Στο βάθρο μιας άλλης νίκης

Στο Θέατρο Σφενδόνη είδαμε το θεατρικό έργο του Χένρι Νέιλορ Αγώνες, γραμμένο το 2018, σε μετάφραση Ρούλας Κονσολάκη και σκηνοθεσία Μιχάλη Βιρβιδάκη (με βοηθό σκηνοθέτη τη Lucyna Kukosz). Τον ρόλο της ξιφομάχου Ελέν Μάγερ ερμήνευσε η Κατερίνα Μαντίλ, ενώ τον ρόλο της άλτριας Γκρέτελ Μπέρκμαν η Μαρία Γιαννικάκη, και οι δύο μέλη της Εταιρείας Θεάτρου «Μνήμη» που εδράζει στο Θέατρο Κυδωνία, στα Χανιά. Οι συνθέσεις των ήχων ήταν του Δημήτρη Ιατρόπουλου. Το έργο βραβεύτηκε πρόπερσι στο Φεστιβάλ Fringe του Εδιμβούργου.

Πάνω από την πόλη ένα αερόπλοιο Ζέπελιν με σβάστικες προπαγανδίζει το κορυφαίο αθλητικό γεγονός, ενώ τα πλήθη ζητωκραυγάζουν φανατισμένα και απευθυνόμενα στον Αδόλφο Χίτλερ, σχηματίζουν περιμετρικά του σταδίου τη φράση, Wir gehoeren Dir («Ανήκουμε σε σένα»].

Το άλμα που δεν έγινε, το ξίφος που βραβεύθηκε

Το έργο διαδραματίζεται στο μεσοπολεμικό σκηνικό της Ούντερ ντεν Λίντεν του Βερολίνου, στη ναζιστικά διοργανωμένη Ολυμπιάδα του 1936. Ενώ ο Χίτλερ αναρριχάται στην εξουσία και λίγα χρόνια προτού ξεκινήσει η ολοκληρωτική εξόντωση των Εβραίων, δύο μεγάλες αθλήτριες, η καθιερωμένη ξιφομάχος Ελέν Μάγερ (χρυσό μετάλλιο στους Ολυμπιακούς του Άμστερνταμ 1928) και η αθλήτρια στίβου Γκρέτελ Μπέρκμαν, Γερμανοεβραίες και οι δύο, αντιμετωπίζουν την αντισημιτική υστερία των Γερμανών. Πάνω από την πόλη ένα αερόπλοιο Ζέπελιν με σβάστικες προπαγανδίζει το κορυφαίο αθλητικό γεγονός, ενώ τα πλήθη ζητωκραυγάζουν φανατισμένα και απευθυνόμενα στον Αδόλφο Χίτλερ, σχηματίζουν περιμετρικά του σταδίου τη φράση, Wir gehoeren Dir («Ανήκουμε σε σένα»].

Η νεότερη από τις δύο, η Γκρέτελ Μπέργκμαν, θέλει να υπερτονίσει την εβραϊκότητά της. Η Μπέργκμαν έχει σπουδάσει στο Πολυτεχνείο του Λονδίνου κι επιστρέφει στη Γερμανία για να συμμετάσχει στους Ολυμπιακούς. Δύο εβδομάδες πριν από τους Αγώνες η άλτρια αυτή (που υπό άλλες συνθήκες θα ήταν φαβορί) αποκλείεται λόγω του θρησκεύματός της, ενώ δημοσίως ανακοινώνεται πως αποκλείεται «λόγω τραυματισμού». Αυτός ο άδικος αποκλεισμός ενισχύει την εβραϊκή της συνείδηση: «Θέλω να εκτιναχθώ στα ύψη» λέει για το άλμα εις ύψος, και μαζί θέλει να εκτινάξει στα ύψη και το εβραϊκό έθνος. Τώρα, όμως, η φυλετική ταμπέλα καθορίζει τα πάντα. Ο πήχυς για την Εβραία αθλήτρια όλο και ανεβαίνει ψηλότερα, η αδικία εις βάρος της είναι εξώφθαλμη.

Η Ελέν Μάγερ στη τελετή απονομής των μεταλλίων ξιφασκίας στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936, χαιρετά ναζιστικά.

Όσο για την ξανθιά, γαλανομάτα ξιφομάχο Ελέν Μάγερ, αυτή είναι «παιδί-φαινόμενο» ήδη από την ηλικία των δέκα χρόνων. Έχει ήδη υπάρξει ολυμπιονίκης το 1928, αλλά ο ξαφνικός θάνατος του συντρόφου της, το 1932, της στερεί το μετάλλιο της ενδιάμεσης ολυμπιάδας. Στο μεταξύ, σπουδάζει στο Mills College της Καλιφόρνια και επιστρέφει στην πατρίδα της με την πρόθεση να δηλώσει «απολιτίκ» και να αποκοπεί, έτσι, από το εβραϊκό της «στίγμα». Αρνείται να μποϊκοτάρει τους αγώνες, και για καλή της τύχη η ιδέα του μποϊκοτάζ δεν πλειοψηφεί στις ΗΠΑ. Με διαφορά στήθους, αποστέλλεται στη χιτλερική Γερμανία η αμερικανική ομάδα. Τελικά, η Ελέν Μάγερ κέρδισε το αργυρό μετάλλιο και όταν ανέβηκε στο βάθρο χαιρέτισε ναζιστικά.

Κορνίζα με πεταλούδες

Οι δυο αθλήτριες έχουν να συναντηθούν από τα σχολικά τους χρόνια. Η ένταση που κλιμακώνεται ανάμεσα σε αυτούς τους δύο τόσο διαφορετικούς χαρακτήρες είναι πολύ ενδιαφέρουσα δραματουργικά. Το κείμενο του Νέιλορ αποκτά άμεση προέκταση στο παρόν μας, καθώς τα μηνύματά του τα σχετικά με την έννοια της εθνότητας, της φυλής και της ηθικής που θα ’πρεπε να διέπουν τον αθλητισμό είναι διαχρονικά. Τα κριτήρια των φυλετικών διακρίσεων και της προκατάληψης, οι ακρότητες και η αδικία, η τεράστια απώλεια του ανθρώπινου ταλέντου από τη Γερμανία, την «πατρίδα του Μπετόβεν, του Μπραμς, του Μπαχ, του Γκαίτε, του Γουτεμβέργιου, του Λούθηρου, του Μαρξ και του Σίλερ». Τα λάθη του παρελθόντος που αμαύρωσαν τη λαμπρή γερμανική κουλτούρα είναι ένα άλλο ζήτημα που θίγει το έργο.

[Ο συγγραφέας] θίγει τον εφήμερο χαρακτήρα της πρόκρισης και τις μεθόδους αθέμιτης προβολής κάποιων αθλητών έναντι κάποιων άλλων, ενώ στηλιτεύει τα στερεότυπα που συνοδεύουν τις έννοιες της υπεροχής και της ήττας.

Το έργο αυτό είναι ένα μάθημα ιστορίας που αφορά την προπαγάνδα περί «φυλετικής ανωτερότητας» των Αρείων και τις κοινωνικές προεκτάσεις που φέρει, μέχρι σήμερα ακόμη. Ο συγγραφέας επιχειρεί να καταδείξει τη μιζέρια του ρατσισμού, την κακουργία του ναζισμού και τη γενοκτονία που είναι ιστορικά συνυφασμένη με αυτές. Θεματολογικά κινείται στη λεπτή γραμμή που διαχωρίζει τη διάκριση του χρυσού ολυμπιονίκη μιας τόσο σαθρής ιστορικής περιόδου από τους συμβιβασμούς που κάνει για να παραμείνει στο άθλημα. Τέλος, θίγει τον εφήμερο χαρακτήρα της πρόκρισης και τις μεθόδους αθέμιτης προβολής κάποιων αθλητών έναντι κάποιων άλλων, ενώ στηλιτεύει τα στερεότυπα που συνοδεύουν τις έννοιες της υπεροχής και της ήττας. Το κείμενο το κατορθώνει αυτό με τη θαυμάσια παραβολή της «κορνίζας με τις πεταλούδες» που αρνείται να παραλάβει η Ελέν Μάγερ, αρνούμενη να αγωνιστεί εν ονόματι της φυλής της: μιας κορνίζας που θα παλιώσει, με ονόματα που θα σβηστούν από τη λήθη της ιστορίας, καταδεικνύοντας τη ματαιότητα μιας νίκης ατομικής, μεμονωμένης, αποκομμένης από τον κοινωνικο-ιστορικό ιστό που θα μπορούσε να την κατακυρώσει και να της προσδώσει ηθική βαρύτητα.

Δύο άρτιες ερμηνείες 

Για μιαν ακόμη φορά η δραματική διδασκαλία του Μιχάλη Βιρβιδάκη αναδεικνύει τις λεπτότερες ερμηνευτικές ποιότητες, ενεργοποιεί το δυναμικό των δύο ηθοποιών του και στήνει μιαν άρτια, αισθητικά άψογη και πιστή στο κείμενο παράσταση.

Η παράσταση έχει ιδιότυπο ρυθμό, όπου εναλλάσσονται ο λυρισμός με τον ωμό ρεαλισμό. Αφενός μετωπική αφήγηση με ιδιαίτερη κλιμάκωση και ενάργεια, αφετέρου διάλογος με ρυθμική πολιτικού debate, που υπογραμμίζονται από το αφαιρετικό σκηνικό και τα απολύτως απαραίτητα «προπς»: μια στολή και μάσκα ξιφασκίας εποχής και ένα κανονικό ξίφος-αντίκα, μια αμφίεση γυναίκας-αθλήτριας του στίβου της δεκαετίας του ’30, ένα ραδιόφωνο και μια εκκωφαντική σειρήνα συναγερμού, που όλα θα χρησιμοποιηθούν με τον πιο άρτιο τρόπο. Στην κατάνυξη της παράστασης συμβάλλουν οι εξαιρετικοί φωτισμοί της Γαλάτειας Σαραντάκου και το ηχητικό τοπίο του Δημήτρη Ιατρόπουλου.

Η Κατερίνα Μαντίλ, που και ως φυσική παρουσία μοιάζει τρομερά στην Ελέν Μάγερ, ερμηνεύει με ένταση, δυναμισμό και πάθος την περσόνα της φιλόδοξης αθλήτριας. Απόλυτα ταιριαχτή με τον ρόλο της Γκρέτελ Μπέρκμαν, η Μαρία Γιαννικάκη κινείται σε όλη τη δραματική κλίμακα, ενώ με την εξαιρετική της φωνή καλείται να ερμηνεύσει δύο αντιπολεμικά τραγούδια (το γνωστό «Lili Marleen» και το «Child in time» των Deep Purple) και δύο σατιρικά τραγούδια που παρωδούν τον Χίτλερ και το ναζιστικό καθεστώς (το «Führer’s face» και το «Marsch ins Dritte Reich»). Και όχι μόνο κατορθώνει να τα ερμηνεύσει a capella, αλλά καθηλώνει κυριολεκτικά το κοινό με τη συγκίνηση που αναδίδει η φωνή της. Η επικοινωνία ανάμεσα στις δύο ερμηνεύτριες μαρτυρεί πειθαρχία, σκληρή δουλειά και βαθύτατη κατανόηση του έργου. Για μιαν ακόμη φορά η δραματική διδασκαλία του Μιχάλη Βιρβιδάκη αναδεικνύει τις λεπτότερες ερμηνευτικές ποιότητες, ενεργοποιεί το δυναμικό των δύο ηθοποιών του και στήνει μιαν άρτια, αισθητικά άψογη και πιστή στο κείμενο παράσταση, που μας θυμίζει μια παρήγορη αλήθεια: το θέατρο είναι ζωντανό και λαμβάνει χώρα εκεί όπου τα μηνύματα είναι σημαντικά και η δουλειά των θεατρανθρώπων ευσυνείδητη.

Το Ζέπελιν Hindenburg επάνω από το Ολυμπιακό Στάδιο του Βερολίνου στην έναρξη των Ολυμπιακών Αγώνων την 1η Αυγούστου του 1936.

Ο συγγραφέας του Άγγελέ μου

Ο Χένρι Νέιλορ, γεννημένος το 1966, είναι Βρετανός κωμωδιογράφος, σκηνοθέτης και ηθοποιός, γνωστός για τα βραβευμένα έργα του Finding Bin Laden (2003) και Hunting Diana (2004). Έγραψε σενάρια για πολλά κωμικά σόου. Το καλοκαίρι του 2014 έγραψε το πρώτο του δραματικό έργο The Collector (Ο συλλέκτης) κερδίζοντας ένα από τα μεγαλύτερα βραβεία του Φεστιβάλ του Εδιμβούργου, το Fringe First. Το έργο, πρώτο μέρος της «Τριλογίας της Μέσης Ανατολής» (Arabian Nightmares), παίχτηκε επιτυχώς και στο θέατρο Arcola του Λονδίνου, ενώ το φθινόπωρο του 2016 περιόδευσε ανά την Αγγλία. Το δεύτερο έργο της τριλογίας, το Απόηχοι (Echoes), βραβεύτηκε το 2015 με το Spirit of the Fringe Award και παίχτηκε και διακρίθηκε στο Λονδίνο, στη Νέα Υόρκη και στην Αδελαΐδα. Το τρίτο μέρος της τριλογίας, το Angel (Άγγελέ μου), παρουσιάστηκε στο Εδιμβούργο το καλοκαίρι του 2016.

Το Άγγελέ μου παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα στον αίθριο χώρο του Θεάτρου Κυδωνία στα Χανιά στις 6 Ιουλίου του 2018 από την Εταιρεία Θεάτρου Μνήμη, σε μετάφραση Δημήτρη Κιούση και σκηνοθεσία Μιχάλη Βιρβιδάκη. Η παράσταση αυτή περιόδευσε εν συνεχεία στο Ηράκλειο (Νοέμβριος 2018, αμφιθέατρο ΙΜΚ) και στην Αθήνα (Δεκέμβριος 2018, Θέατρο Σφενδόνη).

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).