alt

Για την παράσταση «Ο χορός της φωτιάς» σε σκηνοθεσία του Άρη Μπινιάρη, η οποία παρουσιάζεται στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά.

Του Νίκου Ξένιου

Με τίτλο Ο χορός της φωτιάς, ο Άρης Μπινιάρης σκηνοθετεί, στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς, μια μουσική παράσταση βασισμένη σε αληθινές μαρτυρίες. Συγκλονισμένος από τις συστηματικές διώξεις και τη γενοκτονία των Ποντίων και των Αρμενίων που ξεκίνησε το 1911 και κορυφώθηκε το 1919, ο κύριος Μπινιάρης επεξεργάζεται το αρχέτυπο του πολεμιστή/προασπιστή ενός πολιτισμού που επιβίωσε αλώβητος επί πολλούς αιώνες στα ίδια εδάφη έως τη Μικρασιατική καταστροφή. 

Με εφαλτήριο το ιστορικό βίωμα, αλλά με σαφή άρνηση της ιδεολογικοποίησής του, ο κύριος Μπινιάρης επιδίδεται σ’ ένα σκηνικό ύμνο στην αυταπάρνηση και την αυτοθυσία του πολεμιστή που τάσσεται κατά του
δεσποτισμού και του ολοκληρωτισμού.

Βιασμοί, σφαγές, εκκαθαρίσεις, ομαδικές εκτελέσεις, όλα «διαθλώνται» στην παράσταση του Άρη Μπινιάρη μέσω ενός ποιητικότροπου κειμένου και μιας αφήγησης χορικού τύπου που αντλήθηκε από αυθεντικές μαρτυρίες του παθόντος ποντιακού ελληνισμού, από κείμενα διαφορετικών πολιτικών αποχρώσεων και από τουρκικές προπαγανδιστικές μπροσούρες των αρχών του εικοστού αιώνα που αναφέρονται στην περίφημη «φυλετική καθαρότητα», στον δογματισμό και στη μονολιθικότητα, ως σε παράγοντες που ανακόπτουν και επιβουλεύονται την υγιή συνέχιση της ζωής. Αντίθετο στην ιδέα του τουρκικού εθνικισμού (του παντουρκισμού), το κίνημα των Ποντίων προσλαμβάνει, στην παράσταση του κύριου Μπινιάρη, τη διάσταση συμβόλου: η δραματουργική στόχευση βρίσκεται στη βούληση και στο ψυχικό σθένος, στη μαχητικότητα και στον ηρωϊσμό που χρειάζεται να επιστρατεύσει ο άνθρωπος εν γένει προκειμένου να διατηρήσει την ανθρωπινότητα και τις ρίζες του. Με εφαλτήριο το ιστορικό βίωμα, αλλά με σαφή άρνηση της ιδεολογικοποίησής του, ο κύριος Μπινιάρης επιδίδεται σ’ ένα σκηνικό ύμνο στην αυταπάρνηση και την αυτοθυσία του πολεμιστή που τάσσεται κατά του δεσποτισμού και του ολοκληρωτισμού.

Η μοίρα του ποντιακού ελληνισμού

Από τον 10ο π.Χ. αιώνα χρονολογείται ο πρωτοελληνικής καταγωγής ποντιακός ελληνισμός. Η Τραπεζούντα, τα Κοτύωρα, η Κερασούντα, η Αμισός, η Σινώπη. Ο Μιθριδάτης ο Ευπάτωρ, ο αυτονομημένος από το Βυζάντιο Πόντος που υπερβαίνει τις φεουδαρχικές δομές της αυτοκρατορίας, η τουρκική κατάκτηση στα μέσα του 17ου αιώνα, ο ποντιακός ελληνισμός ως εστία αντίθεσης στον τουρκικό εθνικισμό μεταξύ 1916-1922. Το εθνικιστικό κίνημα των Νεοτούρκων στην κατεχόμενη οθωμανική Θεσσαλονίκη, που έθεσε ως στόχο τη θεωρητική θεμελίωση της γενοκτονίας που επρόκειτο να εξαπολύσει εις βάρος όλων των αρχαίων πολιτισμών της περιοχής του Πόντου. Το παντουρκιστικό κίνημα, που στοχεύει στη δημιουργία μιας αυτοκρατορίας όπου δεν θα υπάρχει θέση για κανένα άλλο έθνος, εκτός απ’ αυτό των Τούρκων. Και οι Γερμανοί, που επιδιώκουν το ξαναμοίρασμα του παλιού κόσμου των αγορών και των αποικιών της Εγγύς Ανατολής με την εξαφάνιση των μόνων ανταγωνιστών τους, των Ελλήνων του Πόντου και των Αρμενίων.

Φοβούμενοι μην τους καταδικάσουν στην Ευρώπη, επέλεξαν τη μέθοδο των «λευκών θανάτων»: είτε έβαζαν τους Ποντίους να περπατούν μέχρι να εξαντληθούν είτε τους έκαναν ομαδικά λουτρά και μετά τους έβγαζαν γυμνούς στο χιόνι
για να πεθάνουν από πνευμονία.

Εκτός από τις σφαγές, τις λεηλασίες, τα βασανιστήρια, τους εμπρησμούς οικισμών, οι υπόλοιπες προμελετημένες μέθοδοι εξόντωσης που χρησιμοποίησαν, όπως μαζικοί εκτοπισμοί, πορείες θανάτου, τάγματα εργασίας, κινούμενα στρατόπεδα συγκέντρωσης, αποτέλεσαν τη «μεγάλη πρόβα» για όσα επιχείρησε ο Χίτλερ στη Γερμανία και την υπόλοιπη Ευρώπη, λίγα χρόνια αργότερα. Οι Νεότουρκοι αντιμετώπισαν τους Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως «εσωτερικά καρκινώματα». Επικαλέστηκαν το Ισλάμ αναμεμειγμένο με την ιδέα του φυλετισμού –είχαν τους θεωρητικούς τους που έγραψαν τα απαραίτητα κείμενα–, και συνέβη ό,τι συνέβη, με τις απίστευτες σφαγές των Αρμενίων και με τους «λευκούς» θανάτους των Ποντίων. Φοβούμενοι μην τους καταδικάσουν στην Ευρώπη, επέλεξαν τη μέθοδο των «λευκών θανάτων»: είτε έβαζαν τους Ποντίους να περπατούν μέχρι να εξαντληθούν είτε τους έκαναν ομαδικά λουτρά και μετά τους έβγαζαν γυμνούς στο χιόνι για να πεθάνουν από πνευμονία. Έτσι, ένας ολόκληρος λαός εξοντώθηκε με τη χρήση κινούμενων κέντρων συγκέντρωσης, εκτοπισμών και άλλων τέτοιων μεθοδεύσεων. Παρά τα δεινά που υπέστησαν, οι Πόντιοι κατόρθωσαν να διατηρήσουν τα πολιτισμικά τους στοιχεία, που καθορίζουν κατά πολύ την ταυτότητά τους. 

alt

Αποτίμηση της παράστασης 

Το μέχρι πρό τινος ταμπού σκηνικό της γενοκτονίας των Αρμενίων και Ποντίων, χωρίς όμως προσδιορισμό χρόνου και τόπου, μεταπλάθεται, στο προσωπικό όραμα του Άρη Μπινιάρη, σε μια no man’s land όπου ο αγώνας ηρωϊκοποιείται ως αντίσταση στη βία και ως δίκαιη διεκδίκηση για το δικαίωμα στην ύπαρξη και στον πολιτισμό.

Η ιστορική αφήγηση αναφέρεται διαρκώς σε χώρους: τόπους ανθρώπινης εγκατάστασης, μετακίνηση φυλών στον χάρτη, τόπους νέας εγκατάστασης ή μετεγκατάστασης, τόπους κατάκτησης, νέους τόπους που ανακαλύπτονται. Όλες αυτές οι διαφορετικές προσεγγίσεις του χώρου είναι που συνθέτουν τις έννοιες της πατρίδας, του γενέθλιου τόπου, της καταγωγής, της ευημερίας, του πολιτισμού, ενώ οι διαφορετικές μορφές απώλειας ενός τόπου συνθέτουν τις έννοιες της ξενιτειάς, της περιπλάνησης, της νοσταλγίας, της αναζήτησης εστίας. O άνθρωπος επενδύει στους τόπους συναισθηματικά και δίνει ψυχή, ζωή σε φυσικά αντικείμενα όπως τα δέντρα, τους βράχους, τις πέτρες, καθώς αντιμετωπίζονται ως ζώντα. Το μέχρι πρό τινος ταμπού σκηνικό της γενοκτονίας των Αρμενίων και Ποντίων, χωρίς όμως προσδιορισμό χρόνου και τόπου, μεταπλάθεται, στο προσωπικό όραμα του Άρη Μπινιάρη, σε μια no man’s land όπου ο αγώνας ηρωϊκοποιείται ως αντίσταση στη βία και ως δίκαιη διεκδίκηση για το δικαίωμα στην ύπαρξη και στον πολιτισμό. Μαζί με τον συνθέτη Φώτη Σιώτα, ο Μπινιάρης επιλέγει γρήγορο, δυναμικό ρυθμό όπου βάζει την ομάδα των ερμηνευτών του να απαγέλλουν χορεύοντας ταυτόχρονα. Μάλιστα τον επενδύει με σύγχρονο ποιητικό λόγο και τον ντύνει με τους εξαιρετικούς φωτισμούς της Στέλλας Κάλτσου, ώστε να προσδώσει κίνηση στο δρώμενο. Από το αδρό ύφος της ομαδικής απαγγελίας και κάποια από κάποια ιδιότυπα μουσικά ακούσματα, περνά, στο τέλος της παράστασης, στο ποντιακό μουσικό ιδίωμα και στις κινήσεις των δημοτικών ποντιακών χορών, σε μιαν ανατριχιαστική σκηνή «τρανς» κορύφωσης. 

Ο Χρήστος Λούλης και η Ιωάννα Παππά συγκλονιστικοί στους ρόλους τους.

Ο Χρήστος Λούλης και η Ιωάννα Παππά συγκλονιστικοί στους ρόλους τους, και πολύ αξιόλογες οι παρουσίες και όλων των άλλων ερμηνευτών (Δώρας Ξαγοράρη, Λεωνής Ξεροβάσιλα, Κώστα Σεβδαλή, Γρηγορίας Μεθενίτη, Ελένης Μπούκλη, Κατερίνας Δημάτη, Μάνου Πετράκη, Νίκου Τσολερίδη, Ορέστη Χαλκιά), που αποδίδουν με έκσταση μιαν άνευ προηγουμένου τελετή. Αξιοποιώντας τον αξιόλογο νέο μουσικό Νίκο Παπαϊωάννου στο τσέλο, τον Μιχάλη Βρέτα στο βιολί και τον Νίκο Μαγνήσαλη στα ηλεκτρονικά κρουστά, ο άξιος δημιουργός γενικεύει, αποδομώντας το, το αρχικό ιστορικό ερέθισμα, διατηρώντας τα έντονα χρυσά, κόκκινα και γαλάζια χρώματα στις ενδυμασίες (Κωστής Καραντάνης-Ματίνα Μέγκλα) και προβάλλοντας σκηνικό νερών και στέπας στο πίσω μέρος (Γιώργος Δασκαλόπουλος). Ένας χορός Μνημόνων, μέσα από το τραγούδι και τον χορό, ανασύρει από την μνήμη και αφηγείται την ιστορία του τόπου αυτού, επαναλαμβάνοντας το κείμενο με υπερβολικό βερμπαλισμό, είναι η αλήθεια, που υπογραμμίζει τη δραματικότητα των συμβάντων περισσότερο από όσο χρειάζεται. 

Αρχέτυπα κατηγορήματα, όπως η καρποφόρα γη, οι δογματικές και πένθιμες ορδές, η στρατιά των «εκτοπισμένων», η μάχη, η οροσειρά της αντίστασης κλπ., υπηρετούν την κεντρική σύλληψη του σκηνοθέτη, που παίρνει διαστάσεις πανανθρώπινης διαμαρτυρίας ενάντια στον ρατσισμό, την ωμή, ανεπεξέργαστη βία, τον εθνικισμό και την απανθρωπιά. Θέματα ταυτότητας, καταβολών, αρχετύπων και σχέσεων που αναφέρονται στα δίπολα νίκη/ήττα, ματαίωση/επιστροφή, θάνατος/αναγέννηση, αυτά είναι τα ζητήματα που θέτει ο «Χορός της Φωτιάς». 

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δύο από τις καλύτερες παραστάσεις θεάτρου του Φεστιβάλ Αθηνών

Δύο από τις καλύτερες παραστάσεις θεάτρου του Φεστιβάλ Αθηνών

Για την παράσταση «Ιχνευτές» του Σοφοκλή, σε μετάφραση Εμμανουήλ Δαυίδ και σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού και για την παράσταση «Βάτραχοι» του Αριστοφάνη, σε μετάφραση Νίκου Α. Παναγιωτόπουλου και σκηνοθεσία Αργυρώς Χιώτη. Και οι δύο παραστάσεις παρουσιάστηκαν στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού.

Του Νίκου Ξένιου...

Oιδίποδας, του Τόμας Όστερμαϊερ, στην Επίδαυρο

Oιδίποδας, του Τόμας Όστερμαϊερ, στην Επίδαυρο

Για την παράσταση «Οιδίποδας» της Maja Zade, σε σκηνοθεσία του Thomas Ostermeier, η οποία παρουσιάστηκε από τη βερολινέζικη Schaubϋhne, στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου. Φωτογραφίες © Θωμάς Δασκαλάκης.

Του Νίκου Ξένιου

Ο κύκλος ...

Για τις «Βάκχες» της Νικαίτης Κοντούρη στην Επίδαυρο

Για τις «Βάκχες» της Νικαίτης Κοντούρη στην Επίδαυρο

Για την παράσταση «Βάκχες» του Ευριπίδη, του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ Ιωαννίνων, σε σκηνοθεσία της Νικαίτης Κοντούρη, η οποία παρουσιάστηκε στην Επίδαυρο 13-15 Αυγούστου. Φωτογραφίες © Βάσια Αναγνωστοπούλου.

Του Νίκου Ξένιου

Ένας αρχετυπικός φόβος των ανδρών ήταν ανέκ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ