«Θα χρειαστείτε απλά συστατικά και λίγη μαγεία»: 18 συγγραφικές συμβουλές του Χαρούκι Μουρακάμι

Ο Μουρακάμι, εκτός του συγγραφικού του έργου, έχει μεταφράσει στα ιαπωνικά έργα των Φ.Σ. Φιτζέραλντ, Τρούμαν Καπότε και Ρέιμοντ Κάρβερ, μεταξύ άλλων. Ακολουθούν οι δεκαοχτώ συγγραφικές συμβουλές του Χαρούκι Μουρακάμι, αποσπάσματα από δοκίμια και ομιλίες του. Τα βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

Διάβασε!

Νομίζω πως πρωταρχικό μέλημα κάθε επίδοξου μυθιστοριογράφου θα πρέπει να είναι η ασταμάτητη ανάγνωση μυθιστορημάτων. Ζητώ συγγνώμη που ξεκινώ με μια τόσο συνηθισμένη παρατήρηση, όμως δεν υπάρχει κάποιο σπουδαιότερο μάθημα. Για να γράψετε ένα μυθιστόρημα, πρέπει πρώτα να καταλάβετε πώς συναρμολογούνται τα μυθιστορήματα... Είναι πολύ σημαντικό να διαβάσετε όσα περισσότερα βιβλία μπορείτε όσο είστε ακόμα νέοι. Διαβάστε ό,τι κι αν πέσει στα χέρια σας, υπέροχα μυθιστορήματα, όχι και τόσο σπουδαία μυθιστορήματα, απαίσια μυθιστορήματα - δεν έχει σημασία, αρκεί να συνεχίσετε να διαβάζετε. Απορροφήστε όσες περισσότερες ιστορίες μπορείτε. Ανακαλύψτε υπέροχα γραπτά. Επίσης, διαβάστε μέτρια βιβλία. Αυτό είναι το σημαντικότερο καθήκον σας.

Από το δοκίμιο του Μουρακάμι με τίτλο «So What Shall I Write About?»

Ανακαλύψτε τη δύναμη που κρύβουν οι συνηθισμένες λέξεις

Ένας από τους αγαπημένους μου πιανίστες της τζαζ όλων των εποχών είναι ο Τελόνιους Μανκ. Όταν κάποιος τον ρώτησε πώς καταφέρνει να βγάζει τόσο ιδιαίτερους ήχους από το πιάνο του, ο Μανκ τού έδειξε το πληκτρολόγιο και του απάντησε: «Δεν υπάρχουν καινούριες νότες. Όταν κοιτάς τα πλήκτρα, βλέπεις πως όλες οι νότες είναι ήδη εκεί. Αλλά αν πιστέψεις πραγματικά στη δύναμη μιας νότας, τότε αυτή θα ακουστεί διαφορετικά. Πρέπει να διαλέξεις τις νότες στις οποίες πιστεύεις!»
Όταν γράφω, θυμάμαι αυτά τα λόγια και σκέφτομαι: «Είναι αλήθεια. Δεν υπάρχουν νέες λέξεις. Η δουλειά μας είναι να δίνουμε νέα νοήματα και νέους ήχους σε απολύτως συνηθισμένες λέξεις». Βρίσκω αυτή τη σκέψη καθησυχαστική. Σημαίνει πως υπάρχουν πολλές αχανείς εκτάσεις που δεν έχουμε εξερευνήσει ακόμα, γόνιμες περιοχές που περιμένουν να τις καλλιεργήσουμε.

Από το δοκίμιο του Μουρακάμι με τίτλο «Jazz Messenger»

Να γράφετε προσεκτικά

[Όταν γράφω,] σκέφτομαι κάποιες εικόνες και συνδέω το ένα κομμάτι με το άλλο. Έτσι προκύπτει μια ιστορία. Στη συνέχεια εξηγώ την ιστορία στον αναγνώστη. Θα πρέπει να είστε πολύ προσεκτικοί καθώς εξηγείτε. Αν σκέφτεστε: «Δεν χρειάζεται να το εξηγήσω αυτό, αρκεί που το ξέρω εγώ», τότε είστε αλαζόνες. Εύκολες λέξεις και καλές μεταφορές. Καλές αλληγορίες. Αυτό κάνω λοιπόν. Εξηγώ πολύ προσεκτικά και με ακρίβεια.

Σε μια συνέντευξή του, το 2004, με τον John Wray για το The Paris Review

Μοιραστείτε τα όνειρά σας

Η ονειροπόληση είναι η δουλειά που κάθε μυθιστοριογράφος κάνει την ημέρα. Το να μοιραζόμαστε τα όνειρά μας με τους αναγνώστες μας είναι το πιο σημαντικό καθήκον μας. Δεν είσαι μυθιστοριογράφος αν δεν αισθάνεσαι την ανάγκη πως πρέπει να μοιραστείς κάτι.

Από την ομιλία του στην τελετή απονομής του Διεθνούς Βραβείου Catalunya

Θα χρειαστεί να αυτοσχεδιάσετε

Καθώς γράφω, δεν γνωρίζω ποιος είναι ο ένοχος. Οι αναγνώστες και εγώ γνωρίζουμε τα ίδια πράγματα. Όταν αρχίζω να γράφω μια ιστορία, δεν γνωρίζω τα συμπεράσματα, δεν γνωρίζω τι θα συμβεί μετά. Αν στο βιβλίο συμβεί ένας φόνος, δεν ξέρω εξαρχής ποιος θα είναι ο δολοφόνος. Γράφω το βιβλίο γιατί επιθυμώ να μάθω. Αν ξέρω εξαρχής, τότε δεν έχει νόημα να γράψω την ιστορία.

Σε μια συνέντευξή του, το 2004, με τον John Wray για το The Paris Review

Θα χρειαστείτε απλά συστατικά και λίγη μαγεία

Θυμάστε εκείνη τη σκηνή στην ταινία του Στίβεν Σπίλμπεργκ όπου ο Ε.Τ. συναρμολογεί μια συσκευή ασύρματης μετάδοσης από τη σαβούρα που υπάρχει στο γκαράζ του; Χρησιμοποιεί μια ομπρέλα, ένα φωτιστικό, κατσαρόλες και τηγάνια, ένα πικάπ ─ έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που είδα την ταινία, οπότε δεν θυμάμαι τα πάντα. Χρησιμοποιώντας αυτά τα αντικείμενα, ο E.T. φτιάχνει ένα μηχάνημα που λειτουργεί αρκετά καλά ώστε να επικοινωνήσει με τον πλανήτη του που βρίσκεται χιλιάδες έτη φωτός μακριά. Διασκέδασα πολύ όταν είδα τη συγκεκριμένη σκηνή στον κινηματογράφο, όμως αυτό που μου έκανε μεγαλύτερη εντύπωση είναι πως η σκηνή περιγράφει αλληγορικά τη δημιουργία ενός καλού μυθιστορήματος. Το βασικό συστατικό δεν είναι η ποιότητα των υλικών - αυτό που χρειάζεσαι είναι η μαγεία. Αν υπάρχει μαγεία, τα πιο συνηθισμένα, καθημερινά θέματα και η πιο απλή γλώσσα μπορούν να μετατραπούν σε μια εκπληκτικά σύνθετη συσκευή.

Το πιο σημαντικό στοιχείο, όμως, είναι το γκαράζ και αυτά που κρύβει μέσα του. Δεν θα υπάρξει μαγεία αν το γκαράζ σας είναι άδειο. Πρέπει να αποθηκεύσετε πολλή σαβούρα, για να απαντήσετε στην κλήση του Ε.Τ.!

Από το δοκίμιό του με τίτλο «So What Shall I Write About?»

Πρέπει να ακολουθήσετε μια συγγραφική ρουτίνα

Όταν γράφω ένα μυθιστόρημα, σηκώνομαι στις τέσσερις το πρωί και δουλεύω για πέντε με έξι ώρες. Το απόγευμα τρέχω δέκα χιλιόμετρα ή κολυμπάω χίλια πεντακόσια μέτρα (ή κάνω και τα δύο), μετά διαβάζω λίγο και ακούω μουσική. Πηγαίνω για ύπνο στις εννιά το βράδυ και τηρώ αυτή τη ρουτίνα κάθε μέρα, χωρίς αποκλίσεις. Είναι σημαντικό να ακολουθείτε μια ρουτίνα, είναι μια μορφή ύπνωσης. Υπνωτίζετε τον εαυτό σας προκειμένου να βρεθείτε σε μια βαθύτερη συναισθηματική κατάσταση. Αλλά για να τηρήσετε την ρουτίνα για μεγάλα χρονικά διαστήματα -από έξι μήνες ως έναν χρόνο- απαιτούνται μεγάλα αποθέματα ψυχικής και σωματικής δύναμης. Κατά μία έννοια, η συγγραφή ενός μεγάλου μυθιστορήματος είναι σαν την εκπαίδευση επιβίωσης σε αντίξοες συνθήκες. Η σωματική δύναμη είναι εξίσου απαραίτητη με την καλλιτεχνική ευαισθησία.

Σε μια συνέντευξή του, το 2004, με τον John Wray για το The Paris Review

Θα πρέπει να μάθετε να εστιάζετε

Αν με ρωτήσουν ποια είναι η σημαντικότερη αρετή που μπορεί να έχει ένας μυθιστοριογράφος [μετά από το ταλέντο], είναι εύκολο να απαντήσω: η ικανότητα εστίασης - η ικανότητα να αξιοποιείς όσα περιορισμένα ταλέντα διαθέτεις για να ολοκληρώσεις ένα σημαντικό έργο.

Από το «Για τι πράγμα μιλάω όταν μιλάω για το τρέξιμο»

Η συγγραφή είναι μαραθώνιος

Πέρα από την ικανότητα εστίασης, η επόμενη σπουδαιότερη αρετή για έναν μυθιστοριογράφο είναι, χωρίς αμφιβολία, η αντοχή του. Αν αφοσιώνεστε στη συγγραφή για τρεις ή τέσσερις ώρες την ημέρα, κι ύστερα από μια εβδομάδα αισθάνεστε εξουθενωμένος, τότε δεν είστε σε θέση να γράψετε ένα μεγάλο έργο. Αυτό που χρειάζεται ένας συγγραφέας μυθοπλασίας -ή τουλάχιστον, κάποιος που επιθυμεί να γράψει ένα μυθιστόρημα- είναι η αντοχή να γράφει κάθε μέρα για μισό χρόνο, για έναν χρόνο, για δύο χρόνια.

Από το «Για τι πράγμα μιλάω όταν μιλάω για το τρέξιμο»

Πειραματιστείτε με τη γλώσσα

Κάθε συγγραφέας έχει το έμφυτο δικαίωμα να μπορεί να πειραματίζεται με τη γλώσσα, με οποίον τρόπο μπορεί να φανταστεί - χωρίς αυτή την περιπετειώδη διάθεση, τίποτα καινούργιο δεν πρόκειται να προκύψει.

Από το «The Birth of My Kitchen Table Fiction»

Ο συγγραφέας ως πυγμάχος

Η αυτοπεποίθηση είναι το παν. Πρέπει να πιστέψεις πως έχεις την ικανότητα να πεις μια ιστορία, να ταράξεις τα νερά, να κάνεις τα κομμάτια του πάζλ να ταιριάξουν μεταξύ τους. Δεν θα καταφέρεις τίποτα χωρίς αυτοπεποίθηση. Είναι σαν την πυγμαχία. Μόλις ανέβεις στο ρινγκ, δεν υπάρχει γυρισμός. Πρέπει να παλέψεις μέχρι να τελειώσει ο αγώνας.

Από μια διάλεξή του, το 1992, στο Μπέρκλεϋ

Η λογοτεχνία δεν έχει να κάνει με την ηθική, αλλά με τους εύθραυστους ανθρώπους

[Αυτό] είναι κάτι που έχω πάντα στο μυαλό μου ενώ γράφω μυθοπλασία. Δεν έχω φτάσει στο σημείο να το γράψω σε ένα κομμάτι χαρτί και να το κολλήσω στον τοίχο μου. Αντιθέτως, είναι χαραγμένο στον τοίχο του μυαλού μου και πάει κάπως έτσι: «Αν έπρεπε να διαλέξω μεταξύ ενός ψηλού, γερού τοίχου και ενός αυγού που σπάει εύκολα, θα διάλεγα το αυγό χωρίς δεύτερη σκέψη».

Ναι, όσο γερός κι αν είναι ο τοίχος κι όσο εύθραυστο κι αν είναι το αυγό, διαλέγω το αυγό. Ας αποφασίσουν οι άλλοι τι είναι σωστό και τι λάθος. Ας το αποφασίσει ο χρόνος ή η ιστορία. Αν υπήρχε ένας μυθιστοριογράφος που για οποιονδήποτε λόγο έγραφε έργα για τοίχους, τι αξία θα είχαν τα έργα του;

Από την ομιλία του στην απονομή του Βραβείου Ιερουσαλήμ, το 2009

Η παρατήρηση είναι πιο σημαντική από το συμπέρασμα

Αναλογιστείτε τη σημασία που κρύβουν τα βιώματά σας. Να θυμάστε, ωστόσο, πως δεν πρέπει να βιαστείτε να προσδιορίσετε το σωστό και το λάθος, ή τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα. Προσπαθήστε να απέχετε συνειδητά από αυτές τις αξιολογήσεις - μην βιάζεστε να καταλήξετε σε συμπεράσματα. Αυτό που είναι σημαντικό δεν είναι να βγάλουμε σαφή συμπεράσματα, αλλά να συγκρατήσουμε τις λεπτομέρειες μιας συγκεκριμένης κατάστασης... Προσπαθώ να διατηρώ μια όσο το δυνατόν πιο ολοκληρωμένη εικόνα της σκηνής που παρατήρησα, του προσώπου που γνώρισα, της εμπειρίας που βίωσα, θεωρώντας πως είναι ένα μόνο «δείγμα», ένα απλό αποτέλεσμα μιας τυχαίας δοκιμής. Προτιμώ να επανεξετάσω μια εμπειρία σε βάθος χρόνου, όταν έχω καταλαγιάσει, όταν δεν υπάρχει πολλή ένταση, ώστε να εξετάσω την εμπειρία από διάφορες οπτικές γωνίες. Τέλος, αν και εφόσον το κρίνω απαραίτητο, μπορεί να καταλήξω σε κάποιο συμπέρασμα.

Από το δοκίμια του Μουρακάμι με τίτλο «So What Shall I Write About?»

Να αντιμετωπίζετε τους αναγνώστες σας με ευαισθησία

Όταν γράφω, φροντίζω η πένα μου να μην παραείναι «κοφτερή». Επιλέγω τα κατάλληλα λόγια ώστε να πληγωθούν όσο το δυνατόν λιγότεροι αναγνώστες, κάτι που είναι δύσκολο. Ανεξάρτητα από το τι γράφεται, υπάρχει πάντα η πιθανότητα κάποιος να πληγωθεί ή να προσβληθεί. Έχοντας αυτά στο μυαλό μου, προσπαθώ, όσο μπορώ, να γράψω κάτι που δεν θα βλάψει κανέναν. Αυτή είναι μια στάση που κάθε συγγραφέας πρέπει να υιοθετεί.

Από τη στήλη του Μουρακάμι με συμβουλές

Κάθε ιστορία είναι ένα όχημα

Καθώς έγραφα το A Wild Sheep Chase, κατάλαβα πως μια μυθοπλαστική ιστορία, ένα monogatari, δεν είναι δημιούργημα του συγγραφέα. Είναι κάτι που το βγάζεις από μέσα σου. Η ιστορία είναι ήδη εκεί, μέσα σου. Δεν μπορείς να κάνεις αλλιώς, μπορείς μόνο να το βγάλεις από μέσα σου. Αυτό ισχύει τουλάχιστον για μένα: γράφω με αυθορμητισμό. Για εμένα, κάθε ιστορία είναι ένα όχημα που οδηγεί τον αναγνώστη κάπου. Όποιες πληροφορίες και αν προσπαθείτε να μεταφέρετε, όσο κι αν προσπαθείτε να αγγίξετε τα συναισθήματα του αναγνώστη, το πρωταρχικό σας μέλημα είναι να φέρετε τον αναγνώστη στο όχημα.

Από μια διάλεξή του, το 1992, στο Μπέρκλεϋ

Γράφουμε για να εκφράσουμε την ανθρώπινη ψυχή

Πιστεύω ακράδαντα πως καθήκον του μυθιστοριογράφου είναι να προσπαθεί να προσδιορίσει τη μοναδικότητα κάθε μεμονωμένης ψυχής γράφοντας ιστορίες - ιστορίες για τη ζωή και τον θάνατο, ιστορίες αγάπης, ιστορίες που κάνουν τους ανθρώπους να κλαίνε και να τρέμουν από τον φόβο ή από το γέλιο. Αυτός είναι ο λόγος που συνεχίζουμε, μέρα με τη μέρα, επινοώντας μυθοπλαστικές ιστορίες με απόλυτη σοβαρότητα.

Από την ομιλία του στην τελετή απονομής του Βραβείου Ιερουσαλήμ, το 2009

Η συγγραφή έχει να κάνει με το ταλέντο…

Σε κάθε συνέντευξη με ρωτούν ποια είναι η σημαντικότερη ιδιότητα που πρέπει να έχει ένας μυθιστοριογράφος. Είναι αρκετά προφανές: το ταλέντο. Ανεξάρτητα από τον ενθουσιασμό και την προσπάθεια που καταβάλλετε για να γράψετε, αν σας λείπει εντελώς το λογοτεχνικό ταλέντο, δεν θα γίνετε μυθιστοριογράφος. Είναι περισσότερο μια προϋπόθεση, παρά ένα απαραίτητο χαρακτηριστικό. Αν δεν έχετε καύσιμα, ακόμα και το καλύτερο αυτοκίνητο δεν λειτουργεί.

Από το «Για τι πράγμα μιλάω όταν μιλάω για το τρέξιμο»

…εκτός κι αν δουλεύεις πολύ σκληρά!

Οι συγγραφείς που είναι ευλογημένοι κι έχουν πηγαίο ταλέντο μπορούν να γράφουν εύκολα, ανεξαρτήτως του τι κάνουν - ή δεν κάνουν. Όπως το νερό μιας φυσικής πηγής, έτσι αναβλύζουν κι οι προτάσεις, και με λίγη ή καθόλου προσπάθεια αυτοί οι συγγραφείς είναι σε θέση να ολοκληρώσουν το έργο τους. Δυστυχώς, δεν ανήκω σε αυτή την κατηγορία. Πρέπει να χτυπήσω έναν βράχο με καλέμι και να σκάψω μια βαθιά τρύπα πριν μπορέσω να εντοπίσω την πηγή της δημιουργικότητάς μου. Κάθε φορά που ξεκινώ ένα νέο μυθιστόρημα, πρέπει να δημιουργήσω μια καινούρια τρύπα. Αλλά, καθώς έχω συνηθίσει σε αυτό το είδος ζωής για πολλά χρόνια, έχω γίνει πλέον αρκετά αποτελεσματικός, κατέχω την τεχνική και τις σωματικές δυνάμεις, ξέρω να ανοίγω τρύπες και να εντοπίζω νέες φλέβες. Μόλις παρατηρήσω ότι μια πηγή στερεύει, προχωρώ σε μια άλλη. Αν οι άνθρωποι που βασίζονται σε μια φυσική πηγή ανακαλύψουν ξαφνικά πως αυτή η πηγή έχει στερέψει, αντιμετωπίζουν προβλήματα.

Με άλλα λόγια, ας το παραδεχτούμε: η ζωή είναι άδικη. Αλλά, ακόμα και μέσα στην αδικία, νομίζω πως είναι δυνατό να υπάρξει μια μορφή δικαιοσύνης.

Από το δοκίμιο του Μουρακάμι με τίτλο «The Running Novelist»

 Ανακαλύψτε περισσότερες «Συγγραφικές συμβουλές» από 66 σπουδαίους συγγραφείς