Υπήρξε ένας από τους κορυφαίους εισηγητές του μεταμοντερνισμού στη λογοτεχνία των ΗΠΑ. Κεντρική εικόνα: © Wikipedia.
Επιμέλεια: Book Press
Παιγνιώδης, πολυμαθής και πάντα ανήσυχος, ο Αμερικανός συγραφέας John Barth πέθανε την Τρίτη (2/4) σε ηλικία 93 ετών. Την είδηση του θανάτου του επιβεβαίωσε το Πανεπιστήμιο Johns Hopkins, στο οποίο ήταν ομότιμος καθηγητής Αγγλικής φιλολογίας και δημιουργικής γραφής. Δεν δόθηκαν περαιτέρω λεπτομέρειες για τα αίτια του θανάτου του.
Μαζί με τον William Gass, τον Stanley Elkins και άλλους συνομηλίκους του, ο Barth υπήρξε μέλος μιας ξεχωριστής ομάδας συγγραφέων που τη δεκαετία του ‘60 αμφισβήτησαν τα όρια της λογοτεχνίας οδηγώντας τη δημόσια συζήτηση στο ποια είναι τα σύνορα της μυθοπλασίας και πώς μπορεί ο συγγραφέας να τα υπερβεί.
Καινοτόμος
Το πάθος του για τη θεωρία της λογοτεχνίας, τον ώθησε να γράφει αρκετά καινοτόμα έως και πολύπλοκα μυθιστορήματα θέτοντάς τον στο κέντρο του μεταμοντερνισμού. Ο ίδιος έλεγε χαριτολογώντας πως συχνά αισθανόταν σαν την Χερχαζάντ στις Χίλιες και μια νύχτες, προσπαθώντας απεγνωσμένα να επιβιώσει δημιουργώντας λογοτεχνία.
Το 1966 κατάφερε να γίνει ευρύτερα γνωστός με το μυθιστόρημά του Giles Goat-Boy, στο οποίο μετέτρεψε μια πανεπιστημιούπολη σε έναν μικρόκοσμο που απειλείται από τον Ψυχρό Πόλεμο.
Συνολικά έγραψε είκοσι βιβλία με τα πιο γνωστά να είναι τα Giles Goat-Boy και The Sot-Weed Factor. Δίδαξε για χρόνια δημιουργική γραφή σε κολέγια των ΗΠΑ και υποστήριζε τον μεταμοντερνισμό στη λογοτεχνία, λέγοντας ότι οι παλιές μορφές είχαν εξαντληθεί και χρειάζονταν νέες προσεγγίσεις.
Το 1966 κατάφερε να γίνει ευρύτερα γνωστός με το μυθιστόρημά του Giles Goat-Boy, στο οποίο μετέτρεψε μια πανεπιστημιούπολη σε έναν μικρόκοσμο που απειλείται από τον Ψυχρό Πόλεμο. Το επόμενο έτος, έγραψε το μεταμοντέρνο μανιφέστο, The Literature of Exhaustion, στο οποίο υποστήριζε ότι το παραδοσιακό μυθιστόρημα υπέφερε από τη «χρήση ορισμένων μορφών».
Το δοκίμιο όχι μόνο δεν πέρασε απαρατήρητο, αλλά άσκησε έντονη επιρροή στο χώρο της αμερικανικής λογοτεχνίας. Σ’ αυτό περιέγραψε τον μεταμοντέρνο συγγραφέα ως κάποιον που «αντιμετωπίζει ένα πνευματικό αδιέξοδο και το χρησιμοποιεί εναντίον του για να επιτύχει ένα νέο ανθρώπινο έργο».
Χρειάστηκε να περάσουν 13 χρόνια για να επανέλθει στο θέμα με ένα νέο δοκιμιακό βιβλίο του με τίτλο The Literature of Replenishment, στο οποίο διευκρίνιζε ότι δεν εννοούσε ότι το μυθιστόρημα είχε πεθάνει – απλώς χρειαζόταν μια νέα προσέγγιση.
«Θέλω να υπενθυμίσω στους αναγνώστες του προηγούμενου δοκιμίου μου που τυχόν το διάβασαν λανθασμένα ότι η γραπτή λογοτεχνία είναι στην πραγματικότητα περίπου 4.500 ετών. Ωστόσο, δεν έχουμε τρόπο να γνωρίζουμε αν αυτά τα 4.500 χρόνια συνιστούν, γήρας, ωριμότητα, νεότητα ή βρεφική ηλικία».
Παρωδία και σάτιρα
Ο Barth υπήρξε ένα ανήσυχο συγγραφικό πνεύμα και συχνά εξερευνούσε στα έργα του τη σχέση μεταξύ αφηγητή και κοινού με παρωδία και σάτιρα. Είχε παραδεχθεί ότι εμπνεύστηκε από τις Χίλιες και Μία Νύχτες, τις οποίες ανακάλυψε ενώ εργαζόταν στη βιβλιοθήκη κλασικών έργων του Πανεπιστημίου Johns Hopkins.
«Είναι μια δονκιχωτική πράξη να ελπίζουμε, σε αυτή την τελευταία ώρα του αιώνα, να γράφουμε λογοτεχνία και να αντιμετωπίζουμε τη φθίνουσα αναγνωσιμότητα και έναν εκδοτικό κόσμο όπου οι επιχειρήσεις ανήκουν σε άλλες επιχειρήσεις», είπε ο Barth στο Associated Press το 1991.
Η άλλη μεγάλη αγάπη του ήταν η τζαζ. Σπούδασε μουσική στη σχολή Juilliard στη Νέα Υόρκη, αλλά διαπίστωσε ότι δεν είχε μεγάλο ταλέντο και έτσι στράφηκε στη δημιουργική γραφή. Δίδαξε στα Πανεπιστήμια Penn State University, SUNY Buffalo, Boston University και Johns Hopkins.
Εθνικό Βραβείο Βιβλίου
Το πρώτο του μυθιστόρημα, The Floating Opera, ήταν υποψήφιο για το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου. Προτάθηκε ξανά το 1968 για τη συλλογή διηγημάτων, Lost in the Funhouse, και έλαβε το βραβείο το 1973 για το Chimera, τρία μικρά μυθιστορήματα που επικεντρώνονται στην έννοια του μύθου.
Το πιο πρωτοποριακό του έργο ήταν το The Sot-Weed Factor της δεκαετίας του 1960, μια παρωδία ιστορικής μυθοπλασίας με πολλές ανατροπές στην πλοκή και κάμποσες ακραίες ιστορίες.
Ο Barth αμφισβήτησε τις λογοτεχνικές συμβάσεις του επιστολικού μυθιστορήματος όταν το 1979 στο βιβλίο του, Letters, οι χαρακτήρες από τα πρώτα έξι μυθιστορήματά του έγραψαν ο ένας στον άλλον,
Ο Barth γεννήθηκε στην ανατολική ακτή του Μέριλαντ και «έστησε» πολλά από τα έργα του στον γενέθλιο τόπο του. Τόσο το Sabbatical: A Romance του 1982 όσο και το The Tidewater Tales του 1987 παρουσιάζουν ζευγάρια που πλέουν στον κόλπο Chesapeake.
Ο Barth αμφισβήτησε επίσης τις λογοτεχνικές συμβάσεις του επιστολικού μυθιστορήματος όταν το 1979 στο βιβλίο του, Letters, οι χαρακτήρες από τα πρώτα έξι μυθιστορήματά του έγραψαν ο ένας στον άλλον, ενώ δεν δίστασε να βάλει και τον εαυτό του ως χαρακτήρα του βιβλίου.
Το τελευταίο του βιβλίο, μια συλλογή πεζών κομματιών με τίτλο Postscripts (or Just Desserts): Some Final Scribblings, εκδόθηκε το 2022.
Ο Barth στα ελληνικά
Το πρώτο βιβλίο του Barth που κυκλοφόρησε στα ελληνικά ήταν η Πλωτή όπερα (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου, εκδ. Πόλις) το 2000. Μαζί με το Τέλος του δρόμου (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου, εκδ. Πόλις) είναι τα δύο πρώτα βιβλία του Barth και η τότε κριτική, ακόμη και ο ίδιος ο συγγραφέας, τα είδαν ως ένα «σώμα» που το ένα επηρέαζε το άλλο.
Η σχέση μεταξύ τους είναι εμφανής όχι μόνο στη θεματική τους αλλά στους εκκεντρικούς χαρακτήρες και τον πικρό χιουμοριστικό τόνο των αφηγήσεων. Και τα δύο αφορούν περίεργα, ερωτικά τρίγωνα που είναι βουτηγμένα μέσα στον καταναλωτικό εθισμό και την καταστροφική επίδραση μιας υπερδραστήριας διάνοιας πάνω στα συναισθήματά τους. Την ίδια στιγμή, όμως, δίνουν δύο πολύ διαφορετικές απόψεις για ένα παγκόσμιο ανθρώπινο δράμα.
Ο ίδιος ο Barth χαρακτηρίζει την Πλωτή Όπερα μηδενιστική κωμωδία και το δίδυμο μυθιστόρημά της, το Τέλος του δρόμου, μηδενιστική τραγωδία. Και τα δυο βιβλία εισήγαγαν στην Αμερική της δεκαετίας του '50 τον υπαρξισμό με όχημα τη λογοτεχνία.
Αρχαιοελληνική μυθολογία και Χίλες και μια νύχτες
Η Χίμαιρα (μτφρ. Χριστίνα Ντόκου, εκδ. Πόλις) είναι στην ουσία τρεις νουβέλες που ενώνονται με έμμεσο τρόπο μεταξύ τους. Οι τίτλοι των ιστοριών (Ντουνυαζάντ, Περσέας και Βελλερεφόντης) προέρχονται από την αρχαιοελληνική μυθολογία και τις Χίλιες και μια νύχτες. Το βιβλίο είναι ένα παράδειγμα μεταμοντερνισμού, το οποίο φαίνεται στο μεταπλαστικό του περιεχόμενο και στην ενσωμάτωση υφολογικών στοιχείων που ξεπερνούν το παραδοσιακό είδος μυθιστορήματος.
Οι μυθικοί ήρωές του, η Ντουνυαζάντ, η αδελφή της Σεχραζάντ από τις Χίλιες και Μία Νύχτες, ο Περσέας και ο Βελλερεφόντης από την αρχαία ελληνική μυθολογία, βιώνουν μέσα στο μύθο τους τη θνητή και περιορισμένη ύπαρξή τους, που αναιρεί ή διαστρέφει την πορεία ενός ηρωικού πεπρωμένου: όντας πραγματικά στα σκοτεινά, δεν προχωρούν, αλλά συχνότερα άγονται και φέρονται, οπισθοδρομούν, σκοντάφτουν και κάνουν κύκλους, χωρίς όμως αυτό να αφαιρεί από την ανθρώπινη αλήθεια τους και την αξιοπρέπεια της προσπάθειάς τους.
Μυθιστόρημα–ποταμός
Το 2003 κυκλοφόρησε στα ελληνικά το πολυσέλιδο μυθιστόρημά του Ο Βλακοχορτοφάγος (μτφρ. Αλέξης Πανσέληνος, εκδ. Πόλις).
Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα-ποταμό (816 σελίδες) όπου ο Barth καταφέρνει να ενοποιήσει πολλά διαφορετικά στοιχεία και ύφη. Από το παραλήρημα έως την πρόκληση κι από το μυστήριο έως την ερωτική έξαψη και τη βιαιότητα. Ανάμεσα στους εκπληκτικούς ήρωές του, κάνουν την ανορθόδοξη εμφάνισή τους ο Ισαάκ Νεύτων και η Ποκαχόντας.
Στα τέλη του 17ου αιώνα ο Εμπενέζερ Κουκ, Δαφνοστεφής Ποιητής της Επαρχίας του Μαίρυλαντ, ένας νέος και άμαθος άνθρωπος γεμάτος όνειρα και ιδανικά, έρχεται αντιμέτωπος με την ιστορία του τόπου και την μοίρα του και γίνεται ο ίδιος θύτης και θύμα των άλλων.
Όλα αυτά δίνουν στον συγγραφέα την ευκαιρία να γράψει μιαν οδυνηρή αλληγορία και να ξανακοιτάξει από το πρίσμα του 20ου αιώνα την ιστορία του τόπου του, την ιστορία της καταγωγής της σύγχρονης αμερικανικής κοινωνίας και να τις βάλει στο στόχαστρό του. Ο Βλακοχορτοφάγος, το πρώτο ίσως μεταμοντέρνο μυθιστόρημα, συνομιλεί ανοιχτά με όλη την αγλλοσαξωνική λογοτεχνική παράδοση.
Οι ιστορίες της Σεχραζάτ
Το 2006 κυκλοφόρησε το βιβλίο του Το τελευταίο ταξίδι του Σεβάχ του Θαλασσινού (μτφρ. Αφγορίτσα Μπακοδήμου, εκδ. Κέδρος).
Με αυτό το βιβλίο ο Barth δείχνει πόσο έχει επηρεαστεί από τις Χίλιες και μια νύχτες. Η Σεχραζάτ, σε μεγάλη ηλικία πια, έχει ανάγκη να ξεκουραστεί. Ο Χάρος συμφωνεί να την πάρει μ' έναν όρο: να του διηγηθεί μία τελευταία, άγνωστη ιστορία.
Η Σεχραζάτ ξεκινά να αφηγείται την περιπέτεια του δημοσιογράφου Σάιμον Ουίλιαμ Μπέιλερ, όταν ναυαγεί στη μεσαιωνική Βαγδάτη και φτάνει ζητιάνος στο αρχοντικό του Σεβάχ του Θαλασσινού. Υπό το βλέμμα της Γιασμίν, της πανέμορφης κόρης του θρυλικού ταξιδευτή, ο Μπέιλερ προτείνει στον Σεβάχ να εξιστορήσουν ο καθένας τα ταξίδια που έκανε μέχρι τότε. Ταξίδια που συναγωνίζονται το ένα το άλλο.
Ταξίδια στα πέρατα της γης, σε πλωτά νησιά με ανθρωποφάγους γίγαντες και αμύθητους θησαυρούς. Ταξίδια σταυροδρόμια στο χρόνο, ανάμεσα σε δύο κόσμους, όπου χάνονται οι αποστάσεις αλλά όχι οι απολαύσεις. Ταξίδια φιλήδονα σε κορμιά σφιχταγκαλιασμένα στη φλόγα του έρωτα και του κινδύνου. Ώσπου, ιστορία την ιστορία, τα ταξίδια να ενωθούν σε ένα και μοναδικό, στη μαγική νήσο Σερεντίπ, την οποία ανακαλύπτεις μόνο αν αφεθείς να σε παρασύρει το νερό.
Εξαντλημένος, αλλά όχι ξεχασμένος
Μια ενδιαφέρουσα πτυχή γύρω από τα βιβλία του Βarth στα ελληνικά είναι ότι όλα δηλώνονται ως εξαντλημένα από τους εκδοτικούς που τα εξέδωσαν, ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι μια μερίδα του αναγνωστικού κοινού τον έχει ξεχάσει. Είναι χαρακτηριστικό ότι υπάρχουν βιβλία του που μπορεί να βρει κανείς σε παλαιοβιβλιοπωλεία σε τιμές που προκαλούν δέος. Τυπική περίπτωση είναι ο Βλακοχορτοφάγος που φτάνει να πωλείται έως και 100 ευρώ!
