Δοκίμιο ανθρωπιάς από τον Κοραή Δαμάτη

Πώς συνδέονται η «κανονικότητα» της προσωπικότητας και οι νόρμες προσαρμογής και ένταξης στο κοινωνικό σύνολο; Πώς η «ανθρωπινότητα» της ύπαρξης συνδέεται με το τι είναι φυσιολογικό και τι όχι, ποιο ποσοστό «κανονικότητας» φέρει καθένας από εμάς, ποιος είναι ο ορισμός της ανθρωπιάς και της αλληλεγγύης/συμπόνιας και από ποιο σημείο και μετά εγείρεται το ζήτημα του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων; Ως ποιο σημείο φτάνουν η χυδαιότητα, η χλεύη και ο ευτελισμός του συνανθρώπου; Πόσο δύσμορφοι, αποκλίνοντες και παραμορφωμένοι γινόμαστε όλοι μας φορώντας τη μάσκα του πουριτανισμού;

Ένας τραγικά παραμορφωμένος άντρας, ο Τζον Μέρικ, που έπασχε από μιαν ανίατη πάθηση του μυϊκού συστήματος και από χρόνια βρογχοπνευμονία, ένας «άνθρωπος-τέρας» βασανισμένος, που τον εκμεταλλεύτηκαν και τον βίασαν ψυχικά, έζησε στο πουριτανικό, βικτωριανό Λονδίνο του 1880 και στάθηκε πηγή έμπνευσης του κλασικού, διαχρονικού έργου του Μπέρναρντ Πόμερανς
«Ο άνθρωπος ελέφαντας».

Ένας τραγικά παραμορφωμένος άντρας, ο Τζον Μέρικ, που έπασχε από μιαν ανίατη πάθηση του μυϊκού συστήματος και από χρόνια βρογχοπνευμονία, ένας «άνθρωπος-τέρας» βασανισμένος, που τον εκμεταλλεύτηκαν και τον βίασαν ψυχικά, έζησε στο πουριτανικό, βικτωριανό Λονδίνο του 1880 και στάθηκε πηγή έμπνευσης του κλασικού, διαχρονικού έργου του Μπέρναρντ Πόμερανς «Ο άνθρωπος ελέφαντας». Το έργο, στην πολύ καλή μετάφραση της Μαρλένας Γεωργιάδη, προτάθηκε στον Κοραή Δαμάτη από τον Δημήτρη Καρατζιά, που επανεμφανίζεται επί σκηνής στον πρωταγωνιστικό ρόλο¹. Ο κύριος Δαμάτης έκανε και τη διασκευή και τη δραματουργική επεξεργασία. Το στοίχημα του Δημήτρη Καρατζιά πέτυχε.

Κοραής Δαμάτης – Δημήτρης Καρατζιάς

Ξεκινώντας από το «Bent» του Martin Sherman, ο κύριος Καρατζιάς έχει ήδη καταγράψει ένα αξιόλογο ρεπερτόριο από έργα κατά κανόνα ρεαλιστικά, που αναφέρονται στο διαφορετικό, το παραγκωνισμένο, το περιθωριοποιημένο. Από τις περσινές σκηνοθεσίες του Δημήτρη Καρατζιά δεν θα ξεχάσουμε τη συγκλονιστική ερμηνεία της Λένας Ουζουνίδου στην «Ψιλικατζού» της Κωνσταντίνας Δελημήτρου (η παράσταση συνεχίζεται και φέτος) και τη βαθύτατα συγκινητική ερμηνεία της Δήμητρας Κολλά στο «Χορεύοντας στο Σκοτάδι» του Λαρς φον Τρίερ.

Τα υψηλά μεταφυσικά και αισθητικά/ηθικά ζητήματα που θίγει «Ο άνθρωπος ελέφαντας» του Πόμερανς, η κριτική που ασκεί στην κοινωνική υποκρισία και στις συμβάσεις, η βιοηθική που περνά υπογείως ως προβληματισμός, ακόμη και η κριτική του θεάτρου ως παραστασιακού γεγονότος, είναι οι πτυχές που αναδεικνύει η σκηνοθεσία του Κοραή Δαμάτη. Ο freak χαρακτήρας του Τζον Μέρικ αποδίδεται με τις πιο ρομαντικές νότες, ενταγμένος σε ένα θέατρο τεράτων². Ο Κοραής Δαμάτης στοχεύει στη στηλίτευση της ανθρώπινης βαρβαρότητας και ηθικής κατάπτωσης σε όλες τις εποχές, καθώς και στην ανάδυση ενός προτύπου ανθρωπιάς. Ο ψυχικός τραυματισμός, το συναίσθημα της στέρησης, το κοινωνικό κατηγορώ, ο ιδρυματισμός από τη μια, αλλά και η μεγαλοψυχία και η συγχώρηση, το υψηλό φρόνημα, η ευφυία, η δημιουργικότητα, η ευαισθησία, η ποιητική στόφα και η εσωτερική πειθαρχία από την άλλη, είναι τα ψυχικά γνωρίσματα αυτής της θεατρικής περσόνας που αναδεικνύει ο Δημήτρης Καρατζιάς, παράλληλα με τη δυσμορφία, την ασθματική εκφορά του λόγου, το πνίγος που απαιτεί η απόδοση της βρογχοπνευμονίας και τη στρέβλωση των μελών που επιτάσσει ο ρόλος.

Το αισθητικό στίγμα της παράστασης

Ο πίνακας της Shiori Matsumoto «Μαγικό κουτί». Η Shiori Matsumoto γεννήθηκε στην Καγκάβα της Ιαπωνίας το 1973. Το 1997 «ανέβασε» τα πρώτα της έργα στο ίντερνετ και έγινε παγκοσμίως γνωστή. Από τότε τα πίνακές της βρίσκονται σε πολλά μουσεία σύγχρονης τέχνης και ιδιωτικές συλλογές.

Ο πίνακας «Μαγικό κουτί» της Shiori Matsumoto, αναρτημένος και φωτισμένος ως σκηνικό όλης της παράστασης, σε συνδυασμό με δυο εισόδους/αυλαίες που ανοιγοκλείνουν και με αυστηρά χρονομετρημένη εκφορά του λόγου και κινησιολογία, ουσιαστικά υποστηρίζει ένα αισθητικό δοκίμιο για την έννοια της παραμόρφωσης. Η τιράντα του γιατρού προς το τέλος της παράστασης είναι το δοκιμιακό μέρος αυτού του έργου, που εκ πρώτης όψεως φαντάζει ελαφρώς πεπαλαιωμένο, όμως στα χέρια του Κοραή Δαμάτη επικαιροποιείται με εντυπωσιακό τρόπο και γίνεται διαχρονικό. 

Η παράσταση πλαισιώνεται από γλυπτές μάσκες/κατασκευές της Ελένης Σουμή, που αφενός αναδεικνύουν τον θεματικό πυρήνα με τις «αναπηρίες» και την υπόδυση ρόλων εκ μέρους όλων των ανθρώπων, αφετέρου διακρίνονται για την υψηλή αισθητική τους. Πολλές διαφορετικές εκφάνσεις του ανθρώπινου ψυχισμού αποτυπώνονται σε κάθε επιμέρους δυσμορφία, παίζοντας με τη φαντασία και τη σκληρότητα, λειτουργώντας ως «μονωτικό» υλικό για τον αποκλεισμό του ψυχισμού του ατόμου από τον κόσμο, μετατρέποντας κάθε ρόλο σε «φάντασμα» κάποιου παρελθόντος ψυχισμού. Με λίγα λόγια, κατασκευάζοντας ένα αυτόνομο, νοσταλγικό cabinet de curiosités, μια πινακοθήκη «τεράτων» που είναι, κατά παράδοξο τρόπο, όμορφα (:«ο Θεός ξέρει, ο Δαρβίνος δεν ξέρει!»).

Η εξαιρετική σιδερένια μάσκα του Τζον Μέρικ είναι μια γλυπτή Γοργώ, ένα «γοργόνειον» που απωθεί και ταυτόχρονα αναδεικνύει την εσωτερική ομορφιά, εγκλωβισμένη στο άσχημο δέμας. Αυτή είναι, άλλωστε, και η δήλωση του Κοραή Δαμάτη. Η υπερρεαλιστική δημιουργία του Σωκράτη Παπαδόπουλου, μια βαρύτατη μάσκα απόλυτα ταιριαχτή με το αισθητικό σύμπαν της παράστασης, διαδραματίζει, πέραν του ρόλου του φοβήτρου, τον ρόλο του ρυθμιστή μιας συγκεκριμένης ερμηνευτικής προσέγγισης και μιας καλά μελετημένης κινησιολογίας ως κλωβός, ως σιδερένιο παραπέτασμα που απομονώνει τον άνθρωπο από τους γύρω του, καθώς και ως σιδηρούν παραπέτασμα από επιταγές της εξουσίες και νόρμες στις οποίες καλείται ο άνθρωπος να υποταγεί. 

Τις έξοχες φωτιστικές συνθήκες (Κοραής Δαμάτης με βοηθό φωτιστή τον Θοδωρή Μαργαρίτη) υπογραμμίζουν τα neon «σπαθιά» του Χρήστου Σάλεμ, που κινούνται κατά τις υποδείξεις της χορογράφου. Το μόνο αμήχανο σημείο είναι η χορογραφία στο δύσκολο μέρος του ονείρου/φάσματος αντιστροφής των ρόλων, όπου ο κύριος Δαμάτης επιλέγει να σκηνοθετήσει ως καμπαρέ. Όλες οι άλλες λεπτομέρειες που επιμελήθηκε ο ίδιος (ενδυματολογία με φωτεινά μπεζ και λευκά κοστούμια, ρυθμός, μακιγιάζ) είναι απόλυτα εναρμονισμένες με το κλίμα της παράστασης.

Οι άλλοι συντελεστές 

Αποκάλυψη της παράστασης είναι η σπάνια ερμηνεία της Μαρίας Καβουκίδη στον ρόλο της αισθησιακής κυρίας Τρένταλ, κυρίως, αλλά και στον αλλόκοτο ρόλο μιας Σουβλίτσας. 

Το σύνολο των μουσικών δημιουργιών του Μάνου Αντωνιάδη είναι μια θαυμάσια επιλογή ποικίλων μουσικών δρόμων και υφολογικών αποκλίσεων, προορισμένων να πλαισιώσουν την υπερρεαλιστική προσέγγιση του σκηνοθέτη. 

Ο Περικλής Μοχολιδάκης ερμηνεύει τον φιλόδοξο και χειριστικό –αλλά και εαυτοτιμωρούμενο και μετανοούντα– Δόκτορα Τριβς με μεγάλη σοβαρότητα και υψηλό συναίσθημα ευθύνης απέναντι στον ρόλο του, ένα ρόλο «δύσκαμπτο στα πρέπει και στις συμβάσεις». Στους διαλόγους του με τον διευθυντή του νοσοκομείου Καρλ Γκομ επιχειρείται μια ουσιαστική αποδόμηση της σχέσης θρησκείας και επιστήμης. Ο Μιχάλης Καλιότσος υποστηρίζει με μεγάλη σοβαρότητα και επίγνωση τον δύσκολο ρόλο του διευθυντή/ελεγκτή, που οφείλει να «μετρήσει» την ανθρωπιά και με υλικούς όρους. 

Αποκάλυψη της παράστασης είναι η σπάνια ερμηνεία της Μαρίας Καβουκίδη στον ρόλο της αισθησιακής κυρίας Τρένταλ, κυρίως, αλλά και στον αλλόκοτο ρόλο μιας Σουβλίτσας. 

Ο Στέλιος Καλαϊτζής παίζει τρεις ρόλους: τον τσιρκολάνο «μάνατζερ» Ρος με την εξαιρετική μάσκα «όρνεου», τον καλόκαρδο, μεταφυσικά επαναπαυμένο επίσκοπο και τον αφελή ανθρωπιστή νοσοκόμο, υποστηρίζοντας επάξια και τους τρεις. Ο Αντώνης Καραθανασόπουλος (σκληρός ως άνδρας στο τσίρκο, ως άγγλος αστυνομικός και ως νοσοκόμος Σνορκ) και η Σοφία Ρούβα (Δις Σάντουιτς και δεύτερη Σουβλίτσα) απαρτιώνουν επάξια τον πολύ καλό θίασο.

Ο κύριος Δαμάτης ουσιαστικά φέρνει στο ίδιο επίπεδο τη μυθοπλασία του κειμένου και την πραγματική ιστορία του Τζον Μέρικ, παραμένοντας συνεπής στις σκηνοθετικές του επιλογές. Όσο για τη συγκεκριμένη θεματική επιλογή, η λύτρωση του θεατή προέρχεται από την αντιπαραβολή της «normalitatis» που αφορά την εμφάνιση και τα εξωτερικά γνωρίσματα του ανθρώπου προς το «αλλότριον», το διαφορετικό, προς αυτό που προκαλεί την απέχθεια, τον αποτροπιασμό και την περιφρόνηση προς τον συνάνθρωπο. 

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).