Νεφέλες ή η επικράτηση του Άδικου Λόγου

Ο Αριστοφάνης στις Νεφέλες του επιτίθεται στο νεωτεριστικό πνευματικό κίνημα και στις αιρετικές διδασκαλίες που μαθαίνουν τους δανειζόμενους πώς να υπεκφύγουν των χρεών τους στα δικαστήρια. Στις Νεφέλες ο Δίκαιος Λόγος δικαίως ηττάται από τον Άδικο Λόγο: γιατί ο πραγματικός Δίκαιος Λόγος δεν είναι αυτός που φέρεται ως τέτοιος, ο λόγος ο αρχαϊκός, ο αρτηριοσκληρωτικός, ο άμοιρος της γνώσης της ανθρώπινης φύσης, ούτε πάλι είναι ο γεμάτος σωματικότητα λόγος που επικαλείται το άγγιγμα, την απόλαυση, τη στρεψοδικία: πραγματικά δίκαιος είναι αποκλειστικά ο λόγος των Νεφελών.

Στη σκηνοθεσία του Δημήτρη Καραντζά, οι Νεφέλες, ως πρωταγωνιστικός Χορός, διατηρούν την ακεραιότητα του διαχρονικού έργου, ενώ ο υπέροχος χειρισμός της λειτουργικής μετάφρασης του Γιάννη Αστερή επιτρέπει στο κείμενο να αναπνεύσει τον σύγχρονο προβληματισμό, να «περάσει» στο κοινό και να λειτουργήσει.

Η πρώτη έκδοση του έργου παρουσιάστηκε το 423, αλλά ο Αριστοφάνης απογοητεύτηκε που δεν πήρε το πρώτο βραβείο, αφού το θεωρούσε το καλύτερό του έργο. Το ξαναδούλεψε σε νέα έκδοση, αυτήν που έχουμε σήμερα, που χρονολογείται στα Μεγάλα Διονύσια του 421 με 418 π.Χ. 

Στη σκηνοθεσία του Δημήτρη Καραντζά, οι Νεφέλες, ως πρωταγωνιστικός Χορός, διατηρούν την ακεραιότητα του διαχρονικού έργου, ενώ ο υπέροχος χειρισμός της λειτουργικής μετάφρασης του Γιάννη Αστερή επιτρέπει στο κείμενο να αναπνεύσει τον σύγχρονο προβληματισμό, να «περάσει» στο κοινό και να λειτουργήσει, mutatis mutandis, με τον ακραιφνή αριστοφανικό τρόπο, με χιούμορ και ανίχνευση της ποιητικής ματιάς του Αριστοφάνη. Με άλλα λόγια, κάνει τον θεατή να θρηνήσει για τον ηθικό που εμφανίζεται ως βλάκας και παλαιομοδίτης, να γελάσει με τον φιλόσοφο που εμφανίζεται ως γελοίος λογοκόπος και να συμπαραταχθεί με τη νέα γενιά στη διεκδίκηση ουσιαστικής, βαθειάς παιδείας. 

Σύγκρουση ανάμεσα στην παλιά και τη νέα γενεά

Ο Γιώργος Γάλλος στον ρόλο του Στρεψιάδη επιστρατεύει μεγάλη θεατρική πείρα, χειριζόμενος άνετα την αλληλεπίδραση με το κοινό: επιπλέον, επιδεικνύει μεγάλες ικανότητες λαϊκού αοιδού και γίνεται εργαλείο εύπλαστο στα χέρια του Δημήτρη Καραντζά, πλάθοντας τον χαρακτήρα του ταλαιπωρημένου μεσοαστού αθηναίου που προσπαθεί να αξιοποιήσει την αγορά των ιδεών για να αντιμετωπίσει τους χρεώστες του. Όταν ο στρεψόδικος Στρεψιάδης προσπαθεί να πείσει τον γιο του να αφήσει τα άλογα (παρά το γεγονός ότι τον βάφτισε Φειδιππίδη) και να πιάσει τα φροντιστήρια φιλοσοφίας, ο Φειδιππίδης παραμένει δύσπιστος και λοιδορεί τον Σωκράτη και τον κύκλο του:

Ο Γιώργος Γάλλος στον ρόλο του Στρεψιάδη επιστρατεύει μεγάλη θεατρική πείρα, χειριζόμενος άνετα την αλληλεπίδραση με το κοινό: επιπλέον, επιδεικνύει μεγάλες ικανότητες λαϊκού αοιδού και γίνεται εργαλείο εύπλαστο στα χέρια του Δημήτρη Καραντζά.

«Αἰβοῖ, πονηροί γ᾿, οἶδα. Τοὺς ἀλαζόνας, τοὺς ὠχριῶντας, τοὺς ἀνυποδήτους λέγεις, ὧν ὁ κακοδαίμων Σωκράτης καὶ Χαιρεφῶν...: "ποιους λες, α πα πα, μα βρε πατέρα, λες αυτούς τους μοχθηρούς, τους υπερόπτες, τους κατάχλωμους, τους ξυπόλητους, τους κακομοιριασμένους, σαν τον Σωκράτη και τον Χαιρεφώντα;»

Το έργο θέτει στο στόχαστρό του τους σοφιστές ως κατηγορία απατεώνων της Αθήνας εκείνης της εποχής. Στα πλαίσια, πάντα, της δικομανίας των αρχαίων Αθηναίων, ο Αριστοφάνης αναζητά ένα είδος «κάθαρσης» της κοινωνίας από το καρκίνωμα της πολυσημίας και αποζητά την καθαρότητα της παλιάς Αθήνας. Γι' αυτό και αιτιάται τους άτοπους και ανεξέλεγκτους νεωτερισμούς στις νέου τύπου «αμοράλ» πολιτικές συμπεριφορές, χωρίς να παραλείψει και να σαρκάσει τις ξεπερασμένες απόψεις περί παιδείας δια στόματος Δίκαιου Λόγου. Μια ιδέα που αποδίδεται στο Σωκράτη στις Νεφέλες, ότι δηλαδή ο κόσμος μοιάζει «σαν ένας φούρνος», είναι μια εκ πρώτης όψεως σαχλή σύλληψη, που ωστόσο εντάσσεται στα πλαίσια της σάτιρας κατά των ανούσιων φιλοσοφικών θεωριών (αυτή η ιδέα, σημειώνω εν παρόδω, χρησιμοποιήθηκε από τον Κρατίνο για τη διακωμώδηση της φυσικής φιλοσοφίας του σάμιου Ίππωνα στους Πανόπτες του Κρατίνου, 155K. DK 38A 2. Αξίζει, επίσης, να προσθέσω την πληροφορία ότι στο έργο Κώννος του Αμειψία ο Σωκράτης παρουσιάζεται ρακένδυτος και πεινασμένος, περιγραφή που θυμίζει τους στίχους 102 κ.ε. των αριστοφανικών Νεφελών). Όμως στην πραγματικότητα στην πόλη επικρατεί ηθική και ιδεολογική αναταραχή: το σπουδαίο έργο αποτυπώνει αυτόν τον «εν βρασμώ» αθηναϊκό κόσμο της εποχής του.

Ο αριστοφανικός Σωκράτης και τα Σύννεφα

Ο Νίκος Καραθάνος ενσαρκώνει με σκηνική άνεση, βαμπ ύφος και μιαν ιδιαίτερη χροιά στη βραχνή φωνή του τον ρόλο του Σωκράτη, αερολογώντας κυριολεκτικά στην κορυφή του σκηνικού οικοδομήματος.

Υπάρχει μια μαρτυρία πως ο Σωκράτης ήταν παρών στην πρώτη παράσταση των Νεφελών στην Αθήνα του πέμπτου π.Χ. αιώνα, και πως σηκώθηκε όρθιος όταν εμφανίστηκε ο ηθοποιός που φορούσε τη μάσκα του Σωκράτη, ώστε το κοινό προβληματίστηκε για την «ομοιότητα» ανάμεσα στον φιλόσοφο και στην εξεικόνισή του. Προφανώς ο Σωκράτης λειτουργεί σαν τον Σοφολογιότατο της μετέπειτα δραματουργίας της δυτικής Ευρώπης, ή σαν τον dottore της Commedia dell' Arte. Ο Αριστοφάνης επιλέγει να τον ταυτίσει με το σοφιστικό κίνημα, φιλοτεχνώντας έναν καλλιτέχνη/φιλόσοφο, που είναι ταυτόχρονα ποιητής και ανυπόμονος δάσκαλος. Ο Νίκος Καραθάνος ενσαρκώνει με σκηνική άνεση, βαμπ ύφος και μιαν ιδιαίτερη χροιά στη βραχνή φωνή του τον ρόλο του Σωκράτη, αερολογώντας κυριολεκτικά στην κορυφή του σκηνικού οικοδομήματος. Ο σκηνοθέτης κάνει μια πετυχημένη μεταφορά της ασάφειας και του αμφίβολου, έως κωμικού χαρακτήρα της φιλοσοφικής αναζήτησης. Τάχατέ μου ο Σωκράτης αναλογίζεται πώς να είναι τα «μετέωρα»: δηλαδή όχι μόνο τα αστρονομικά «μετέωρα», τον ήλιο και τους πλανήτες, αλλά και τα μεταφυσικά ζητήματα. «Τι θέλεις από μένα, εφήμερε άνθρωπε;» ρωτά με υπεροψία τον ταπεινό Στρεψιάδη. Το κωμικό στοιχείο αυτής της αιθεροβάμονος, υπεροπτικής στάσης ενισχύεται από την ενδυματολογική προσέγγιση της Ιωάννας Τσάμη, που τον αναπαριστά σαν παρωχημένο χίππυ ή σαν αναχωρητή ινδουϊστή φιλόσοφο. 

Όσο για τις Νεφέλες, αυτές είναι πρωτεϊκές μορφές, δηλαδή διακρίνονται από μια θαυμαστή μεταμορφωσιγένεια: μπορούν να προσφέρουν με μαγικό τρόπο τη γνώση της σκέψης, της κατανόησης και της ρητορικής δεινότητας. Λόγω του ευμετάβολου της μορφής τους, θα μπορούσαν κάλλιστα να εκληφθούν και ως θεότητες της τέχνης του Θεάτρου. Κατά βάσιν, οι Νεφέλες είναι τα υποκατάστατα της μεταφυσικής τοποθέτησης για τον Δία και το δωδεκάθεο. Κατά τον Σωκράτη, αυτές είναι η «φυσική» αιτία της βροχής και του κεραυνού, και όχι ο Ζευς. Ο Αριστοφάνης απομυθοποιεί τη θεϊκή προέλευση των φυσικών φαινομένων, αντικαθιστώντας στη θεολογία του τον Δία με τις σκοτεινές θεότητες του Χορού των Νεφελών. Μαζί με τον Δία, απομυθοποιεί και τον τιμωρό κεραυνό του Δία, δηλαδή την τιμωρία των αδίκων, των απατεώνων και των επίορκων. Η κομψότητα των Νεφελών συνίσταται στην αποκάλυψη του ηδυσμένου λόγου ως μοναδικού θεϊκού γνωρίσματος του ανθρώπου. 

Σπουδαιογέλοιον και Παράβασις

Το σπουδαίο και το σημαίνον ανακατεύεται με τον καιροσκοπισμό, την εξαπάτηση, την επίρριψη ευθυνών στους άλλους, την παραποίηση της αλήθειας. Ο ποιητής αυτοϋπονομεύεται με θαυμαστό τρόπο, το κοινό σατιρίζεται με ευθύ τρόπο και ο Δημήτρης Καραντζάς το φέρνει αυτό όλο στο σήμερα με τρόπο μοναδικό. 

Κάποιοι υποστήριξαν πως η ατομική δήλωση του Αριστοφάνη στην Παράβαση δεν ήταν παρότρυνση για χορήγηση βραβείου. Πως, δηλαδή, ήταν εξίσου λογοτεχνικό κατασκεύασμα όσο και το υπόλοιπο έργο. Και ο λόγος είναι πως κλασικό μοτίβο του αρχαίου θεατρικού σύμπαντος ήταν η αντικατάσταση ενός βασιλιά από έναν άλλον. Στην προκειμένη περίπτωση έχουμε την εκθρόνιση του Διός και την άνοδο στον θρόνο κάποιου «στροβίλου», κάποιου «δίνου», μιας ταραχής. Η φράση «[τον Δία] τον πέταξε η Δίνη και βασιλεύει τώρα αυτή», είναι σαφής αναφορά στην κοσμική δύναμη «δίνη» στην οποία πίστευε ο Αναξαγόρας. Την παράβαση εκφωνεί ο Χρήστος Λούλης, ως agent ποιητής/συγγραφέας/σκηνοθέτης. 

Στην καλοδουλεμένη, εκτενή Παράβαση του Δημήτρη Καραντζά ο Χορός καταργεί τη «θεατρική ψευδαίσθηση», ο κόσμος της σκηνής αποκαλύπτει τα εσωτερικά του πράγματα και η δημόσια σκηνή γίνεται ιδιωτική. Ο ίδιος ο Αριστοφάνης ως ρόλος απευθύνεται στο κοινό και αποζητά την επιδοκιμασία του. Αφαιρείται ένα κομμάτι των κοστουμιών του χορού (ευφάνταστων όσο και το πολυμορφικό σκηνικό της Κλειώς Μπομπότη), άρα εκδιπλώνονται οι ιδιότητες των μελών του Χορού ως ενεργών πολιτών της πόλεως, αφενός, και ως φορέων της ιδεολογίας του ποιητή, αφετέρου. Είναι το καταλληλότερο σημείο για να διενεργήσει ο Αριστοφάνης τον σχολιασμό της επικαιρότητας. Ο χορός σαρκάζει τον δημόσιο λόγο που ακούγεται στην Αθήνα, καθώς και την ευπιστία των πολιτών. Ο ποιητής, τέλος, προτείνει να πιστέψουν οι θεατές στη δραστικότητα του συγκεκριμένου έργου, ισχυριζόμενος αυτοσαρκαστικά πως δήθεν δεν χρησιμοποιεί σε αυτό όλες τις τυπικές αριστοφανικές ονομασίες, τα αντιπροσωπευτικά φαλλικά προπς των αριστοφανικών παραστάσεων, τους φαλλούς και τα κοπρολαγνικά σχόλια, τον σεξισμό και την ειρωνεία, τις προσωπικές προσβολές και τα σκώμματα. Το σπουδαίο και το σημαίνον ανακατεύεται με τον καιροσκοπισμό, την εξαπάτηση, την επίρριψη ευθυνών στους άλλους, την παραποίηση της αλήθειας. Ο ποιητής αυτοϋπονομεύεται με θαυμαστό τρόπο, το κοινό σατιρίζεται με ευθύ τρόπο και ο Δημήτρης Καραντζάς το φέρνει αυτό όλο στο σήμερα με τρόπο μοναδικό. 

Δικαίως οι νέοι θα σηκώσουν το χέρι

Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη γίνεται το επίκεντρο του ενδιαφέροντος του κοινού, τόσο για τον σχετικά «αφανή» της ρόλο στον Χορό, όσο και για το απολαυστικό ξεδίπλωμα του ταλέντου της στον Δίκαιο Λόγο. Ένα ιερατικό ένδυμα καρυάτιδας και ένα ολόκληρο αρχαίο θέατρο ως τιάρα στο κεφάλι, εναλλαγή επισημότητας με ξεσπάσματα καταπιεσμένης λαγνείας, ρεσιτάλ ηθοποιίας.

Όταν ο Στρεψιάδης αποδεικνύεται ανεπίδεκτος μαθήματος, οι Νεφέλες θα απευθυνθούν στον Σωκράτη και θα τον παρακινήσουν να επωφεληθεί από την πνευματική εγρήγορση του γιου του Φειδιππίδη. Αυτός θα αποδειχθεί ο πιο απρόθυμος μαθητής που είχε ποτέ ο Σωκράτης, κάτι σαν αντίποδας του Πλάτωνα, δηλαδή. Ο Στρεψιάδης παρακινεί τον γιο του να μάθει τη μιμητική τέχνη, την τέχνη του λόγου και κυρίως την τέχνη του Άδικου Λόγου. Τον παροτρύνει να εγκαταλείψει την ιππική τέχνη και την άσκηση του σώματος και να επιδοθεί στην άσκηση του νου. Ο Αριστοφάνης εμφανίζει επί σκηνής δυο αλληγορίες, που τις ενσαρκώνουν στην παράσταση η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη ως Δίκαιος Λόγος και η Θεοδώρα Τζήμου ως Άδικος Λόγος. Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη γίνεται το επίκεντρο του ενδιαφέροντος του κοινού, τόσο για τον σχετικά «αφανή» της ρόλο στον Χορό, όσο και για το απολαυστικό ξεδίπλωμα του ταλέντου της στον Δίκαιο Λόγο. Ένα ιερατικό ένδυμα καρυάτιδας και ένα ολόκληρο αρχαίο θέατρο ως τιάρα στο κεφάλι, εναλλαγή επισημότητας με ξεσπάσματα καταπιεσμένης λαγνείας, ρεσιτάλ ηθοποιίας. Η Θεοδώρα Τζήμου ξεκάθαρη στη σκηνική της δήλωση, ευέλικτη, δυναμική, πραγματική απόλαυση. Η τζαζ ασύμφωνη μουσική του Ανρί Γκρεγκομάρ ιδεώδης ηχητική συνθήκη για τη συγκεκριμένη παράσταση.

Ο Φειδιππίδης θα δεχτεί τις υποδείξεις και θα αφουγκρασθεί την επιχειρηματολογία και από τους δύο Λόγους, ενώ εισάγεται και ο ξεκαρδιστικός ρόλος της συντονίστριας του «τηλεοπτικού» αυτού debate. Ο χορός εξαιρετικός στο σύνολό του και στα επιμέρους. Ξεχωρίζουν οι κορυφαίες Αλεξάνδρα Αϊδίνη, Ευδοξία Ανδρουλιδάκη, Έμιλυ Κολιανδρή και Ελίνα Ρίζου, καθώς και ο Γιάννης Κλίνης, τόσο στον ρόλο μιας μαυροφορεμένης γυναίκας του Χορού, όσο και στον διπλό ρόλο του δανειστή. Ως Φειδιππίδης, ο Αινείας Τσαμάτης φέρνει σε αίσιο πέρας μια δύσκολη τιράντα. Αυτό που διακρίνει τώρα τη σχέση πατέρα και γιου είναι η ειλικρίνεια: όπως μικρός τις έφαγε ο γιος, τώρα θα τις φάει ο πατέρας, ο ενήλικος μα ξεμωραμένος. Για να αποκατασταθεί η αρμονία και η κοσμική δικαιοσύνη. Επίσης, ο Φειδιππίδης προτίθεται να δείρει τη μητέρα του: το δίκαιο του ξυλοδαρμού της μητέρας συνιστά, κατά τον Στρεψιάδη, το τρωτό αποτέλεσμα της σωκρατικής εκπαίδευσης. Ο άλλοτε πελάτης και οπαδός (και παρολίγον θύμα της επιτηδειότητας των σοφιστικών τεχνικών) τώρα θα στείλει τον δούλο του να γκρεμίσει τη στέγη του σπιτιού του Σωκράτη, ενώ ο ίδιος θα το παραδώσει στις φλόγες. Δεν πρέπει να επικρατήσει ο απόλυτος υποκειμενισμός, Αθηναίοι, χρειαζόμαστε ένα σταθερό ηθικό έρεισμα!

Και, μετά το γκρέμισμα της Φιλοσοφίας, τι;

Είναι τραγικό το ότι ο Δίκαιος Λόγος έχει ηττηθεί στη λογομαχία με τον Άδικο Λόγο. Το πιο τραγικό δε είναι πως η επιχειρηματολογία του Άδικου Λόγου νίκησε επειδή οργανώθηκε κατά το πρότυπο της σωκρατικής μεθόδου.

Τελείωσε η βασιλεία του «δίνου», του στροβίλου, της ανακατωσούρας: «η πλοκή μετήλθε το γελοῖον και τελείωσε σε διαφορετικό τόνο», έλαβε, δηλαδή, χώρα μια μεταστροφή ύφους προς το σοβαρό. Είναι τραγικό το ότι ο Δίκαιος Λόγος έχει ηττηθεί στη λογομαχία με τον Άδικο Λόγο. Το πιο τραγικό δε είναι πως η επιχειρηματολογία του Άδικου Λόγου νίκησε επειδή οργανώθηκε κατά το πρότυπο της σωκρατικής μεθόδου. Βεβαίως, η έκβαση αυτής της αντιλογίας είναι υπέρ της πνευματικής βασάνου και της φιλοσοφικής θεώρησης του κόσμου, και όχι υπέρ της πρωτοκαθεδρίας της σωματικότητας και των απολαύσεων. Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται ο ρομαντικός, συντηρητικός Αριστοφάνης, ενώ ο Δημήτρης Καραντζάς βρίσκει μια θαυμάσια ευκαιρία για να ασκήσει έμμεση κριτική στο ήθος του σημερινού αθηναϊκού κοινού, να στηλιτεύσει τον καιροσκοπισμό και το «ελαφρόν ήθος» των συμπολιτών μας και να στρέψει το δάχτυλο του Αριστοφάνη στη σύγχρονη Ελλάδα της ύπνωσης και του εφησυχασμού: «Γίδια, ε γίδια!».

Οι Νεφέλες είναι αλληγορία της παρέμβασης του κοινωνικού στοιχείου που προσγειώνει τον σκεπτόμενο άνθρωπο στην πραγματικότητα. Ο σπόρος του Κακού μπορεί να λειτουργεί μέσα στον άνθρωπο, χωρίς να αποκλείεται αυτός να αποβεί δημιουργικός. Οι Αθηναίοι είναι σε θέση να αυτοσαρκάζονται και να επισημαίνουν την ηθική αποσάθρωση της πόλης τους, ιδιαίτερα όταν επί σκηνής υπάρχει και ένα μοντέλο πάγιου ηθικού σύμπαντος από το οποίο μπορούν να «γραπωθούν». Μου πέρασε μια σκέψη στη σκηνή της πυρκαγιάς: άραγε να κάηκαν ζωντανοί, μαζί με τη Σχολή του Σωκράτη, και όλοι οι εκπαιδευόμενοι νέοι που φοιτούσαν εκεί; Πρόκειται για ένα σκοτεινό σημείο αυτού του έργου, που ίσως προοιωνίζεται την καταδίκη του Σωκράτη από την αθηναϊκή πολιτεία που θα ακολουθήσει κάποια χρόνια μετά την παράσταση των Νεφελών. Ο νόμος έχει ζυγαριά, έχει όμως και τσεκούρι που κόβει στα δυο τον άδικο και τον ασυνεπή πολίτη. Το σίγουρο είναι πως, ενώ στο ξεκίνημα του έργου ο Στρεψιάδης εμφανίζεται στο καλυβάκι του και ο Σωκράτης στο θεολογείον, τώρα, στο εκδικητικό τέλος, εμφανίζεται στην κορυφή του φλεγόμενου οικοδομήματος ο Στρεψιάδης, ενώ ο Σωκράτης παρακολουθεί την καταστροφή σωριασμένος στο έδαφος.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, η νουβέλα «Το κυνήγι του βασιλιά Ματθία» (εκδ. Κριτική).