alt

Για το μυθιστόρημα του Julian Barnes «Η μοναδική ιστορία» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Μεταίχμιο).

Του Χρήστου-Αρμάντο Γκέζου

«Θα προτιμούσες να αγαπάς πολύ και να υποφέρεις πολύ ή να αγαπάς λίγο και να υποφέρεις λίγο; Νομίζω πως αυτό είναι, τελικά, το μόνο ουσιαστικό ερώτημα». Ο Μπαρνς ξεκινά το βιβλίο του θέτοντας ένα σαιξπηρικής πνοής, βαρυσήμαντο ερώτημα, ωστόσο το κείμενο γρήγορα προσγειώνεται και συνεχίζει χαμηλότονα, χωρίς να προοιωνίζεται μεγαλεπήβολους αφηγηματικούς στόχους. Και πράγματι, η ιστορία που μας ξεδιπλώνει ο Άγγλος συγγραφέας θα μπορούσε να χαρακτηριστεί συμβατική και κοινότοπη: ο Πολ είναι ένας πολύ νέος άντρας στην Αγγλία του 1960, αποστρέφεται τον μεσοαστικό συντηρητισμό που τον περιβάλλει και δεν βιάζεται να μεγαλώσει, νιώθει πλήρης και ασφαλής στα δεκαεννιά του χρόνια και απεχθάνεται τα συμπαρομαρτούντα της βαθιάς ενηλικίωσης. Σε μια λέσχη τένις γνωρίζει τη Σούζαν, μια 48χρονη παντρεμένη γυναίκα με δυο μεγάλες κόρες, με την οποία αναπτύσσει μια ερωτική σχέση που τον καθορίζει αμετάκλητα.

Ο σπουδαίος Αμερικανός συγγραφέας Χέρμαν Μέλβιλ είχε πει πως για να γράψεις ένα μεγάλο βιβλίο, πρέπει να διαλέξεις ένα μεγάλο θέμα. Ορισμένοι θα διαφωνήσουν. Ο Μπαρνς όπως και να ‘χει παίρνει κάτι σύνηθες και τετριμμένο, μια ερωτική ιστορία χωρίς κραυγαλέες ιδιαιτερότητες, και την κάνει μοχλό για να μας μιλήσει για πολλά και σημαντικά ζητήματα, συγκινώντας την ίδια ώρα βαθιά. 

Η «Μοναδική ιστορία» είναι πρώτα και κύρια ένα βιβλίο για τον έρωτα, αυτό δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Ο Μπαρνς προσπαθεί εξονυχιστικά να ορίσει τη φύση του έρωτα, τις ιδιότητές του, το μεγαλείο και τη σήψη του.

Η Μοναδική ιστορία είναι πρώτα και κύρια ένα βιβλίο για τον έρωτα, αυτό δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Ο Μπαρνς προσπαθεί εξονυχιστικά να ορίσει τη φύση του έρωτα, τις ιδιότητές του, το μεγαλείο και τη σήψη του. Ο Πολ, στην αρχή και για καιρό ενθουσιασμένος, ζητά από τη Σούζαν να μείνουν μαζί. Είναι όμως ανίσχυρος μπροστά στο πέρασμα του χρόνου, που εκδηλώνεται μέσω της βιολογικής ωρίμανσης, η οποία ο ίδιος εν τέλει πιστεύει ότι έρχεται μετά το 25ο έτος της ηλικίας, της απώλειας της αθωότητας που φέρνει το ξεθύμασμα του έρωτα, και τέλος της διαβρωτικής εισβολής της πραγματικότητας στη φαντασία.

Το βιβλίο του Μπαρνς ωστόσο είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή ερωτική ιστορία και, τελικά, είναι σημαντικό. Παρά τα ταπεινά του υλικά και το εγκρατές ύφος, διαθέτει σφαιρική σύλληψη και είναι δομημένο με όραμα: η ζωή του Πολ προσεγγίζεται στην ολότητά της και η καμπύλη αλλαγής που τον αφορά θυμίζει σε χρονικό εύρος και δραματουργικό βάρος την άνοδο και την πτώση σημαντικών προσωπικοτήτων σε επικές βιογραφίες της λογοτεχνίας ή του σινεμά. Επιπλέον, ο συγγραφέας επιδεικνύει μια εντυπωσιακή τόλμη στην αναμέτρησή του με τον πόνο: οξυδερκής, ειλικρινής, στοχαστικός, με χέρι σταθερό και νυστέρι παγωμένο, φτάνει στο κόκαλο της ψυχικής συντριβής, χωρίς να χάνει το λεπτό του χιούμορ. Γράφει σε ένα σημείο: «Ανακαλύπτεις πόσα φαινομενικά ασύμβατα συναισθήματα ενδέχεται να ευδοκιμούν, πλάι πλάι, στην ίδια ανθρώπινη καρδιά. Θυμώνεις με τα βιβλία που έχεις διαβάσει, γιατί κανένα δεν σε προετοίμασε γι’ αυτό που σου συμβαίνει. Αναμφίβολα διάβασες τα λάθος βιβλία. Ή τα διάβασες με τον λάθος τρόπο». Και πράγματι, είναι πολλές οι φορές που φαίνεται σαν να θέλει ο Μπαρνς να γράψει επιτέλους αυτό το «σωστό βιβλίο», που θα μεταγγίσει μια εμπεδωμένη, βιωμένη αντίληψη για τον έρωτα, έτσι ώστε όσοι τύχει να το διαβάσουν να είναι λίγο πιο προετοιμασμένοι. 

Η γραφή του Μπαρνς είναι τόσο πυκνή και στιβαρή που η ανάγνωση διαθέτει έναν παράδοξα συναρπαστικό χαρακτήρα, δημιουργώντας σου την αίσθηση πως αν σηκώσεις έστω για λίγο τα μάτια σου από το κείμενο ή παραλείψεις κάποια πρόταση ή φράση, μπορεί να χάσεις ένα λεκτικό σύνολο που θα σου αποκάλυπτε μια πανανθρώπινη αλήθεια ή το κρυφό νόημα του βιβλίου. 

Φυσικά, ο Μπαρνς δεν είναι τόσο χοντροκομμένος για να διεκδικήσει μια μονολιθική αναπαράσταση της ερωτικής περιπέτειας ως αναπόφευκτης καταδίκης. Αυτό που κάνει είναι να παρουσιάζει μια πιθανή διαδρομή της, αυτήν που αφορά τη μοναδική ιστορία του Πολ και την οποία ο πρωταγωνιστής της, ηλικιωμένος πια, ανατρέχει στο παρελθόν για να μας διηγηθεί. «Ένα μονάχα έχει σημασία, ένα μονάχα αξίζει πραγματικά να το διηγηθούμε. Και να ποιο είναι το δικό μου» μας λέει και ξεκινά, μεταχειριζόμενος ένα στεγνό, αποστασιοποιημένο ύφος αγγλικού φλέγματος, που δεν είναι ξεκρέμαστη πόζα αλλά έχει σαφέστατα να κάνει με την έκβαση της συγκεκριμένης ιστορίας και την απομάγευση που επέρχεται στον ψυχισμό του. Ο Μπαρνς, με εκπληκτική γλωσσική ακρίβεια και λεπτομερή προσήλωση στις λέξεις, ασκεί απόλυτο έλεγχο στο κείμενό του. Χαρακτηριστικό όλων των παραπάνω είναι ένα απόσπασμα όπου περιγράφεται με απρόσμενα μηχανικό τρόπο η λειτουργία της μνήμης. «Αυτό συμβαίνει με τη μνήμη, είναι... ναι, επιτρέψτε μου να το θέσω ως εξής. Έχετε δει ποτέ σας ηλεκτρικό μηχάνημα που σκίζει ξύλα; Είναι πολύ εντυπωσιακό. Κόβεις το κούτσουρο σ’ ένα συγκεκριμένο μήκος και το τοποθετείς στο υπέρεισμα της μηχανής, πατάς το κουμπί με το πόδι σου και το κούτσουρο πιέζεται προς την πλευρά μιας λεπίδας σε σχήμα τσεκουριού. Τότε, το κούτσουρο χωρίζεται καθαρά κι ευθεία πέρα για πέρα. Να τι προσπαθώ να πω: η ζωή είναι μια εγκάρσια τομή, η μνήμη είναι ένα σκίσιμο πέρα για πέρα, κι αυτό το σκίσιμο η μνήμη το παρακολουθεί ως το τέλος».

Γρήγορα δημιουργείται η εντύπωση στον αναγνώστη ότι το βιβλίο ίσως τελικά αφορά κυρίως τη μνήμη και τις ανεπάρκειές της, το πώς λειτουργεί αυτή και το πώς μας καθορίζει. Στο τέλος, ο Πολ δεν έχει καμία ανάμνηση της σεξουαλικότητας της Σούζαν: «Έκαναν πάντα έρωτα με τα φώτα σβηστά; Αδύνατον να θυμηθεί». Πόσες φορές είχαν κάνει έρωτα; Εκείνη μετρούσε, εκείνος όχι. Έναν κορσέ θυμάται σίγουρα, σαν ξέφτι που τη γλίτωσε. Η αφήγηση συχνά μοιάζει να αποτελείται από πολλές μικρές βινιέτες, με αποσαφηνιστικές ή παρενθετικές σκηνές, παρεκβάσεις, επαναλήψεις και προγεύσεις από μελλοντικές εξελίξεις. Κάποιες φορές δεν ξέρουμε σε ποια ακριβώς χρονολογία ανήκει μια σκηνή ή ένα περιστατικό. Είναι σαν ο συγγραφέας να θέλει να μοιραστεί μαζί μας ό,τι θεωρεί σημαντικό, ακόμα κι αν χρειαστεί να ανακόψει για λίγο τον ρυθμό της πλοκής, η οποία έτσι κι αλλιώς είναι βραδυφλεγής και σχετικά ισχνή. Παρά το τελευταίο όμως, η γραφή του Μπαρνς είναι τόσο πυκνή και στιβαρή που η ανάγνωση διαθέτει έναν παράδοξα συναρπαστικό χαρακτήρα, δημιουργώντας σου την αίσθηση πως αν σηκώσεις έστω για λίγο τα μάτια σου από το κείμενο ή παραλείψεις κάποια πρόταση ή φράση, μπορεί να χάσεις ένα λεκτικό σύνολο που θα σου αποκάλυπτε μια πανανθρώπινη αλήθεια ή το κρυφό νόημα του βιβλίου. 

alt
Ο Julian Barnes

Είναι όμως λίγο πριν από το τέλος που καταλαβαίνουμε και εμπεδώνουμε ότι το βαθύτερο θέμα που απασχολεί τον Μπαρνς στο βιβλίο δεν είναι ούτε ο έρωτας, ούτε η μνήμη. «Το ουσιαστικό ερώτημα ήταν άλλο: τι είναι ψυχική συντριβή, πώς ακριβώς επέρχεται και τι απομένει στο τέλος». Ο πόνος, λοιπόν. Η συναισθηματική καταστροφή. Ένας από τους τρόπους –και είναι σίγουρα πολλοί– που ο άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με τις φαυλότητες της συνθήκης του, της τόσο περιοριστικής του συνθήκης που τον εξαναγκάζει σε μια αδιάσπαστη προσμονή οδύνης και φθοράς. Πώς η ψυχή θρυμματίζεται αρχικά και πώς το άτομο έπειτα μπορεί να προχωρήσει τσακισμένο, με τι μηχανισμούς να περιορίσει τη ζημιά, πώς να διαχειριστεί τον συντετριμμένο του εαυτό μέσα στο κατά τα άλλα απαράλλαχτο και αδιάφορο σύμπαν και να συνεχίσει, προσμένοντας το τέλος. 

Τι είναι προτιμότερο, μια ζωή τρικυμιώδης με πλούσια ανταλλάγματα αλλά και στιγμές συντριβής, ή μια ζωή επικούρειας αταραξίας όπου απουσιάζει μαζί με την ηδονή κι ο πόνος; Δεν έχει να κάνει (μόνο) με τον έρωτα ή την αγάπη, έχει να κάνει με όλα εκείνα τα μικρά ή μεγάλα που μπορούν να σε κάνουν να τρέμεις. 

Έτσι, αναδεικνύονται και οι πλήρεις διαστάσεις του διλήμματος που τίθεται στο ξεκίνημα του βιβλίου, που πια μπορεί να ιδωθεί ως ένα θεμελιακό φιλοσοφικό ερώτημα: τι είναι προτιμότερο, μια ζωή τρικυμιώδης με πλούσια ανταλλάγματα αλλά και στιγμές συντριβής, ή μια ζωή επικούρειας αταραξίας όπου απουσιάζει μαζί με την ηδονή κι ο πόνος; Δεν έχει να κάνει (μόνο) με τον έρωτα ή την αγάπη, έχει να κάνει με όλα εκείνα τα μικρά ή μεγάλα που μπορούν να σε κάνουν να τρέμεις. 

Ο Πολ φαίνεται να καταλήγει, αυθόρμητα σχεδόν, υποκινούμενος από μια αντανακλαστική, απεγνωσμένη αντίδραση του ψυχισμού του, σε μια ξεκάθαρη επιλογή όσον αφορά το παραπάνω ερώτημα. Προσγειωμένος τόσο που διαβιεί πια εντός του χώματος, εναγκαλίζεται την ακραία συμβατικότητα, ευγνωμονεί την πλήξη και την ασφάλεια, θλίβεται προκαταβολικά για την τύχη των νέων ερωτευμένων που βλέπει έτοιμους να ανταλλάξουν όρκους αιώνιας αγάπης (η σχετική σκηνή με το σορμπέ μάνγκο λίγο πριν το τέλος είναι συγκλονιστική και το απόγειο του γλυκόπικρου χιούμορ του συγγραφέα). Κι όμως, ακόμα κι αν ξέρει πως «ναι, ο έρωτας για εκείνον ήταν η απόλυτη καταστροφή» ακόμα προσπαθεί να τον ορίσει, λίγο από περιέργεια λίγο από πείσμα, μέχρι να αναγκαστεί να παραδεχθεί ότι χαραμίζει τον χρόνο του και ότι δεν μπορεί να κάνει κάτι άλλο πέρα από το να μας καταστήσει κοινωνούς της μνήμης του. Γιατί «ίσως ο έρωτας να μην μπορούσε να αιχμαλωτιστεί σε έναν ορισμό, αλλά μονάχα σε μια ιστορία». 

* Φωτογραφία: Robbie Spencer ©

* Ο ΧΡΗΣΤΟΣ-ΑΡΜΑΝΤΟ ΓΚΕΖΟΣ είναι συγγραφέας.

altΗ μοναδική ιστορία
Julian Barnes
Μτφρ. Κατερίνα Σχινά
Μεταίχμιο 2018
Σελ. 312, τιμή εκδότη €14,40

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ JULIAN BARNES

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Το πίσω δωμάτιο» της Κάρμεν Μαρτίν Γκάιτε – Ένας κόσμος φτιαγμένος στο βάθος του σπιτιού

«Το πίσω δωμάτιο» της Κάρμεν Μαρτίν Γκάιτε – Ένας κόσμος φτιαγμένος στο βάθος του σπιτιού

Για το μυθιστόρημα της Κάρμεν Μαρτίν Γκάιτε [Carmen Martin Gaite] «Το πίσω δωμάτιο» (μτφρ. Κυριάκος Φιλιππίδης, εκδ.Gutenberg). Κεντρική εικόνα: © Rijkmuseum. 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

Πώς να μιλήσει κανείς για μια π...

«Βιβλίο από αίμα» του Κιμ ντε Λ’Οριζόν (κριτική) – Ένα μυθιστόρημα που μιλάει ανοιχτά για το μη δυαδικό φύλο

«Βιβλίο από αίμα» του Κιμ ντε Λ’Οριζόν (κριτική) – Ένα μυθιστόρημα που μιλάει ανοιχτά για το μη δυαδικό φύλο

Για το μυθιστόρημα του Κιμ ντε Λ’ Οριζόν [Kim De L'Horizon] «Βιβλίο από αίμα» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης, εκδ. Ψυχογιός). Στην κεντρική εικόνα, το Kim De L'Horizon.

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

Με ...

«Ιδιωτικές άβυσσοι» του Τζανφράνκο Καλίγκαριτς (κριτική) – Aναζήτηση λύτρωσης από τα σκοτάδια της ψυχής

«Ιδιωτικές άβυσσοι» του Τζανφράνκο Καλίγκαριτς (κριτική) – Aναζήτηση λύτρωσης από τα σκοτάδια της ψυχής

Για το μυθιστόρημα του Τζανφράνκο Καλίγκαριτς [Gianfranco Calligarich] «Ιδιωτικές άβυσσοι» (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Ίκαρος). 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

«Στη ζωή, αλλά και σε κάθε παιχνίδι κάθε νίκη καταλήγει να μοιά...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Πόσα βιβλία εκδόθηκαν το 2023 και ποια κατηγορία προηγείται; Εξακολουθεί η λογοτεχνία να κρατάει τα σκήπτρα; Ποια είναι η μέση τιμή ενός βιβλίου και τι γίνεται με τις αυτοεκδόσεις; Τα στοιχεία που δημοσιοποίησε πρόσφατα ο ΟΣΔΕΛ από την osdelnet δίνουν πολλές απαντήσεις για τάσεις και παθολογίες στο χώρο του βιβλίου....

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Η Αρουντάτι Ρόι [Arundhati Roy], συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου «Ο θεός των μικρών πραγμάτων» (μτφρ. Μρία Αγγελίδου, εκδ. Ψυχογιός), που κέρδισε το Booker το 1997, είναι σφοδρή πολέμια της κυβέρνησης Μόντι. Πριν από 14 χρόνια είχε ταχθεί υπέρ της ανεξαρτησίας του Κασμίρ και τώρα, έπειτα από τόσα χρόνια, κινήθηκ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ