alt

Για το μυθιστόρημα του Χαβιέρ Θέρκας «Ο απατεώνας» (μτφρ. Γεωργία Ζακοπούλου, εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ο Χαβιέρ Θέρκας δεν είναι ένας τυχαίος συγγραφέας. Έχει να επιδείξει μερικά πολύ δυνατά βιβλία, τα οποία τον έκαναν γνωστό κι εκτός Ισπανίας, αφού μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες όπως στα ελληνικά. Ο ένοικος (1987) μας συστήνει τον συγγραφέα, ο οποίος επανεισάγει το θέμα Φράνκο, οι Στρατιώτες της Σαλαμίνας (2001) είναι ίσως το πιο γνωστό του έργο, όπου συνδυάζει τη μυθοπλασία με τα ντοκουμέντα, ένα είδος non-fiction, για να μιλήσει για τα ηθικά διλήμματα του Εμφυλίου, ενώ και Οι νόμοι των συνόρων (2012) δείχνουν έναν δεινό αφηγητή, που απλώνει τους προβληματισμούς του σε ποικίλα πεδία.

Έχουμε δηλαδή έναν άνθρωπο που έπλασε τον μυθοπλαστικό εαυτό του, όχι στις σελίδες ενός μυθιστορήματος, αλλά μέσα στη ζωή και στην κοινωνία, η οποία δεν μπορούσε να ξεχωρίσει την αλήθεια από το ψέμα, ώσπου ένας ιστορικός αποκάλυψε την πραγματικότητα.

Στον Απατεώνα αναπηδάς από τις πρώτες σελίδες, καθώς συναντάς εξ αρχής δύο πολύ ευοίωνα ευρήματα για το μέλλον της ανάγνωσης. Πρώτον, αφηγητής είναι ο ίδιος ο συγγραφέας –δεδομένο πλέον σε πολλά βιβλία, αλλά λογοτεχνικά πετυχημένο–, ο οποίος προσπαθεί να ξεπεράσει τα ψυχολογικά του προβλήματα μέσω της μυθοπλασίας· «η πραγματικότητα σκοτώνει, η μυθοπλασία σώζει», λέει χαρακτηριστικά ο ίδιος. Δεύτερον, επιλέγει (ή τον επέλεξε) ως ήρωα τον Ενρίκ Μάρκο, έναν Βαρκελωνέζο που ναι μεν βρέθηκε στις φυλακές της Γερμανίας μέσα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά όχι σε στρατόπεδο συγκέντρωσης (στο Φλόσενμπεργκ) ως Δημοκρατικός αιχμάλωτος, όπως αυτός διατυμπάνιζε για τριάντα περίπου χρόνια. Χάρη σ’ αυτήν την πλαστή φήμη, κέρδιζε για τρεις δεκαετίες τιμές, έγινε πρόεδρος των Ισπανών Εκτοπισμένων στα ναζιστικά στρατόπεδα, εκφωνούσε λόγους και προέβαλλε το εγώ του πάνω σ’ αυτό το θεμελιώδες ψέμα. Έχουμε δηλαδή έναν άνθρωπο που έπλασε τον μυθοπλαστικό εαυτό του, όχι στις σελίδες ενός μυθιστορήματος, αλλά μέσα στη ζωή και στην κοινωνία, η οποία δεν μπορούσε να ξεχωρίσει την αλήθεια από το ψέμα, ώσπου ένας ιστορικός αποκάλυψε την πραγματικότητα.

Το μυθιστόρημα του Χαβιέρ Θέρκας στηρίζεται σε ένα πραγματικό γεγονός και σε ένα πραγματικό πρόσωπο. Έτσι, η μυθοπλασία του αγκαλιάζει μια πραγματικότητα, η οποία με τη σειρά της είχε εγκολπωθεί ένα ζωτικό ψεύδος. Σ’ αυτό το πλαίσιο έχει μια ιστορική και μια μυθιστορική-αυτοαναφορική βάση. Από τη μία, αναφέρεται στην Ιστορία όπως τη βίωσε ο Μάρκο, μέσα από τις μαρτυρίες του αλλά και μέσω της προσπάθειας του αφηγητή να επιβεβαιώσει όσα λέει ο υπερήλικος «απατεώνας», καθώς αυτός είναι ήδη σεσημασμένος ψεύτης και δεν είναι δυνατόν να γίνει εύκολα πιστευτός, τόσο για τις διώξεις του όσο και για άλλες πτυχές της ζωής του: από τη συμμετοχή του στον Εμφύλιο με το μέρος των Δημοκρατικών Καταλανών εναντίον του Φράνκο το 1938-1939 μέχρι μια πλειάδα λεπτομερειών και βιογραφικών στοιχείων, που τίθενται σε αμφισβήτηση.

Το έργο έχει αυτοαναφορική βάση, καθώς αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο συντίθεται, στον τρόπο έρευνας του Χαβιέρ Θέρκας, τον τρόπο συγκέντρωσης και επιβεβαίωσης του υλικού του, τις σκέψεις του μέχρι να ξεκινήσει αλλά και καθώς ετοίμαζε το μυθοπλαστικό του βιβλίο.

Από την άλλη, το έργο έχει αυτοαναφορική βάση, καθώς αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο συντίθεται, στον τρόπο έρευνας του Χαβιέρ Θέρκας, τον τρόπο συγκέντρωσης και επιβεβαίωσης του υλικού του, τις σκέψεις του μέχρι να ξεκινήσει αλλά και καθώς ετοίμαζε το μυθοπλαστικό του βιβλίο, την όλη πορεία κοσκινίσματος των ιστορικών-βιογραφικών δεδομένων και της μετατροπής τους σε μυθιστόρημα. Η αφήγηση για τον Μάρκο συμπλέκεται με την αυτοαφήγηση για τον ίδιο τον Θέρκας.

Η Ιστοριογραφία, λένε πλέον οι ειδικοί, είναι κι αυτή μια αφήγηση, μια λεκτική προσπάθεια να αποδοθεί το παρελθόν, το οποίο δεν είναι αυτό καθαυτό μια αντικειμενική πραγματικότητα. Το ίδιο κι η λογοτεχνία είναι η προσπάθεια να καταγραφεί μια ερμηνεία του παρελθόντος, να δοθούν ιδεολογικές βάσεις, να διακριβωθεί η αλήθεια, που, όσο κι αν αναζητείται, συχνά μένει μετέωρη κι απρόσιτη. Ο Χαβιέρ Θέρκας μάς βάζει στο παιχνίδι της έρευνας επί της μαρτυρίας του Ενρίκ Μάρκο, χωρίς να ξέρουμε αν ο ίδιος ο συγγραφέας πλάθει τις δικές του αλήθειες, παίζει με το παρελθόν και τις εκατέρωθεν αντιφατικές απόψεις, φτιάχνει περαιτέρω τη δική του μυθοπλασία –πώς αλλιώς αφού είναι μυθιστόρημα;–, αναζητώντας την πραγματικότητα και το ψέμα στη ζωή του πρωταγωνιστή του. 

alt
Ο Χαβιέρ Θέρκας

 

Δυο γραμμές, δύο επίπεδα

Έτσι, Ο απατεώνας προχωρά σε δύο γραμμές. Από τη μια, ο Χαβιέρ Θέρκας διερευνά τη ζωή του Μάρκο κι έτσι αναπλάθει την ιστορία της Βαρκελώνης (και της Ισπανίας ευρύτερα) από τα χρόνια του Εμφυλίου μέχρι το φρανκικό καθεστώς και μετά, στα χρόνια της δημοκρατίας και των συνδικαλιστικών αγώνων που ακολούθησαν. Ο αναγνώστης μαθαίνει πολλά για το κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι στην μεταπολεμική Ισπανία, τις οργανώσεις, τις ζυμώσεις, όχι τόσο σε πολιτικό επίπεδο (της υψηλής πολιτικής) αλλά στο επίπεδο των απόηχων των ιδεολογιών και των διεκδικήσεων. Κι εκεί διαμορφώνονται θρύλοι, αφηγήματα κι ιδεολογήματα, όπως ήταν ο πρωταγωνιστής. 

Ο αναγνώστης μαθαίνει πολλά για το κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι στην μεταπολεμική Ισπανία, τις οργανώσεις, τις ζυμώσεις, όχι τόσο σε πολιτικό επίπεδο (της υψηλής πολιτικής) αλλά στο επίπεδο των απόηχων των ιδεολογιών και των διεκδικήσεων. Κι εκεί διαμορφώνονται θρύλοι, αφηγήματα κι ιδεολογήματα, όπως ήταν ο πρωταγωνιστής. 

Από την άλλη, διερευνάται η έννοια της αλήθειας και τους ψεύδους. Πού αρχίζει το ένα και πού το άλλο, πότε το ψέμα είναι θεμιτό, τι έλεγε ο Πλάτωνας για το γενναίο ψεύδος και γιατί ο Μάριο Βάργκας Γιόσα χαρακτήριζε τον Μάρκο «μεγάλο μυθιστοριογράφο», ποια η διαφορά των μυθοπλαστικών ψεμάτων και των εξωλογοτεχνικών κ.ά. είναι ζητήματα που πραγματεύεται ο Χαβιέρ Θέρκας και, στην ουσία, αυτό είναι που διερευνά, ψάχνοντας την πραγματικότητα μέσα στη μυθοπλασία του ήρωά του. Ίσως γι’ αυτό φοβήθηκε στην αρχή να το ξεκινήσει, ίσως γι’ αυτό τον χαρακτήριζαν κι αυτόν «απατεώνα», ακριβώς επειδή ήταν ένας επαγγελματίας μυθιστοριογράφος που ξέρει την τεχνική της αληθοφανούς αναπαράστασης. 

Τώρα που το σκέφτομαι, υπάρχει και μια τρίτη γραμμή: η επινόηση του παρελθόντος που κάνει ο άνθρωπος για να στηρίξει το παρόν. Σε αντίθεση με τον Δον Κιχώτη, με τον οποίο ο Μάρκο –κατά τον συγγραφέα– έχει πολλές ομοιότητες, ο «απατεώνας» για να στηρίξει το παρόν του, το επιδειξιομανές παρόν, έπλασε το παρελθόν ανάλογα με τη μόδα της εποχής. Τι ήθελαν από έναν δραστήριο άνθρωπο; Να είναι μάχιμος, να είναι αντιναζιστής και να έχει διωχθεί, να είναι αντιφρανκικός με περγαμηνές φυλάκισης και βασανιστηρίων, να είναι συνδικαλιστικά ενεργός… Όλα αυτά μπόρεσε να τα επιλέξει ως συστατικά στοιχεία του βιογραφικού του! Αλλά η βολική αφήγηση του παρελθόντος είναι ίδιον και όλης της κοινωνίας που βγήκε από τη φρανκική δικτατορία κι ήθελε να δείξει ότι είτε δεν ήταν φίλα προσκείμενη ή ότι ήταν σφόδρα πολέμια με αυτή, λειαίνοντας τις αιχμές και μεγεθύνοντας τις όποιες αλήθειες.

Μέσα από όλα αυτά αλλά και χάρη στη γεμάτη ενδιαφέρον ανάγνωση που χαρίζει, το βιβλίο είναι εκπληκτικό, αφού εναλλάσσει πλήθος ιστορικών-βιογραφικών πληροφοριών με στοιχεία για την τεχνική του ψέματος και της μυθοπλασίας, εντός και εκτός λογοτεχνίας.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

altΟ απατεώνας
Χαβιέρ Θέρκας
Μτφρ. Γεωργία Ζακοπούλου
Πατάκης 2018
Σελ. 568, τιμή εκδότη €19,90

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ JAVIER CERCAS


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ημερολόγιο του χειμώνα», του Πολ Όστερ – Εκ βαθέων εξομολόγηση

«Ημερολόγιο του χειμώνα», του Πολ Όστερ – Εκ βαθέων εξομολόγηση

Για το βιβλίο του Paul Auster «Ημερολόγιο του χειμώνα» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, εκδ. Μεταίχμιο).

Της Νίκης Κώτσιου

Θραυσματικές αυτοβιογραφικές αφηγήσεις από μια ολόκληρη ζωή συνθέτουν το Ημερολόγιο του χειμώνα του ...

«Americana», του Ντον ΝτεΛίλο (κριτική) – Το ώριμο ντεμπούτο ενός ανήσυχου Αμερικανού

«Americana», του Ντον ΝτεΛίλο (κριτική) – Το ώριμο ντεμπούτο ενός ανήσυχου Αμερικανού

Για το πρώτο μυθιστόρημα του Don DeLillo «Americana» (μτφρ. Άννα Παπασταύρου, Gutenberg).

Του Διονύση Μαρίνου

Μεθύστερη γνώση, αλλά ικανή για να επιβεβαιώσει το λεχθέν: ο Ντον ΝτεΛίλο δεν έγινε εν προόδω ο «αρχι-σαμάνος» της αμερικανικής λογοτεχνίας. Δ...

«Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω», του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες (κριτική)

«Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω», του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Juan Gabriel Vásquez «Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω» (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος). Φωτογραφία: Η οικογένεια του Σέρχιο Καμπρέρα, μαζί με άλλους εξόριστους, πριν επιβιβαστούν στο πλοίο για τη Δομινικανή Δημοκρατία. (1939)

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Νίκος Ορφανός απαντά σε 18 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Book Press

...
«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Γκόζη «Ο νυχτερινός στο βάθος» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νεφέλη το 2002. Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από τον μεγάλο σεισμό στη Θεσσαλονίκη το 1978. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Σε αρκετές περιπτώσεις το π...

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Ο Γιανούλης Χαλεπάς, η ασκητική μορφή της ελληνικής γλυπτικής που κάποιοι τον αποκάλεσαν «Ροντέν της Ελλάδας» και κάποιοι άλλοι «άγιο, τρελό και καταραμένο καλλιτέχνη», συναντά το σκηνοθετικό βλέμμα της Αργυρώς Χιώτη και τη γραφή του The Boy από τις 10 μέχρι και τις 27 Φεβρουαρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Το 2021 ήταν αναμφίβολα η χρονιά του George Orwell. Ο λόγος; Η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του, αφού στα τέλη του 2020 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από τον θάνατό του, που επήλθε, σαν σήμερα, στις 20 Ιανουαρίου του 1950. 

Επιμέλεια: Book Press

Από τις πρώτες μέ...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ