alt

Μια σταχυολόγηση των κινηματογραφικών μεταφορών του μυθιστορήματος της Έμιλυ Μπροντέ Ανεμοδαρμένα ύψη, με αφορμή την ομώνυμη ταινία του Γουίλιαμ Γουάιλερ το 1939.

Του Σωκράτη Καμπουρόπουλου

Από την ίδρυσή του σχεδόν –από τη Γέννηση ενός έθνους του 1915, του D. W. Griffith– o κινηματογράφος ψάχνει το αφηγηματικό υλικό του στο σώμα της λογοτεχνίας. «Ο δρόμος για την ανανέωση του κινηματογράφου βρίσκεται στο ρεπερτόριο θεμάτων που έχει ήδη επεξεργαστεί η λογοτεχνία», έγραφε ο Αντρέ Μπαζέν στα τέλη της δεκαετίας του ‘50 («Pour un cinéma impur: défense de l'adaptation»). Πόσο μπορεί να αισθάνεται, όμως, δικαιωμένη η λογοτεχνία γι’ αυτό;

wutheringheightsΤο 1939 είναι μια χρονιά ακμής για το Χόλιγουντ. Ο αμερικανός σκηνοθέτης Γουίλιαμ Γουάιλερ, μετέπειτα δημιουργός των Καλύτερων χρόνων της ζωής μας και του Μπεν Χουρ, παρουσιάζει μια ατμοσφαιρική διασκευή του μυθιστορήματος της Έμιλυ Μπροντέ, Wuthering Heights. Χρησιμοποιώντας στους βασικούς ρόλους βρετανούς αντί για αμερικανούς ηθοποιούς, επιλέγει τον τριανταδυάχρονο, ήδη γνωστό για τις σαιξπηρικές ερμηνείες του, Λώρενς Ολίβιε, για το ρόλο του Χήθκλιφ, τη γεννημένη στην Ινδία και πολύ νέα στο Χόλιγουντ, Μερλ Όμπερον, ως Κάθι, τον τριαντάχρονο Ντέιβιντ Νίβεν ως Έντγκαρ, και την Ιρλανδή Τζέραλντιν Φιτζέραλντ ως Ισαβέλα. Σε μια χρονιά στην οποία προβάλλονται επίσης το Όσα παίρνει ο άνεμος και ο Μάγος του Οζ του Βίκτορ Φλέμινγκ (σαρώνοντας τα Όσκαρ, η πρώτη), η Ταχυδρομική άμαξα του Τζον Φορντ, ο Τζέσε Τζέιμς του Χένρυ Κινγκ, το Ξαναπαντρεύομαι τη γυναίκα μου του Χάουαρντ Χοκς (με τον Κάρι Γκραντ), Οι γυναίκες του Τζορτζ Κιούκορ (με τις Τζ. Κρόφορντ και Τζ. Φονταίν), το εξαιρετικό νουάρ The Roaring Twenties του Ραούλ Γουόλς (με τους Τζ. Κάγκνεϊ και Χ. Μπόγκαρτ), η Παναγία των Παρισίων του Βίλχελμ Ντίτερλε (με τους Τσαρλς Λώτον και Μορίν Ο’ Χάρα) και, στη Γαλλία, Ο κανόνας του παιχνιδιού του Ζαν Ρενουάρ, η ταινία του Γουάιλερ χαιρετίζεται ως ένα σημαντικό γεγονός. Οι κριτικοί της εποχής επαινούν κυρίως τα φυσικά σκηνικά, που παραπέμπουν στην αφιλόξενη "γοτθική" ύπαιθρο του Γιόρκσαϊρ, και τον σκοτεινό και εναγώνιο ρυθμό της.

Οι δύο «ενυπόγραφες» μεταφορές του που ακολουθούν, από τον Λουίς Μπουνιουέλ της εποχής του Μεξικού (Abismos de pasión, 1953) και από τον Ζακ Ριβέτ της νουβέλ βαγκ (Hurlevent, 1985), ομολογούν η καθεμία την απιστία της προς το πρωτότυπο.

Τι γίνεται στη συνέχεια σε σχέση με τη μεταφορά του μυθιστορήματος της Μπροντέ στην οθόνη; Οι δύο «ενυπόγραφες» μεταφορές του που ακολουθούν, από τον Λουίς Μπουνιουέλ της εποχής του Μεξικού (Abismos de pasión, 1953) και από τον Ζακ Ριβέτ της νουβέλ βαγκ (Hurlevent, 1985), ομολογούν η καθεμία την απιστία της προς το πρωτότυπο («διασκευή των πρώτων κεφαλαίων του μυθιστορήματος Ανεμοδαρμένα ύψη», ονομάζει την ταινία του ο Ριβέτ, ενώ ο σουρεαλισμός ενεδρεύει κάτω από το πάθος/λίμπιντο των παραλλαγμένων ηρώων του Μπουνιουέλ). Από την άλλη, η ποιότητα του αποτελέσματος των «πιστών» αγγλόφωνων μεταφορών μειώνεται όσο αυξάνει το πλήθος τους: σχολαστικισμός, φιλολογικότητα, «φωτογραφικές» απεικονίσεις του γοτθικού πύργου του Wuthering Heights και των κοσμικών σαλονιών του Thrushcross Grange, συμβαδίζουν με άνευρες και ανέμπνευστες αφηγήσεις (τέσσερις διαφορετικές κινηματογραφικές και τηλεοπτικές διασκευές μεταξύ 1992 και 2011, με ερμηνευτές τους Ρέιφ Φάινς, Ζυλιέτ Μπινός, κοκ. - οι οποίοι κάνουν, βέβαια, ό,τι καλύτερο μπορούν). Χωρίς να αποτελεί εξαίρεση η κάπως ειρωνική και "seventies" διασκευή του βιβλίου από τον Robert Fuest, το 1970, με τον Τίμοθι Ντάλτον στον ρόλο ενός δυσλεκτικού Χήθκλιφ, ο οποίος σηματοδοτεί το (αόρατο πάντως, στο βιβλίο) ζήτημα της σεξουαλικής αφύπνισης των δύο εφήβων. Είναι η μεταφορά του Γουίλιαμ Γουάιλερ ή του Λουίς Μπουνιουέλ η πιο "πιστή στο πνεύμα" μεταφορά στην οθόνη του μυθιστορήματος της Μπροντέ;

Απέναντι στο "πιο επιτυχημένο μυθιστόρημα της κλασικής αγγλικής λογοτεχνίας", βρισκόμαστε αντιμέτωποι με τη δημιουργία, διαχρονικά, μιας σημειωτικής-πολιτισμικής μυθολογίας κατά Ρολάν Μπαρτ. Η βιομηχανία του μύθου του περιλαμβάνει από βιβλιακές «απλοποιημένες» αποδόσεις για παιδιά και εφήβους, έως μεταφράσεις στο εξωτερικό (στα ελληνικά με τη -sic- απόδοση Ο Πύργος των Καταιγίδων), θεατρικές και ραδιοφωνικές διασκευές, audio books, κλπ. - μιας αλυσίδας η οποία όσο αναπτύσσεται, τόσο διευρύνεται η απόστασή της από το λογοτεχνικό πρωτότυπο. Τι άλλο θα μπορούσε να συμβεί, αλήθεια, όταν το ίδιο αυτό λογοτεχνικό "αρχικείμενο" αρνείται με ιδιοφυή τρόπο τη σχηματοποίησή του;

alt

Όπως σημείωσε η κριτική του μυθιστορήματος της Έμιλυ Μπροντέ, από την εμφάνισή του, το 1847, έως τη εποχή μας, το βιβλίο της αποτελεί ένα ασυνήθιστης συνθετότητας εγχείρημα, κατά πολύ ανώτερο της Τζέην Έυρ της Σάρλοτ Μπροντέ. Στις επιδράσεις του δεν ανιχνεύονται συγγένειες με την πεζογραφική παράδοση της εποχής του, αλλά με το έργο προγενέστερων ρομαντικών ποιητών όπως ο Μπάιρον, ο Σέλλεϋ και ο Κητς (ποιητές είναι, άλλωστε, και οι πρώτοι αναγνώστες του που το επαινούν, εν μέσω αρνητικών ομοβροντιών της σύγχρονής του κριτικής: ο Μάθιου Άρνολντ και ο Ντάντε Γκαμπριέλ Ροσέτι). Τέκνο, ταυτόχρονα, και όργανο υπέρβασης του βικτοριανού μυθιστορήματος, το βιβλίο χαρακτηρίζεται από ψυχολογική ακρίβεια και ρεαλισμό που είναι δύσκολα αφομοιώσιμοι ακόμα και σήμερα:  οι ήρωές του συνθέτουν αντιθετικά ζεύγη, χωρίς να υπάρχει μονοδιάστατα θετικός ήρωας.

Παρά το ρεαλιστικό ντεκόρ, λοιπόν, και τη (φαινομενική) ατμόσφαιρα αγωνίας, παρά την ενσυνείδητη προσπάθεια του Ολίβιε να αποδώσει έναν όπως και να’ χει σκοτεινό χαρακτήρα, το αποτέλεσμα δεν είναι άλλο από ένα λαμπερό χολιγουντιανό μελόδραμα. 

Ο Χήθκλιφ είναι και δεν είναι, ταυτόχρονα, αφέντης και δούλος, ηθικά ακέραιος και σφετεριστής της περιουσίας των αστών, αδελφός και "ξένος", εραστής και σύζυγος. Ο διακαής, φλογερός έρωτάς του για την Κάθριν δεν αποτρέπει τη σκληρή, απάνθρωπη και βίαιη συμπεριφορά του προς τα υπόλοιπα πρόσωπα του δράματος, προς τη γυναίκα την οποία -υστερόβουλα- παντρεύεται, προς τη νεαρή νύφη του. Ο στόχος του έρωτά του, η έφηβη Κάθριν, είναι από την πλευρά της υπόδειγμα άκαρδης, δισυπόστατης και "υστερικής" συμπεριφοράς. Η αδυναμία  ένωσής τους στον πραγματικό χρόνο, παράγει δυστυχία η οποία διαιωνίζεται σε όλα τα βασικά πρόσωπα του δράματος και αναπαράγεται στα παιδιά τους, τα οποία ζουν επίσης μέσα σε αποξένωση και κυνισμό.  Από την άποψη αυτή, το μυθιστόρημα της πιο σημαντικής από τις αδελφές Μπροντέ, η οποία έζησε απομονωμένη και πέθανε στα 29, έναν χρόνο μετά την έκδοση του βιβλίου της, αποτελεί κατά ορισμένους ερμηνευτές ένα σκοτεινό αριστούργημα ίσης αξίας και δυσκολίας με τον Μακμπέθ. Πώς θα μπορούσε, λοιπόν, να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις μιας δημοφιλούς τέχνης, όπως ο κινηματογράφος, χωρίς τον κίνδυνο της ισοπέδωσής του;

altΟι σεναριογράφοι της δεκαετίας του ’30, έπλασαν μια απλοποιημένη εκδοχή της ιστορίας. Αφαίρεσαν (δηλαδή, εξαφάνισαν), μια ολόκληρη σειρά από δευτερεύοντα πρόσωπα, μεταξύ των οποίων τα παιδιά των Χίλντι, Χήθκλιφ και Κάθι αλλά και την ίδια τη σύζυγο του νεαρού Χίλντι, που επίσης αντιμάχεται τον Χήθκλιφ. Η αφηγήτρια/υπηρέτρια Έλεν, του Thrushcross Grange, έγινε το ίδιο πρόσωπο με τη Ζίλα του Heights. Στον αποψιλωμένο χάρτη των χαρακτήρων επιζούν μόνον τα δύο πρωταγωνιστικά δίπολα, με συνεκτικό άξονα την καταπιεσμένη μεν, ακαταμάχητη δε δύναμη του έρωτα ανάμεσα στον Χήθκλιφ και την Κάθριν. Οι διάλογοι πλαισιώνονται με φράσεις που θα έκαναν την Ε. Μπροντέ να ανατριχιάσει («Δε θέλω να χάσεις τη ζωή που δεν μου έδωσες, δε θέλω τη ζωή μου χωρίς νόημα», απαγγέλλει ο  Λ. Ολίβιε/Χήθκλιφ κρατώντας στην αγκαλιά του μπροστά στο παράθυρό της την ετοιμοθάνατη Κάθι). Παρά το ρεαλιστικό ντεκόρ, λοιπόν, και τη (φαινομενική) ατμόσφαιρα αγωνίας, παρά την ενσυνείδητη προσπάθεια του Ολίβιε να αποδώσει έναν όπως και να’ χει σκοτεινό χαρακτήρα, το αποτέλεσμα δεν είναι άλλο από ένα λαμπερό χολιγουντιανό μελόδραμα.

Ψάχνοντας με τα δάχτυλα να ξαναβρώ το νήμα της λογοτεχνίας, αναρωτιέμαι αν οι θεατές είχαν την αίσθηση, μετά την προβολή της ταινίας του Γουάιλερ, ότι "παρακολούθησαν", κατά κάποιον τρόπο, την αφήγηση του βιβλίου της Μπροντέ. Η αποβλεπτικότητά τους θα έπρεπε να είναι κανονικά εκείνη του αρχαιολόγου μπροστά σε μια επασβεστωμένη τοιχογραφία. Απροσπέλαστο, ανοιχτό σε διαφορετικές αναγνώσεις, σκοτεινό αριστούργημα, το λογοτεχνικό κείμενο τους περιμένει ακριβώς κάτω από τα διαδοχικά επιχρίσματά του.

* Αφορμή για το κείμενο ήταν η παρουσίαση της ταινίας Ανεμοδαρμένα ύψη του Γουίλιαμ Γουάιλερ στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος, στο πλαίσιο του αφιερώματος της Μικρής Λέσχης 5 δεκαετίες - 50 ταινίες: Η δεκαετία του ‘30. Το μυθιστόρημα Ανεμοδαρμένα ύψη εκδόθηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά το 1943 σε μτφρ. Βασίλη Καζαντζή (εκδ. Γλάρος, β’ έκδ. Ίκαρος). Σήμερα κυκλοφορεί σε καμιά δεκαριά εκδόσεις, με την πιο ποιοτική από κάθε άποψη να είναι αυτή της Άγρας, σε μετάφραση, επιμέλεια και με εκτεταμένη εισαγωγή του Άρη Μπερλή.

* Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΚΑΜΠΟΥΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι μεταφραστής και ποιητής. 


anemodarmena agra

 politeia link

 

 

 

   

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ EMILY BRONTE

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ζέτα, Φλωρέττα, Νίκη»: Ελληνικό σινεμά & πατριαρχία, μητριαρχία, metoo, 50/50, Cancel Culture

«Ζέτα, Φλωρέττα, Νίκη»: Ελληνικό σινεμά & πατριαρχία, μητριαρχία, metoo, 50/50, Cancel Culture

Πατριαρχία, Μητριαρχία, #ΜeΤoo, 50/50, Cancel Culture & Ελληνικό Σινεμά. Κινηματογραφικό αφιέρωμα στη Μικρή Σκηνή της Στέγης από 23 μέχρι και 27 Φεβρουαρίου. Μια συνεργασία της Ελληνικής Ακαδημίας Κινηματογράφου και της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, στο πλαίσιο της δράσης «Σινεμά, Ανοιχτό».

Επιμέ...

Οι αντιναζιστικές και αντιφασιστικές ταινίες (μέρος 2ο: Στην Ευρώπη)

Οι αντιναζιστικές και αντιφασιστικές ταινίες (μέρος 2ο: Στην Ευρώπη)

Στην ιστορία του σινεμά, από την ισχυροποίηση του ναζιστικού κινδύνου και έπειτα, έγιναν πολλά σημαντικά αντιναζιστικά και αντιφασιστικά φιλμ μυθοπλασίας στην Ευρώπη και στην Αμερική. Σε αυτό το δεύτερο μέρος, συζητάμε για τις ταινίες μυθοπλασίας που έγιναν στη Δυτική και την Ανατολική Ευρώπη. Κεντρική εικόνα από τη...

Οι αντιναζιστικές και αντιφασιστικές ταινίες (μέρος 1ο: Στις Ηνωμένες Πολιτείες)

Οι αντιναζιστικές και αντιφασιστικές ταινίες (μέρος 1ο: Στις Ηνωμένες Πολιτείες)

Στην ιστορία του σινεμά, από την ισχυροποίηση του ναζιστικού κινδύνου και έπειτα, έγιναν πολλά σημαντικά αντιναζιστικά και αντιφασιστικά φιλμ μυθοπλασίας στην Ευρώπη και στην Αμερική. Σε αυτό το πρώτο μέρος, συζητάμε τις ταινίες που γυρίστηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ σε επόμενο θα μας απασχολήσουν οι ταινίες μυ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Colson Whitehead «Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

“You move it to the left,
Yeah, and you go for yourself. ...

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση της Φοίβης Γιαννίση «Θέτις και Αηδών – Χιμαιρικό ποίημα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή ...

Αλεξάνδρα Δεληγιώργη: «Την τύχη των βιβλίων σήμερα την επικαθορίζει η δύναμη των εκδοτών»

Αλεξάνδρα Δεληγιώργη: «Την τύχη των βιβλίων σήμερα την επικαθορίζει η δύναμη των εκδοτών»

Μια συζήτηση με την Αλεξάνδρα Δεληγιώργη με αφορμή την επανακυκλοφορία του βιβλίου της «Το κόκκινο της φωτιάς – Μικρό εγχειρίδιο λογοτεχνίας» (εκδ. Αρμός).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Μικρό εγχειρίδιο λογοτεχνίας», είναι ο υπότιτλος του βιβλ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ