alt

Για την παράσταση «Μελάχρα ή το λουλούδι της φωτιάς» του Παντελή Χορν, σε σκηνοθεσία Σοφίας Φιλιππίδου, η οποία παρουσιάζεται στο θέατρο «Σταθμός».

Του Νίκου Ξένιου

Στο θέατρο «Σταθμός» η Σοφία Φιλιππίδου σκηνοθετεί και ανεβάζει, με μια νέα, ερευνητική ματιά, το δράμα Μελάχρα ή το λουλούδι της φωτιάς του Παντελή Χορν, γραμμένο σε τρεις πράξεις και σε δημοτική γλώσσα. Το στοιχείο της φάρσας, ο γνήσιος φαταλισμός των αθίγγανων, η αλχημεία της ερωτικής φλόγας, οι ίντριγκες, τα γητέματα, τα ξόρκια και ο καθοριστικός ρόλος της μοίρας και θέατρο εντός θεάτρου είναι τα κύρια στοιχεία αυτού του έργου πριμιτίφ, που στήνει ένα είδος «αλχημιστικού γάμου» σ’ ένα καταυλισμό τσιγγάνων, στο σκηνικό της ελληνικής υπαίθρου.

Συζυγική απιστία και ιψενικά τρίγωνα

Οι χαρακτήρες (επτά τον αριθμό) είναι αντλημένοι από κιτάπια διαβασμάτων και λαογραφικών αναφορών: ο σιδηρουργός Τεμέλκος (ο Ντίνος Φλώρος στον ρόλο του έλληνα «αρχιμάστορα») συνοδεύει με το βιολί του τον χορό με το κόκκινο φουστάνι της περδικόστηθης γυναίκας του Περουζέ (που την ερμηνεύει η Τατιάνα Μελίδου), σκηνοθετώντας ένα ερωτικό τρίγωνο ανάμεσα στον ίδιο, την Περουζέ και τον υιοθετημένο ψυχογιό του Νέδο (που τον ερμηνεύει ο Γιώργης Παρταλίδης). Ο Τεμέλκος είναι ένας «δουλευτής χαλκιάς», ένας «δαμαστής γύφτος», που οργανώνει με αμοραλιστικό τρόπο τον πόθο γύρω από το σκηνικό της ζωής του.

Με την κοσμογονική δύναμή του το βιολί του τσιγγάνου ζωντανεύει το όνειρο, το ανέφικτο, τον κόσμο που ο κοινός, καθημερινός βίος του ανθρώπου αδυνατεί να πραγματοποιήσει.

Άλλος χαρακτήρας είναι η Βενετιά, «η γρηά γύφτισσα απ’ αυτές που λέν τις Μοίρες»1, μαντεύτρα κι αστρολόγα με συβιλλικά μάτια που έχει την ικανότητα να παρασκευάζει μαγικά φίλτρα για να «δένει» με μάγια τους ανθρώπους, να τους υπόσχεται έρωτες μυθικούς και να περιπλέκει την έκβαση της μοίρας τους. Η μαγεία (η αλχημεία του έρωτα) είναι που διαδραματίζει τον ρόλο του κύριου δραματουργικού παράγοντα σ’ αυτήν την παράσταση. Τη Βενετιά ερμηνεύει η Έλενα Μεγγρέλη (που μαζί με τον Ρίνο Τζάνη ερμηνεύουν αποσπάσματα από τον Σχοινοβάτη του Ζαν Ζενέ, ως ηθοποιοί ενός μπουλουκιού που παρουσιάζει θέατρο μέσα στο θέατρο). Ο Ρίνος Τζάνης ερμηνεύει εκπληκτικά τον Αγκούπη, έναν ιδιότυπο χαρακτήρα που έχει εθιστεί να μαγεύεται στη θέα της Περουζέ, όταν αυτή χορεύει υπό τον ήχο του βιολιού του Τεμέλκου. 

Ο ρόλος του βιολιού σε αυτήν την ιστορία αντλεί τη σπουδαιότητά του από μια βαθύτατα βιωμένη παράδοση, γνωστή στον Παντελή Χορν. Σαν άλλος γύφτικος ζουρνάς, το δοξάρι του βιολιού δίνει το ηχητικό «σήμα» για να γυρίσει η ανέμη της μοίρας και να υλοποιηθεί το «γραφτό», το πεπρωμένο, στρώνοντας «της αγάπης της ελεύτερης κλινάρι». Με την κοσμογονική δύναμή του το βιολί του τσιγγάνου («στερνολείψανου μιας αρχοντιάς που ’χει πεθάνει»2) ζωντανεύει το όνειρο, το ανέφικτο, τον κόσμο που ο κοινός, καθημερινός βίος του ανθρώπου αδυνατεί να πραγματοποιήσει. Ανοίγει την αυλαία στη μαγεία του θεάτρου και, σαιξπηρικώ τω τρόπω, καθιστά αληθινή τη θεατρική ψευδαίσθηση, όπως ακριβώς συμβαίνει και στο Όνειρο Θερινής Νυκτός. Η χορογραφική παρέμβαση του Κωνσταντίνου Γεωργόπουλου και η ενδυματολογική πολυχρωμία της Σοφίας Φιλιππίδου με συνεργάτη ενδυματολογικού τη Μάγδα Καλορίτη συμβάλλουν τα μάλα στο εντυπωσιακό αποτέλεσμα. Φαντάζεται κανείς και τον Λόρκα, τον Περλιμπλίν και τη Μπελίσα του, τον Ματωμένο Γάμο. Θα μπορούσε η μουσική να είναι φλαμένκο ή Μπρέγκοβιτς, ή θα μπορούσε να είναι αντλημένη από το «Οι τσιγγάνοι πεθαίνουν από αγάπη» του Εμίλ Λοτιάνου. «Γιατί κι ο κόσμος ο βαθύς γεννιέται πάντα από'να πάλεμα σα δοξαριού με μια χορδή»3.

Πώς η φωτιά θα μείνει αναμμένη στο καμίνι

Στην αρχή του έργου ο θίασος των θεατρίνων, καλυμμένος, σαν σε παλιά φωτογραφία, πίσω από ένα διαφανές παραβάν, με θιασάρχη τον Σπύρο Δούρο (που απαγγέλλει το ποίημα «Μέθα» του Σαρλ Μπωντλαίρ), παρουσιάζει το απλοϊκό παραμύθι «Ο Πρίγκιπας της Γκραβάλας».

Στην αρχή του έργου ο θίασος των θεατρίνων, καλυμμένος, σαν σε παλιά φωτογραφία, πίσω από ένα διαφανές παραβάν, με θιασάρχη τον Σπύρο Δούρο (που απαγγέλλει το ποίημα «Μέθα» του Σαρλ Μπωντλαίρ), παρουσιάζει το απλοϊκό παραμύθι Ο Πρίγκιπας της Γκραβάλας. Ο Νέδος παρακολουθεί την παράσταση αυτήν και κρατά άσβεστη στη μνήμη του τη μορφή της Μελάχρας, ως ερωτικού του ινδάλματος.

Με μια δύσκολη διαδικασία μεταστοιχείωσης, ο ίδιος θίασος θα περάσει, τώρα, στο έργο του Παντελή Χορν: πρώτα θα εμφανιστεί η Μελάχρα (την ερμηνεύει η Δήμητρα Δερζέκου), που έχει δραπετεύσει από τον περιοδεύοντα θίασό της για να ξανασυναντήσει τον Νέδο. Ο ωραίος νεαρός, με το που την αντικρίζει, υποκύπτει στα θέλγητρά της. Εδώ έρχεται ως ενισχυτικό στοιχείο το ότι η μάγισσα Βενετία έχει δώσει στη Μελάχρα να πιει ερωτόχορτο. Η Μελάχρα θα εισβάλει στη σκηνή ως άλλη Χίλντε Βάνγκελ από τον «Αρχιμάστορα Σόλνες»: της έχουν τάξει τον πρίγκιπα του παραμυθιού και πρέπει να τον βρει, ακόμη και αν χρειάζεται κάποιοι να θυσιαστούν. Οι νόμοι του έρωτα είναι άτεγκτοι.

Το δράμα περιπλέκεται και αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση. «Ήταν ώρα μελιχρότατη!» γράφει ο Παλαμάς στον Δωδεκάλογο του Γύφτου. Η Περουζέ λέει στον Νέδο: «Πήγες και είδες την παράσταση με τη βασιλοπούλα που σκοτώνει τους κακούς και άλλαξες!». Και αποφασίζει να εκδικηθεί, στήνοντας μια πλεκτάνη με όργανό της τον «αλλόκοτο» Αγκούπη. Σύμφωνα με το σχέδιό της, οι δύο ερωτευμένοι (Γιάσαρης και Μελάχρα) πρέπει να παραπλανηθούν και να βρεθούν στο άντρο και ορμητήριο του Γιάσαρη, όπου ο Αγκούπης εντέλλεται να τους σκοτώσει. Σημαντικός χαρακτήρας για την πλοκή του έργου είναι ο παντοδύναμος λήσταρχος Γιάσαρης, γιος της Βενετιάς, που τρέφει «την ίδιαν ερωτόπαθη μανία»4 για την Περουζέ.

alt

Ένα σημάδι από την πλάση

Η συγκεκριμένη πλοκή είναι βακχικού χαρακτήρα, διέπεται από λαγνεία και αγριότητα. Επικαλείται το άμεσο βίωμα του φυσικού τοπίου, το καμίνι της καθαρτικής φωτιάς και τη χιμαιρική επιδίωξη ενός αγνού, ανεπιτήδευτου, αισθησιακού σύμπαντος (που, στα μάτια του θεατή, οφείλει να είναι ο κόσμος της Τέχνης).

Όμως το σχέδιο δεν θα ευδοκιμήσει γιατί η πονηριά της Μελάχρας θα ανατρέψει την έκβασή του. Η ανυπότακτη Μελάχρα παγιδεύει την Περουζέ στην ίδια της την ενέδρα: «Και ήταν ως να πλέκονταν και ήταν ως να λύνονταν κάποιας μάισσας μάγια»5, θά’λεγε ο Παλαμάς. Ενώ η δαιμόνια τσιγγάνα χορεύει, στη θέση της Περουζέ, τον τελετουργικό χορό στους ρυθμούς του βιολιού, ο Αγκούπης (που δεν βλέπει καλά στο σκοτάδι της σπηλιάς) σκοτώνει αντ’ αυτής την Περουζέ μαζί με τον Γιάσαρη. Η συγκεκριμένη πλοκή είναι βακχικού χαρακτήρα, διέπεται από λαγνεία και αγριότητα. Επικαλείται το άμεσο βίωμα του φυσικού τοπίου, το καμίνι της καθαρτικής φωτιάς και τη χιμαιρική επιδίωξη ενός αγνού, ανεπιτήδευτου, αισθησιακού σύμπαντος (που, στα μάτια του θεατή, οφείλει να είναι ο κόσμος της Τέχνης).

«Πίσω από το πύκνωμα της βατουριάς
πόθοι, ακράτητοι σατράπες,
λάγνα ταίριαζαν –το μάντευες–
με ξαδιάντροπες αγάπες»6

Ο Παντελής Χορν έγραψε πάνω από τριάντα θεατρικά έργα: ανάμεσά τους, «Ο ξένος», «Ο ανεχτίμητος», «Οι Πετροχάρηδες», «Το τίμιο σπίτι», «Μες στο σκοτάδι», «Ο άνθρωπός μας», «Το κρίμα της μάνας», «Οι νικημένοι», «Φιορέλα», «Η πλημμύρα», «Ανατολίτισσα», «Ο κύριος πρόξενος», «Τα τσαλιμάκια», «Η Ψωροκώσταινα», «Το Μελτεμάκι», η κωμωδία «Σέντζας» και φυσικά το πολυπαιγμένο ηθογράφημα «Το Φιντανάκι». Τα έργα του ανέβασαν οι σημαντικότεροι θίασοι και ηθοποιοί, όπως ο Βασίλης Αργυρόπουλος, ο Αιμίλιος Βεάκης, η Μαρίκα Κοτοπούλη και η Κυβέλη. H «Μελάχρα» πρωτοανέβηκε στη σκηνή στις 20 Ιουλίου 1909 από το Θέατρο Νέας Σκηνής της Μαρίκας Κοτοπούλη, είκοσι μέρες μετά από τον γάμο του Παντελή Χορν με την Ευτέρπη Αποστολίδου. Όμως, δυστυχώς, κατέβηκε την αμέσως επόμενη μέρα, λόγω των πυρών που δέχτηκε από τον κριτικό του «Νουμά», από τον Γρηγόριο Ξενόπουλο και από τον Καζαντζάκη.

Η Σοφία Φιλιππίδου είχε σκηνοθετήσει για πρώτη φορά τη «Μελάχρα» με τη φοιτητική της ομάδα το 2006, στο Πνευματικό Κέντρο της Κρητικής Εστίας. Τώρα την ξαναπιάνει και στήνει ένα πλήρες θέατρο με παιγνιώδη διάθεση και, παράλληλα, μεγάλη σοβαρότητα: στόχος της είναι να αγγίξει τους θρύλους και στα ζωντανά πνεύματα του δάσους και του σκοταδιού, και όχι «τὸν κίβδηλον προσποιημένον κόσμον, ὅπου ἐμεγαλώσαμεν»7, όπως θα έγραφε ο Παπαδιαμάντης.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, η νουβέλα «Το κυνήγι του βασιλιά Ματθία» (εκδ. Κριτική).


1. Παντελής Χορν, Μελάχρα, τυπογραφείο της «Εστίας», Αθήνα 1909
2. Κωστή Παλαμά, «Ο δωδεκάλογος του γύφτου», απόσπ.
3. Κωστή Παλαμά, ό.π.
4. Κωστή Παλαμά, ό.π.
5. Κωστή Παλαμά, ό.π.
6. Κωστή Παλαμά, ό.π.
7. Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Το καμίνι» 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη και «PAVLOV, ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα», του Γουστάβο Οτ (κριτική) – Δύο σημαντικές παραστάσεις στο θέατρο «Σταθμός»

«Η κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη και «PAVLOV, ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα», του Γουστάβο Οτ (κριτική) – Δύο σημαντικές παραστάσεις στο θέατρο «Σταθμός»

Για τις παραστάσεις «Η κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη σε σκηνοθεσία Μάνου Καρατζογιάννη και «PAVLOV, ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα» του Γουστάβο Οτ σε σκηνοθεσία Δημήτρη Αποστολόπουλου, που ανεβαίνουν στη σκηνή του θεάτρου «Σταθμός». Κεντρική εικόνα: Από την παράσταση «Η κασέτα» © Αγγ. Παπαδόπουλος.&nb...

«Sadmen» του Θανάση Κριτσάκη στο Θέατρο Ροές (κριτική) – Θλιμμένοι «σούπερ ήρωες» που δεν πείθουν

«Sadmen» του Θανάση Κριτσάκη στο Θέατρο Ροές (κριτική) – Θλιμμένοι «σούπερ ήρωες» που δεν πείθουν

Για την παράσταση «Sadmen» του Θανάση Κριτσάκη που ανέβηκε στο Θέατρο Ροές. Κεντρική εικόνα: Ελ. Χούμου. 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος 

Ο Θανάσης Κριτσάκης, μετά από την παράσταση «Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης», έρ...

«Κουαρτέτο» του Χάινερ Μίλερ σε σκηνοθεσία Θανάση Σαράντου στο Από Μηχανής Θέατρο (κριτική) – Μια παράσταση τολμηρή και αισθησιακή

«Κουαρτέτο» του Χάινερ Μίλερ σε σκηνοθεσία Θανάση Σαράντου στο Από Μηχανής Θέατρο (κριτική) – Μια παράσταση τολμηρή και αισθησιακή

Για την παράσταση «Κουαρτέτο» του Χάινερ Μίλερ σε σκηνοθεσία του Θανάση Σαράντου που παίζεται στο Από Μηχανής Θέατρο. Κεντρική εικόνα: © Κωνσταντίνος Λέπουρης. 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Το «Κουαρτέτο» του Heiner Müll...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Καταθέσεις Πολιτισμού» – «Ιστορίες από μάρμαρο και ξερολιθιά στα αλώνια του χρόνου» με τον Μανόλη Κορρέ

«Καταθέσεις Πολιτισμού» – «Ιστορίες από μάρμαρο και ξερολιθιά στα αλώνια του χρόνου» με τον Μανόλη Κορρέ

Συνεχίζεται ο επιτυχημένος φετινός κύκλος εκδηλώσεων «Καταθέσεις Πολιτισμού» με συζητήσεις για σύγχρονη τέχνη, ιστορία και αρχαιολογία, από το Κέντρο Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος. Επόμενη εκδήλωση στις 24 Απριλίου με καλέσμένο τον ομότιμο καθηγητή Αρχιτεκτονικής ΕΜΠ Μανόλη Κορρέ....

Μεγάλη εκδήλωση για τον Κ.Π. Καβάφη στη Σορβόννη

Μεγάλη εκδήλωση για τον Κ.Π. Καβάφη στη Σορβόννη

Εκδήλωση με θέμα τη ζωή και το έργο του Κ.Π. Καβάφη, διοργάνωσε το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού (ΕΙΠ) στο Παρίσι. Φωτογραφίες © Polyvios Anemoyannis / Hans Lucas.

Επιμέλεια: Book Press

Κατάμεστο το Αμφιθέατρο Richelieu του πανεπιστημίου της Σορβόννη...

«Η κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη και «PAVLOV, ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα», του Γουστάβο Οτ (κριτική) – Δύο σημαντικές παραστάσεις στο θέατρο «Σταθμός»

«Η κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη και «PAVLOV, ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα», του Γουστάβο Οτ (κριτική) – Δύο σημαντικές παραστάσεις στο θέατρο «Σταθμός»

Για τις παραστάσεις «Η κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη σε σκηνοθεσία Μάνου Καρατζογιάννη και «PAVLOV, ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα» του Γουστάβο Οτ σε σκηνοθεσία Δημήτρη Αποστολόπουλου, που ανεβαίνουν στη σκηνή του θεάτρου «Σταθμός». Κεντρική εικόνα: Από την παράσταση «Η κασέτα» © Αγγ. Παπαδόπουλος.&nb...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου «Μαργαρίτα Ιορδανίδη», η οποία θα κυκλοφορήσει στις 19 Απριλίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εἶχαν πιάσει γιὰ τὰ καλὰ οἱ ζέστες, καὶ τὴν ἑπόμενη Κυριακὴ κανόνισαν ν...

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Αντρές Μοντέρο [Andrés Montero] «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Απριλίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η μονομαχ...

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου (23 Απριλίου) επιλέγουμε 12 βιβλία που μας βάζουν στα ενδότερα της λογοτεχνίας και μας συνοδεύουν στο ταξίδι της ανάγνωσης.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Στις 23 Απριλίου γιορτάζουν τα βιβλ...

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Πέντε μελέτες αναδεικνύουν τις νομικές και κοινωνικές διαστάσεις των γυναικοκτονιών και συμβάλλουν στην κατανόηση των αιτίων που προκαλούν την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας. Επειδή οι γυναικτοκτονίες δεν είναι «εγκλήματα πάθους» αλλά ανθρωποκτονίες με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Γράφει η Φανή Χ...

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ