άλλη, εγκαθιστώντας στο όνειρο τον εμπράγματο χαρακτήρα μιας εμπειρίας:

«Πώς να πω τι απομένει; Είναι όμως το τέλος. Ή μήπως ήταν όνειρο, μπας και ονειρεύομαι; Όχι, όχι, τίποτα απ’ όλ’ αυτά, άλλωστε και το όνειρο τι είναι, ένα τίποτα, και το χειρότερο, με σημασία».

Ο ασκητικός τόνος της παράστασης, η χρήση προβολών και οικοδομικών σπαραγμάτων από τούβλα, η επιστράτευση των παράθυρων και το κλοουνέσκ μακιγιάζ, η επιλογή της επιβλητικής μουσικής και τα πολύ ενδιαφέροντα και λειτουργικά οπτικά του Διονύση Σιδηροκαστρίτη βρίσκονται σε απόλυτη αρμονία με τα δίδυμα κοστούμια και παπούτσια σε τόνους γκρι και βαθυκόκκινο: η όλη αισθητική είναι δημιούργημα της Μαρίας Καραθάνου.

Σάμιουελ Μπέκετ

alt

Ο Μπέκετ γεννήθηκε στο Φόξροκ της Ιρλανδίας το 1906. Σπούδασε Γαλλική και Ιταλική Φιλολογία στο Trinity College του Δουβλίνου, όπου επέστρεψε ως λέκτορας το 1930. Αφού πήρε το πτυχίο του, δίδαξε για μικρό χρονικό διάστημα στο Campbell College του Μπέλφαστ κι έπειτα διορίστηκε ως καθηγητής Αγγλικών στην Ecole Normale Supérieure στο Παρίσι, όπου και γνωρίστηκε με τον Τζέιμς Τζόις (εξού και το δοκίμιό του Dante… Bruno. Vico… Joyce). Το 1937 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου γνώρισε τη Σουζάν Ντιμενίλ, τη γυναίκα με την οποία διατήρησε μια σχέση πενήντα χρόνων και με την οποία συμμετείχαν στη γαλλική Αντίσταση. Το 1945 επέστρεψε στο Δουβλίνο. Η πρώτη του νουβέλα Μάρφυ εκδόθηκε στα αγγλικά το 1938. Ακολούθησαν οι νουβέλες: Βατ, η τριλογία Μολλόυ, Ο Μαλόν πεθαίνει και Ο ερημωτής. Έγινε ευρύτερα γνωστός το 1953 με την παράσταση του πρώτου του θεατρικού έργου, του Περιμένοντας τον Γκοντό. Ακολούθησαν: Τέλος του παιχνιδιού, Η τελευταία μαγνητοταινία του Κραπ, Οι ευτυχισμένες μέρες –που πρωτοπαρουσιάστηκε στη Νέα Υόρκη το 1961– και πολλά άλλα σύντομα έργα. Οι συνεχείς επιτυχίες των θεατρικών του έργων τού άνοιξαν την καριέρα και του θεατρικού σκηνοθέτη, ενώ το 1969 κέρδισε το Βραβείο Νόμπελ και το 1984 εξελέγη επικεφαλής της Aosdána, ένωσης ανθρώπων των Καλών Τεχνών της Ιρλανδίας. Πέθανε στις 22 Δεκεμβρίου του 1989.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).


[1] Με τον όρο slapstick συνηθίσαμε να αποδίδουμε το τρομώδες, ανάκατο γνώρισμα μιας συγκεχυμένης πραγματικότητας αφηγηματικού χαρακτήρα που διακρίνει το μπεκετιανό σύμπαν.
 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ρος και Ρέιτσελ, στο θέατρο «Κυδωνία»

Ρος και Ρέιτσελ, στο θέατρο «Κυδωνία»

Για την παράσταση του Τζέιμς Φριτς «Ρος και Ρέιτσελ» σε μετάφραση του Δημήτρη Κιούση και σκηνοθεσία του Μιχάλη Βιρβιδάκη, η οποία παρουσιάστηκε στον αίθριο χώρο του θεάτρου «Κυδωνία» στα Χανιά. Και δυο λόγια για το Θέατρο «Κυδωνία», ως κοιτίδα πολιτισμού για τα Χανιά. 

Γράφει ο ...

Δυο πρόσφατες παραγωγές της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση

Δυο πρόσφατες παραγωγές της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση

Για την περφόρμανς της Τάνια Ελ Χούρυ «Cultural Exchange Rate» η οποία παρουσιάστηκε στη Στέγη από τις 6-8 Μαρτίου και για το μιούζικαλ «Moby Dick» σε μουσική Δημήτρη Παπαδημητρίου και σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα, το οποίο παρουσιάστηκε στο θέατρο Παλλάς.

...

Το αυγό του φιδιού στην οδό Κεφαλληνίας

Το αυγό του φιδιού στην οδό Κεφαλληνίας

Για την παράσταση του Τόμας Μπέρνχαρντ «Πριν την αποχώρηση» σε σκηνοθεσία Νίκου Μαστοράκη, η οποία παρουσιάστηκε στο Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας.

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ηλίας Γιαννακάκης: «Είμαι απολύτως καθορισμένος από τα βιβλία και τις ταινίες»

Ηλίας Γιαννακάκης: «Είμαι απολύτως καθορισμένος από τα βιβλία και τις ταινίες»

Ένα ντοκιμαντέρ για τη μεταφορά της Εθνικής Βιβλιοθήκης από το Βαλλιάνειο Μέγαρο της Πανεπιστημίου, στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, όταν συνεχίζει να προβάλλεται για δεύτερο Σαββατοκύριακο στον κινηματογράφο Δαναό, με τα εισιτήρια να είναι σχεδόν εξαντλημένα, αυτό αποτελεί είδηση και μια καλή αφορμή να...

Άντρες χωρίς άντρες, του Νίκου Δαββέτα

Άντρες χωρίς άντρες, του Νίκου Δαββέτα

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Δαββέτα «Άντρες χωρίς άντρες» (εκδ. Πατάκη), μια πολυφωνική σύνθεση για τους άρρητους δεσμούς ανάμεσα σε πατέρες και γιους. 

Του Μάνου Κοντολέων 

Ο Νίκος Δαββέτας συνηθίζει να χρησιμοποιεί ένα ιστορικό γεγονός ή μ...

Σύμπνοια κοινού κι επιτροπής για το βραβείο Not the Booker prize για το 2020

Σύμπνοια κοινού κι επιτροπής για το βραβείο Not the Booker prize για το 2020

Το βραβείο Not the Booker prize, βραβείο των αναγνωστών της εφημερίδας The Guardian, κερδίζει για το 2020 ο Richard Owain Roberts με το βιβλίο Hello friend we missed you. Το μυθιστόρημα υποστηρίχτηκε εξίσου θερμά από την τριμελή επιτροπή της εφημερίδας.

Της Σοφίας Μεσσήνη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πρώτο μυθιστόρημα για ενήλικες του Θοδωρή Παπαϊωάννου «Από την αρχή», που κυκλοφορεί στις 2 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Οι αταξίες συνοδεύονται από τιμωρίες». Έτσι μας έλεγαν πάντα ο...

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Απόσπασμα μιας ενότητας και μέρος των επιλεγομένων από την ανθολογία του Walter Benjamin «Νο 13 – Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία», σε μετάφραση και επιλεγόμενα του Κώστα Κουτσουρέλη. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Περιήγηση στο επιδραστικό έργο του Edgar Allan Poe μέσα από πέντε σχετικά πρόσφατα βιβλία, τέσσερα με δικά του έργα και ένα με κείμενα εμπνευσμένα από την τόσο ιδιαίτερη λογοτεχνία του. 

Του Δημήτρη Αργασταρά

Κοιν...

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε ελληνικά αστυνομικά μυθιστορήματα από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή που ξεχωρίζουν.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

 

...
Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

05 Οκτωβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ