Για το ντοκιμαντέρ «Ο Κύριος Κανένας εναντίον του Πούτιν» του Ντέιβιντ Μπόρενσταϊν, σε συν-σκηνοθεσία Πάβελ «Πάσα» Ταλάνκιν.
Γράφει ο Θόδωρος Σούμας
Το φιλμ είναι ένα ολόφρεσκο, αντιμιλιταριστικό, αντιδικτατορικό και αντισοβινιστικό ντοκιμαντέρ που γύρισε σταδιακά ο νεαρός, Ρώσος δάσκαλος του βίντεο, Πάσα (Πάβελ)Ταλάκιν, σε μια μολυσμένη, ρωσική κωμόπολη κοντά στα Ουράλια. Ο δάσκαλος δούλευε ομαλά για χρόνια στο εκεί σχολείο, όταν αμέσως μετά την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία, το απολυταρχικό καθεστώς του σύγχρονου Τσάρου θέσπισε και επέβαλε τη στρατιωτικοποίηση της παιδείας. Προστέθηκαν βαθμιαία ολοένα και περισσότερα προπαγανδιστικά, εθνικιστικά μαθήματα υπέρ του πολέμου, της εισβολής και του αδίστακτου, ανελέητου «πατερούλη» - σαν τον Στάλιν - Πούτιν. Κατ΄αυτό τον τρόπο ο Πάσα, μέσα στις ενοχές και την ανημπόρια του, υποχρεώνεται να βιντεοσκοπεί στο σχολείο τις μιλιταριστικές φιέστες-ύμνους στον Πούτιν και στην (μοχθηρή, επιθετική, κακή) μαμά Ρωσία, ακόμη και να οργανώνει ο ίδιος τέτοιες γιορτές, τις οποίες κατόπιν φιλμάρει.
Στα πολυετή και στυγερά ολοκληρωτικά καθεστώτα, η προπαγάνδα, η πλύση εγκεφάλου ξεκινά δυστυχώς από τα μικρά, εύπλαστα, ευαίσθητα, ευάλωτα κι αθώα παιδιά… Ο Πάσα είναι δημοκράτης, σοκάρεται και αντιστέκεται στην άνευ συζητήσεως, δικτατορική, πουτινική επιβολή της στρατοκρατικής προπαγάνδας αναφορικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία, την «επιβεβλημένη» και «πατριωτικά ορθή» εισβολή. Η ζωή του έκτοτε μετατρέπεται σε ένα μαρτύριο γεμάτο απογοητεύσεις, αγανάκτηση, ρίσκα κι απελπισία…
Το φιλμ κινηματογράφου-αλήθεια θα γίνει μια ιδεολογικοπολιτική καταγγελία υπέρ της δημοκρατίας, ένας ήπιος ύμνος στην ατομική ελεύθερη βούληση και στον αγώνα της για δικαιώματα και ελευθερίες
Ο ανοιχτός και δημιουργικός Πάσα έχει ορισμένους αγαπημένους μαθητές που τον ακολουθούν για χρόνια σαν μέντορα και φίλο, αυτόν και το μάθημά του που τους ευαισθητοποιεί και τους διευρύνει τους ορίζοντες και τις ευαισθησίες.
Κάποια στιγμή, γίνεται μια κινηματογραφική πρόταση στον Πάσα από το εξωτερικό, την Ευρώπη, μέσω ίντερνετ, να γυρίσει ένα ντοκιμαντέρ για την στρατιωτική πουτινική προπαγάνδα στο σχολείο του, που θα αντανακλά, θα αντιπροσωπεύει τη συνολική διείσδυση και επιβολή της στα σχολεία της χώρας. Ο Πάσα διαθέτει ήδη αρκετό υλικό και το συμπληρώνει λίγο λίγο, αφού πρώτα αναιρέσει την προγενέστερη παραίτησή του για να τελειώσει το ντοκιμαντέρ του.
Θα βγάλει το πολύτιμο υλικό έξω από τα σύνορα, το οποίο θα ξεσκαρταριστεί και θα μονταριστεί αργότερα σε μια ολοκληρωμένη, δυνατή, εντυπωσιακή, συγκινητική, σπαρταριστή, σαρδόνια και ταυτόχρονα αποκαλυπτική, ρεαλιστική και συνταρακτική ταινία-ντοκιμαντέρ. Αυτό θα γίνει με τη βοήθεια του εβραιοαμερικανοδανού ντοκιμαντερίστα Ντέιβιντ Μπόρενσταϊν. Το φιλμ κινηματογράφου-αλήθεια θα γίνει μια ιδεολογικοπολιτική καταγγελία υπέρ της δημοκρατίας, ένας ήπιος ύμνος στην ατομική ελεύθερη βούληση και στον αγώνα της για δικαιώματα και ελευθερίες, μια τρυφερή, γλυκειά ματιά πάνω στην οικεία καθημερινότητα των εφήβων και των παιδιών και ένα σατιρικό, περιγελαστικό και σκωπτικό φιλμικό βλέμμα πάνω στην καταπιεστική κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα.
Το ντοκιμαντέρ των Πάβελ Ταλάνκιν και Μπόρενσταϊν δεν έχει μόνο πολιτικό, ανθρωπιστικό, δημοκρατικό και φιλειρηνικό ενδιαφέρον, μα και κινηματογραφικό και αφηγηματικό. Το ότι ο εικονολήπτης-σκηνοθέτης της ταινίας, οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι αντιδράσεις του αποτελούν μέρος της διαδικασίας δημιουργίας κι οικοδόμησης του φιλμ, είναι ένα ξεχωριστό κι εξαιρετικό κινηματογραφικό γνώρισμά του, που θυμίζει «κινηματογράφο-αλήθεια», στον οποίο ο σκηνοθέτης δεν παρατηρεί απλώς μια κάπως εξωτερική πραγματικότητα, αλλά εντάσσεται σ΄αυτή. Ο σκηνοθέτης Πάσα Ταλάνκιν, ακόμη και σαν «ηθοποιός», σαν παρουσία, αναμιγνύεται κι εμπλέκεται ενεργά στο φιλμ και στην κατασκευή του. Και το τελικό μοντάζ συγκροτεί μια ενδιαφέρουσα, σφιχτοδεμένη και τελικά πολύ δυνατή αφήγηση, ακόμη και δραματουργία, σχετική με τη μοίρα των νεαρών μαθητών που θα επιστρατευτούν στον πόλεμο (μερικοί θα πεθάνουν εκεί), αλλά και την επίμονη προσπάθεια του κεντρικού ήρωα Πάσα να βγει στη δημοκρατική Δύση με το βιντεοσκοπημένο υλικό του...
*Ο ΘΟΔΩΡΟΣ ΣΟΥΜΑΣ είναι συγγραφέας και κριτικός κινηματογράφου. Τελευταίο του βιβλίο, «Ο έρωτας στο σινεμά» (εκδ. Αιγόκερως).
