alt

Για το μυθιστόρημα του Ίταλο Σβέβο «Η συνείδηση του Ζήνωνα» (μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, εκδ. Αντίποδες).

Του Διονύση Μαρίνου

Χρωστάμε πολλά στον Τζέιμς Τζόις. Για την αδάμαστη γραφή του, για τον λαβυρινθώδη Οδυσσέα, για τον ακατάβλητο μοντερνισμό του, ο οποίος ακόμη και σήμερα αντέχει και αιματώνει την παγκόσμια λογοτεχνία (κόντρα σε όλα τα άλλα ρεύματα που ήρθαν και απήλθαν). Του χρωστάμε και για έναν ακόμη, παράπλευρο, λόγο: ήταν εκείνος που ανέσυρε από την αφάνεια τον Ίταλο Σβέβο. 

Δίχως τη δική του επιμονή, Η συνείδηση του Ζήνωνα δεν θα έφτανε ποτέ στα χέρια μας, ο Σβέβο θα παρέμενε ο επιχειρηματίας Ααρών Έτορε Σμιτς και θα είχε εξαφανιστεί ολότελα από το λογοτεχνικό προσκήνιο – όπως είχε αποφασίσει να κάνει έπειτα από τη δημοσίευση των μυθιστορημάτων του Μια ζωή (1893) και Το γέρασμα (1898)τα οποία κατά πολλούς δεν έτυχαν σπουδαίας υποδοχής, κάτι που τον απογοήτευσε αρκετά. Πάντως, επ’ αυτού θα πρέπει να σημειώσουμε πως έχει πλεχθεί ένας μύθος και όπως συμβαίνει πάντα με τις «κατασκευές» κάπου στη μέση βρίσκεται η αλήθεια. Οι κριτικές που έλαβε για το Μια ζωή ούτε λίγες ήταν ούτε ευκαταφρόνητες ώστε να τον αποτρέψουν να δώσει συνέχεια στον συγγραφικό του βίο. Βέβαια, το επόμενο βιβλίο του πέρασε απαρατήρητο, ενώ η Συνείδηση του Ζήνωνα, το magmum opus του, είχε περιπέσει στη λήθη έως τη στιγμή που συναντήθηκε με τον Τζόις στην Τεργέστη. 

Όταν έδειξε το χειρόγραφο στον μέγα μύστη, εκείνος εντυπωσιάστηκε και αμέσως βοήθησε ώστε να μεταφραστεί στα γαλλικά Η συνείδηση του Ζήνωνα. Η ανταπόκριση που έλαβε ήταν άμεση και ενθουσιώδης. 

Η μεταξύ τους συνάφεια –με τον καιρό έγιναν μακρόχρονοι φίλοι– ήταν προσοδοφόρα για τον Σβέβο. Όταν έδειξε το χειρόγραφο στον μέγα μύστη, εκείνος εντυπωσιάστηκε και αμέσως βοήθησε ώστε να μεταφραστεί στα γαλλικά Η συνείδηση του Ζήνωνα. Η ανταπόκριση που έλαβε ήταν άμεση και ενθουσιώδης. Έκτοτε, τα πράγματα βρήκαν τον δρόμο τους. Τα μυθιστορήματα του Σβέβο «επαναπατρίστηκαν» αναβαπτισμένα και χάρη στον Εουτζένιο Μοντάλε έλαβαν τη θέση που τους άξιζε στη μεγάλη παράδοση της ιταλικής λογοτεχνίας. Όσο για το ψευδώνυμο με το οποίο συνέγραφε τα έργα του, αυτό θρυλείται πως του το έδωσε ο Τζόις. Άρα, η παρουσία του ήταν, τω όντι, καταλυτική και τούτο διαφαίνεται κι από την ουσιαστική μεταστροφή του Σβέβο ως προς τη θεματολογία και τον τροπισμό της γραφής του.

Ενώ στα πρώτα του έργα παραμένει σταθερός σε ένα νατουραλιστικό μοτίβο και πίσω από τις λέξεις του ακούγεται έντονα ένας φλωμπερικός απόηχος (σ.σ.: για το Μια ζωή, οι κριτικοί της εποχής είπαν πως είχε άμεση σύνδεση με την Αισθηματική Αγωγή και την Μαντάμ Μποβαρί), στον Ζήνωνα ο μοντερνισμός εκπηγάζει από παντού. Ο Σβέβο, κατ’ ουσίαν, είναι ο εισηγητής του εσωτερικού μονολόγου στην ιταλική λογοτεχνία και του συγκερασμού του παρελθόντος με το παρόν. Για το συγκεκριμένο εγχείρημα θεωρήθηκε «συγγενής» με τον Μαρσέλ Προυστ, καίτοι ο τρόπος που διαχειρίζεται τις χρονικές μετατοπίσεις είναι διαφορετικός από τον Γάλλο συγγραφέα. Ναι, κι ο Σβέβο αντλεί από τη μεγάλη χοάνη της μνήμης, όμως, διευθετεί τα κοιτάσματα με ειρωνική, σχεδόν επιστημονική εμβρίθεια. Επομένως, αν θα έπρεπε να βρει κανείς συσχετίσεις, μάλλον αυτές θα προσέγγιζαν περισσότερο τον Μούζιλ, τον Μαν, σαφώς τον Τζόις, έως και τον Κάφκα. 

Ο Σβέβο αντλεί το υλικό του από την οικεία Τεργέστη, όπως και ο Τζόις από το προσφιλές Δουβλίνο – άλλη μια μεταξύ τους ομοιότητα. Πρόκειται για τη διεθνιστική και υπέρλαμπρη Τεργέστη της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας. Μόνο που σ’ αυτόν δεν είναι τόσο ο τόπος το ζητούμενο όσο ο τρόπος. Ο Σβέβο λαμβάνει τα πορίσματα της ψυχανάλυσης έτσι όπως αναπτύχθηκαν από τον Φρόυντ (Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας του αυστριακού νευρολόγου δείχνει να είναι πηγή έμπνευσης για τη συγγραφή του Ζήνωνα) και τα «εμβολιάζει» στο έργο του με μιαν οργανική δύναμη. 

alt
Ο Ίταλο Σβέβο

Ο Ζήνωνας είναι ένας κλασικός δεσμώτης των αποφάσεών του. Γι’ αυτό κι αυτές δεν εκπληρώνονται ποτέ, αλλά συνεχώς αναβάλλονται.

Ο κεντρικός ήρωάς του, ο Ζήνωνας, ο οποίος είναι το alter ego του συγγραφέα, είναι ένας άνθρωπος μονομανής. Αρειμάνιος καπνιστής, όπως και ο Σβέβο, μιλάει συνεχώς για το τελευταίο τσιγάρο που προτίθεται να καπνίσει κάτι που ποτέ δεν συμβαίνει. Ο Ζήνωνας είναι ένας κλασικός δεσμώτης των αποφάσεών του. Γι’ αυτό κι αυτές δεν εκπληρώνονται ποτέ, αλλά συνεχώς αναβάλλονται. Είναι ένας κατά φαντασίαν ασθενής, καίτοι η υγεία του είναι παροιμιώδης. Παντρεύεται άλλη γυναίκα από αυτή που αγαπάει κι ενώ νομίζει πως δεν τρέφει κανένα συναίσθημα γι’ αυτήν, την απατάει. Και τότε μέσα του ξεκινάει ένας αναβρασμός ενοχών λες κι όλο αυτό το ερωτικό παιχνίδι συνέβη μόνο και μόνο για να βάλει ο Ζήνωνας τον εαυτό του στο εδώλιο του κατηγορούμενου. 

Διατηρεί μονίμως μια επαμφοτερίζουσα στάση ή, σωστότερα, μια σκωπτικά εκκεντρική θέση από την οποία εκπηγάζουν όλα τα αντίθετα από αυτά που πιστεύει ακράδαντα. Είναι βέβαιος ότι μισεί τον μπατζανάκη του που του έκλεψε τη γυναίκα που λάτρευε (την αδελφή της συζύγου του), αλλά τελικά με εκείνον συνασπίζεται επαγγελματικά και όλες οι μετέπειτα πράξεις του αποδεικνύουν πως τρέφει μέσα του μιαν άσβεστη αγάπη για τον «ανταγωνιστή» του.

Άεργος από πεποίθηση, ο Ζήνων, θα εργαστεί σκληρά όταν ο μπατζανάκης του θα αυτοκτονήσει. Για να αποδειχθεί εκ νέου πως τα αντιθετικά σχήματα είναι αυτά που ορίζουν τον χαρακτήρα του. Και, τελικά, όταν θα καταφύγει στην ψυχανάλυση για να θεραπευτεί από τις διάφορες νόσους που τον έχουν καταλάβει, αυτομάτως θα ακυρώσει τη θεραπεία. Τη στιγμή που ο γιατρός του του λέει περιχαρής ότι γιατρεύτηκε, ο Ζήνωνας αντιδράει ψυχαναλύοντας την ψυχανάλυση. 

Θα πρέπει να σημειώσουμε πως ο Σβέβο άρχισε να διαβάζει Φρόυντ το 1908. Μάλιστα, η πρώτη του επαφή με το έργο του νευρολόγου δεν ήταν και ιδιαιτέρως καλή: «Διάβασα κάτι από τον Φρόυντ με κόπο και αντιπάθεια. Δεν θα το πιστέψεις, αλλά στους συγγραφείς αγαπώ την καθαρότητα της γλώσσας κι ένα ύφος διαυγές και διανθισμένο. Κατά τη γνώμη μου, ο Φρόυντ είναι λίγο διστακτικός, επιτηδευμένος, δύσκολα ακριβής. Θα πρέπει επίσης να θυμίσω ότι ζούσα στην Αυστρία, την έδρα του Φρόυντ» γράφει στις Ανέκδοτες επιστολές του Ίταλο Σβέβο που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό «Paragone» τον Φεβρουάριο του 1952. 

Ο Σβέβο πίστευε πως οι συγγραφείς μπορεί να μην είναι οι καταλληλότεροι να μιλήσουν περί επιστημονικών θεμάτων, όμως είναι οι αρμόδιοι να τα εξανθρωπίσουν.

Κι όμως, η εμμονή με το τσιγάρο, η μακρά χρήση των ονείρων, το οιδιπόδειο σύμπλεγμα και ο συνειρμικός λόγος – στοιχεία που καθορίζουν τη Συνείδηση του Ζήνωνα, δείχνουν πως ο Σβέβο ενδιαφέρεται έντονα για τη ψυχανάλυση, με τη μόνη διαφορά ότι προτίθεται να τη χρησιμοποιήσει για τους ετερόδοξους πειραματισμούς που έχει κατά νου να πράξει κι όχι να της παραδοθεί αμαχητί. Και κάπως έτσι προέκυψε ο Ζήνωνας! 

Ο Σβέβο πίστευε πως οι συγγραφείς μπορεί να μην είναι οι καταλληλότεροι να μιλήσουν περί επιστημονικών θεμάτων, όμως είναι οι αρμόδιοι να τα εξανθρωπίσουν. Ουσιαστικά, στη Συνείδηση του Ζήνωνα φέρνει την ψυχανάλυση στα μέτρα των ανθρώπων και της δίνει εντελώς άλλη υπόσταση και βαρύτητα. Αυτό και μόνο θα έφτανε για να κατατάξει το συγκεκριμένο μυθιστόρημα στα απολύτως κλασικά. Είναι, όμως, πολύ περισσότεροι οι λόγοι που το καθιστούν σημαντικό και αξιομνημόνευτο. 

Η παρούσα έκδοση έρχεται να αναθεωρήσει την προηγούμενη (από τις εκδόσεις Εξάντας) και μεταφράστηκε αριστοτεχνικά από την Έφη Καλλιφατίδη. Πρόκειται για το ύστατο χαίρε μιας σημαντικής μεταφράστριας, η οποία «έφυγε» αδόκητα πριν από λίγους μήνες αφήνοντας πίσω της μια πλειάδα έξοχα μεταφρασμένων βιβλίων. Επίσης, η έκδοση συμπληρώνεται και από την ανάλυση του Τζέιμς Γουντ υπό τον τίτλο «Η αναξιοπιστία του κωμικού στον Ίταλο Σβέβο» σε μετάφραση του Παναγιώτη Κεχαγιά. 

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, η συλλογή διηγημάτων «Όπως και αν έρθει αυτό το βράδυ» (εκδ. Μελάνι).


altΗ συνείδηση του Ζήνωνα
Ίταλο Σβέβο
Μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη
Αντίποδες 2018
Σελ. 604, τιμή εκδότη €18,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ITALO SVEVO


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ημερολόγιο του χειμώνα», του Πολ Όστερ – Εκ βαθέων εξομολόγηση

«Ημερολόγιο του χειμώνα», του Πολ Όστερ – Εκ βαθέων εξομολόγηση

Για το βιβλίο του Paul Auster «Ημερολόγιο του χειμώνα» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, εκδ. Μεταίχμιο).

Της Νίκης Κώτσιου

Θραυσματικές αυτοβιογραφικές αφηγήσεις από μια ολόκληρη ζωή συνθέτουν το Ημερολόγιο του χειμώνα του ...

«Americana», του Ντον ΝτεΛίλο (κριτική) – Το ώριμο ντεμπούτο ενός ανήσυχου Αμερικανού

«Americana», του Ντον ΝτεΛίλο (κριτική) – Το ώριμο ντεμπούτο ενός ανήσυχου Αμερικανού

Για το πρώτο μυθιστόρημα του Don DeLillo «Americana» (μτφρ. Άννα Παπασταύρου, Gutenberg).

Του Διονύση Μαρίνου

Μεθύστερη γνώση, αλλά ικανή για να επιβεβαιώσει το λεχθέν: ο Ντον ΝτεΛίλο δεν έγινε εν προόδω ο «αρχι-σαμάνος» της αμερικανικής λογοτεχνίας. Δ...

«Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω», του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες (κριτική)

«Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω», του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Juan Gabriel Vásquez «Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω» (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος). Φωτογραφία: Η οικογένεια του Σέρχιο Καμπρέρα, μαζί με άλλους εξόριστους, πριν επιβιβαστούν στο πλοίο για τη Δομινικανή Δημοκρατία. (1939)

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πρόωρη άνοιξη: 21 Έλληνες συγγραφείς παρουσιάζουν τα νέα τους βιβλία

Πρόωρη άνοιξη: 21 Έλληνες συγγραφείς παρουσιάζουν τα νέα τους βιβλία

Δόκιμοι και καταξιωμένοι καθώς και νεότεροι συγγραφείς γράφουν για τα νέα τους βιβλία, τα οποία μόλις κυκλοφόρησαν ή αναμένεται να κυκλοφορήσουν προσεχώς.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ζητήσαμε από είκοσι έναν συγγραφείς –καταξιωμένους αλλά και νεότερους...

Τα «Κόκκινα φανάρια» ανάβουν τα queer φώτα τους στον Cartel Τεχνοχώρο

Τα «Κόκκινα φανάρια» ανάβουν τα queer φώτα τους στον Cartel Τεχνοχώρο

Μια παράσταση βασισμένη στα «Κόκκινα Φανάρια» του Αλέκου Γαλανού, στο CARTEL Τεχνοχώρος, στο Παλιό Μηχανουργείο στην περιοχή του Ρέντη (που έχει παραχωρηθεί από τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση). Κάθε Σάββατο & Κυριακή στις 21.00 και κάθε Δευτέρα στις 20.00 (από τη Δευτέρα 7 Φεβρουαρίου)

Επιμέλεια: B...

Βιβλία που θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Κριτική

Βιβλία που θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Κριτική

Το επόμενο διάστημα θα κυκλοφορήσουν από τις εκδόσεις Κριτική πολλά και ιδιαίτερα ενδιαφέροντα βιβλία, τόσο τίτλοι μεταφρασμένης και ελληνικής λογοτεχνίας, όσο και δοκίμια, μελέτες κ.ά. Δείτε τα αναλυτικά στο άρθρο που ακολουθεί. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Πρόωρη άνοιξη: 21 Έλληνες συγγραφείς παρουσιάζουν τα νέα τους βιβλία

Πρόωρη άνοιξη: 21 Έλληνες συγγραφείς παρουσιάζουν τα νέα τους βιβλία

Δόκιμοι και καταξιωμένοι καθώς και νεότεροι συγγραφείς γράφουν για τα νέα τους βιβλία, τα οποία μόλις κυκλοφόρησαν ή αναμένεται να κυκλοφορήσουν προσεχώς.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ζητήσαμε από είκοσι έναν συγγραφείς –καταξιωμένους αλλά και νεότερους...

Τα πιο feelgood βιβλία με σκηνικό βιβλιοπωλεία και βιβλιοθήκες

Τα πιο feelgood βιβλία με σκηνικό βιβλιοπωλεία και βιβλιοθήκες

Οι βιβλιοθήκες και τα βιβλιοπωλεία, συχνά μάλιστα και τα ίδια τα βιβλία, γίνονται το κεντρικό θέμα σε πολλά μυθιστορήματα, που αποκτούν έτσι αυτόχρημα τον χαρακτηρισμό του «βιβλιοφιλικού» και έχουν ένα δικα...

Μυθιστορήματα για την αμνησία: πώς οι διαταραχές μνήμης δίνουν υπέροχες ιστορίες

Μυθιστορήματα για την αμνησία: πώς οι διαταραχές μνήμης δίνουν υπέροχες ιστορίες

Ο ανθρώπινος νους και τα αχαρτογράφητα μονοπάτια του, η μνήμη και η λειτουργία της, από τα σπουδαιότερα μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης, διερευνώνται τόσο από την επιστήμη όσο και από τη λογοτεχνία. Μια επιλογή λογοτεχνικών βιβλίων με θέμα την αμνησία ή διάφορες διαταραχές της μνήμης, στην πλειονότητά τους μυθι...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ