MIROSLAV PENKOV stork mountain700

Για το μυθιστόρημα του Μιροσλάβ Πένκοφ «Το βουνό των πελαργών» (μτφρ. Άκης Παπαντώνης, εκδ. Αντίποδες).

Του Διονύση Μαρίνου

Με τον γνωστό αποφθεγματικό του λόγο, μόνο ο Ουίντσον Τσέρτσιλ κατάφερε να συλλάβει την ουσιώδη –και συνάμα πληθωριστική– σχέση που ανέπτυξε η Χερσόνησος του Αίμου με την ανθρώπινη δραστηριότητα σε παρελθόντα χρόνο – αυτή δηλαδή που ονομάζουμε ιστορική καταγραφή: «Τα Βαλκάνια παράγουν περισσότερη Ιστορία από όση μπορούν να καταναλώσουν»· κι όντως, τι άλλο διαφορετικό συνέβη στην ευρύτερη περιοχή από αυτό που κατέγραψε ο μετρ της βρετανικής διπλωματίας;

Περισσότερο από τόπος, τα Βαλκάνια είναι μια κατάσταση διαρκούς παραληρήματος: η στερεότητά τους δεν είναι δεδομένη, η αιτιοκρατία δεν είναι εδραιωμένη, η real politik δεν αποτέλεσε ποτέ το ισχυρό τους όπλο.

Τα Βαλκάνια δεν είναι απλώς το νότιο άκρο της Ευρώπης. Δεν είναι μόνο μια περιοχή που περιβάλλεται από τέσσερις θάλασσες και στη μέση στέκει μια οροσειρά με πολυποίκιλες σημάνσεις. Περισσότερο από τόπος, τα Βαλκάνια είναι μια κατάσταση διαρκούς παραληρήματος: η στερεότητά τους δεν είναι δεδομένη, η αιτιοκρατία δεν είναι εδραιωμένη, η real politik δεν αποτέλεσε ποτέ το ισχυρό τους όπλο. Αντιθέτως, ήταν και παραμένουν μια πυριτιδαποθήκη. Άρα, μια περιοχή άκρως επικίνδυνη και διά τούτο ενδιαφέρουσα. Τα εύφλεκτα υλικά της είναι που της προσδίδουν την αίσθηση της διαφορετικότητας σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Ή όπως έλεγε και ο Διονύσης Σαββόπουλος: «Εδώ είναι Βαλκάνια, δεν είναι παίξε γέλασε»!

Το χώμα των Βαλκανίων είναι αποτέλεσμα ζυμώματος: μια διαδικασία που έφερε σε άμεση συνάφεια (πολιτισμού, αίματος και Ιστορίας) διαφορετικές φυλές, οι οποίες μέσα από την ακατάπαυστη διαπάλη τους δημιούργησαν ένα αμάλγαμα που δύσκολα μπορεί να συναντήσει κανείς σε άλλα γεωγραφική μήκη και πλάτη της γηραιάς ηπείρου. Για ένα τέτοιο «τρίστρατο» που περιλαμβάνει τη Βουλγαρία, την Τουρκία και την Ελλάδα γράφει ο νεαρός βούλγαρος συγγραφέας Μιροσλάβ Πένκοφ στο μυθιστόρημά του Το βουνό των πελαργών (μτφρ. Άκης Παπαντώνης, εκδ. Αντίποδες).

Τον γνωρίσαμε με την έξοχη συλλογή διηγημάτων του Ανατολικά της Δύσης (εκδ. Αντίποδες), στην οποία για πρώτη φορά διαβλέπουμε τη μυθοπλαστική προβληματική του: η κατάρριψη των στερεοτύπων για τα Βαλκάνια, ο νόστος, αλλά και η επιστροφή στον γενέθλιο τόπο.

Ο Πένκοφ, άλλωστε, βιώνει στην πραγματικότητα τον «χωρισμό»: γεννήθηκε στη Βουλγαρία, μετακόμισε και ζει στις ΗΠΑ, αλλά μέσα του είναι ενεργός ο σύνδεσμος με την πατρική γη. Η επιλογή του να περάσει στη μεγάλη φόρμα τού έδωσε τη δυνατότητα να μιλήσει για το «ευρύ» κάδρο: τη χώρα του ως κομμάτι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ως πεδίο μάχης της Ιστορίας, ως ελεύθερο κράτος, ως σύμμαχος του πάλαι ποτέ Σιδηρούν Παραπετάσματος και σήμερα ως μια χώρα που προσπαθεί να συγκολλήσει τα κομμάτια της για να ακολουθήσει το τέμπο των δυτικών κοινωνιών.

Από τα βάθη της Ιστορίας έως σήμερα, η Βουλγαρία ακολούθησε τη μοίρα όλων των υπόλοιπων κρατών της περιοχής. Έγινε θύμα και θύτης, χωνευτήρι πολιτισμών, αλλά και υποδοχέας πολιτικών και στρατιωτικών διενέξεων.

Μπορεί η αφορμή για το μυθιστόρημα να είναι μια μικροϊστορία, εντούτοις η ματιά του Πένκοφ είναι μακροσκοπική. Από τα βάθη της Ιστορίας έως σήμερα, η Βουλγαρία ακολούθησε τη μοίρα όλων των υπόλοιπων κρατών της περιοχής. Έγινε θύμα και θύτης, χωνευτήρι πολιτισμών, αλλά και υποδοχέας πολιτικών και στρατιωτικών διενέξεων. Κάπως έτσι το συλλογικό φαντασιακό, όπως συμβαίνει και στην περίπτωση της Ελλάδας, είναι ένα μείγμα θρύλων, παραδόσεων, νικών και ηττών στα πεδία των μαχών, απωθημένων, αλλά και αυτοκαθορισμού βάσει της θρησκείας και του κλέους του παρελθόντος. Σαν να λέμε: η λογική βρίσκεται –κατ’ ουσίαν– εκτός των τειχών. Στον αντίποδα έχουμε το σφύζον παρελθόν που συνεχίζει να αιματώνει την καρδιά του παρόντος. Αυτή είναι η γέφυρα που φέρνει κοντά τον νεαρό πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος με τον παππού του.

Ένας βούλγαρος φοιτητής στις ΗΠΑ, ένας «Αμερικάντσε» όπως τον αποκαλούν οι ντόπιοι, με σμπαραλιασμένες προοπτικές και κακά οικονομικά, επιστρέφει στη χώρα του με σκοπό να πουλήσει την περιουσία του μυστηριωδώς εξαφανισμένου παππού του και να μπαλώσει τις τρύπες του πορτοφολιού του. Αίφνης, όμως, αντιλαμβάνεται πως η αναζήτηση του παππού του θα τον οδηγήσει στον αρχέγονο δρόμο της ίδια της φυλής του. Καταλήγει στην Κλεισούρα, ένα χωριό χωμένο στα βουνά της Στράντζας. Πρόκειται για κλασικό τρίστρατο, καθώς βρίσκεται στα σύνορα με την Ελλάδα και την Τουρκία. Ένα μέρος που κουβαλάει ισχυρό παρελθόν· έλκει την καταγωγή του από την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και μέχρι σήμερα διατηρεί αναλλοίωτες τις παγανιστικές παραδόσεις. Η πλέον χαρακτηριστική είναι η παρουσία των ελλήνων αναστενάρηδων που κάθε χρόνο, ανήμερα της γιορτής του Αγίου Κωνσταντίνου και της Αγίας Ελένης, επιδίδονται στο πανάρχαιο έθιμο της πυροβασίας. Κάποτε προστατευόμενοι του Σουλτάνου και στη συνέχεια διωγμένοι κακήν κακώς από τους Οθωμανούς, οι αναστενάρηδες έγιναν αποδιοπομπαία ομάδα φυγάδων, δίχως όμως να χάσουν την πίστη τους που, ακόμη, και για τους Ορθόδοξους ήταν αιρετική.

alt
O Μιροσλάβ Πένκοφ

Ο παππούς του πρωταγωνιστή, καθώς ξεδιπλώνεται η ιστορία, είναι μια εξόχως μυστηριώδης φιγούρα. Ήταν δάσκαλος, μέλος του κομμουνιστικού κόμματος και στη συνέχεια αρνητής του, εξορίστηκε στην Κλεισούρα, αναγκάστηκε να ακολουθήσει πιστά τη διατεταγμένη υπηρεσία που του φόρτωσε το Κόμμα (να «εκπολιτίσει» τα παιδιά των Τούρκων), έγινε φύλακας των αναστενάρηδων, αγάπησε παράφορα μια Ελληνίδα, σκότωσε γι’ αυτήν και τώρα στα στερνά του, έχοντας πουλήσει όλη την περιουσία του, προσπαθεί να κρατήσει το τελευταίο οχυρό της χριστιανικής συνοικίας: να μην γίνουν τα σπίτια και το σχολείο βορά των τουρκικών εταιριών που θέλουν να εγκαταστήσουν ανεμογεννήτριες. Πάνω από όλα, όμως, επιθυμεί να διατηρήσει το μέρος «καθαρό» από την επέμβαση της σύγχρονης τεχνολογίας για να μπορούν να έρχονται ανενόχλητοι την άνοιξη οι πελαργοί που στα δικά του μάτια είναι κι αυτοί πρόσφυγες – μετεωριζόμενοι, ωστόσο, αν θυμηθούμε και την ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου Το μετέωρο βήμα του πελαργού.

Ο Πένκοφ είναι άξιος συνεχιστής της λογοτεχνικής παράδοσης που δημιούργησε ο Ίβο Άντριτς, ο Μίλοραντ Πάβιτς, ο Ισμαήλ Κανταρέ κι άλλοι Βαλκάνιοι συγγραφείς που είδαν την περιοχή ως ένα αδιάπτωτο πεδίο δράσης-αντίδρασης του παρελθόντος με το παρόν.

Αντίπαλός του είναι ο ισχυρός ιμάμης της μουσουλμανικής συνοικίας, ένας άτεγκτος άνθρωπος που με τη σειρά του φέρει το σημάδι των προγόνων του αναλλοίωτο. Ο εγγονός του θα συνδεθεί με την επαναστάτρια κόρη του ιμάμη, την Ελίφ, και τότε η σύγκρουση θα είναι αναπόφευκτη. Κι όμως, δεν έχουμε να κάνουμε μόνο με μιαν άδοξη ιστορία αγάπης (αντίστοιχη μ’ εκείνη του παππού του). Ούτε με σύγκρουση συμφερόντων ή διαφορετικών θρησκευτικών αντιλήψεων. Θα ήταν πολύ επιφανειακή αντιμετώπιση όταν μιλάμε για τα Βαλκάνια όπου η Ιστορία «στερεοποιήθηκε» με μαχαίρι, ατσάλι και λογής υπερβατισμούς. Ο «Αμερικάντσε» θα βουτήξει στα νάματα της παλαιού κόσμου – ένα ορμητικό ποτάμι που όχι μόνο δεν στέρεψε, αλλά εξακολουθεί να ποτίζει τις ψυχές και τις αποφάσεις των ανθρώπων. Οι παραπόταμοι με τους οποίους έρχεται αντιμέτωπος (αντιστοίχως και ο αναγνώστης) είναι πολλοί και συχνά έχουν αντίρροπη πορεία. Αντιλαμβάνεται ότι πρέπει να κοιτάξει πολύ πίσω για να κατανοήσει πώς ξεκίνησαν όλα στην περιοχή. Έρχεται αντιμέτωπος με τα καλά κρυμμένα μυστικά του παππού του, άρα και της οικογένειάς του, αλλά και με τα υπαρξιακά του ερωτήματα (τι θα κάνει με την Ελίφ και πώς θα συνεχίσει τη ζωή του).

Ο Πένκοφ είναι άξιος συνεχιστής της λογοτεχνικής παράδοσης που δημιούργησε ο Ίβο Άντριτς, ο Μίλοραντ Πάβιτς, ο Ισμαήλ Κανταρέ κι άλλοι Βαλκάνιοι συγγραφείς που είδαν την περιοχή ως ένα αδιάπτωτο πεδίο δράσης-αντίδρασης του παρελθόντος με το παρόν. Υπάρχουν στιγμές στο μυθιστόρημα όπου η επίσημη Ιστορία εισχωρεί στη μυθοπλασία και άλλες όπου η συγγραφική επινόηση «καθαρογράφει» τις αθέατες πλευρές της κυρίαρχης εκδοχής με τον λυρισμό που της αξίζει. Ο Άκης Παπαντώνης είχε μεταφράσει τα διηγήματα του Πένκοφ και τώρα βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα πολύπλευρο υλικό – άρα χρειάστηκε άλλου είδους μεταφραστική επιδεξιότητα για να ξεκλειδώσει τα διαφορετικά στρώματα ύφους και πλοκής. Το αποτέλεσμα που μας παρέδωσε τον δικαιώνει. 

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

altΤο βουνό των πελαργών
Μιροσλάβ Πένκοφ
Μτφρ. Άκης Παπαντώνης
Αντίποδες 2018
Σελ. 464, τιμή εκδότη €15,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ MIROSLAV PENKOV


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Οι εμπρηστές, της Ρ.Ο. Κουόν: Εξαιρετική θεματική, αδιέξοδη διαχείριση

Οι εμπρηστές, της Ρ.Ο. Κουόν: Εξαιρετική θεματική, αδιέξοδη διαχείριση

Για το μυθιστόρημα της Ρ.Ο. Κουόν «Οι εμπρηστές» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου, εκδ. Δώμα). Στην κεντρική εικόνα, η συγγραφέας. 

Του Νίκου Ξένιου

Δέκα χρόνια συγγραφικού μόχθου χρειάστηκαν μέχρι να δημοσιεύσει η κορεατικής ...

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Για το μυθιστόρημα του Πάβο Μάτσιν «Η ντίσκο του Γκόγκολ» (μτφρ. Τέσυ Μπάιλα, εκδ. Βακχικόν).

Της Χριστίνας Μουκούλη

Επιστημονική φαντασία ή μαγικός ρεαλισμός; Δυστοπία ή αλληγορία; Παραμύθι ή προφητεία; Ή μήπως όλα αυτά μαζί; Πόση τόλμη, πρωτοτυπία, ευρηματικότητα και φαντασία πρ...

Ο μεγάλος απατεώνας, του Χέρμαν Μέλβιλ

Ο μεγάλος απατεώνας, του Χέρμαν Μέλβιλ

Για το μυθιστόρημα του Herman Melville «Ο μεγάλος απατεώνας» (μτφρ. Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος, εκδ. Πατάκη).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Αν ο κάθε άνθρωπος είναι ένα νησί, τότε η ανθρωπότητα (αν αποδεχτούμε αυτή την αφαίρεση) είναι ένα πλοίο. Ή, ακόμα καλύτερ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Η τελευταία μονομαχία, του Ρίντλεϊ Σκοτ (κριτική)

Η τελευταία μονομαχία, του Ρίντλεϊ Σκοτ (κριτική)

Για την ταινία «Η τελευταία μονομαχία» σε σκηνοθεσία του Ridley Scott, η οποία προβάλλεται στις κινηματογραφικές αίθουσες.

Του Θόδωρου Σούμα

«Η τελευταία μονομαχία» του Ρίντλεϊ Σκοτ είναι μια θεαματική, δραματική και περιπετειώδης...

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ