alt

Για το μυθιστόρημα του Peter Handke «Η αγωνία του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι» (μτφρ. Αλέξανδρος Ίσαρης, εκδ. Gutenberg).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Στο Έγκλημα και τιμωρία ο φοιτητής Ρασκόλνικοφ δολοφονεί τη γριά τοκογλύφο Αλιόνα Ιβάνοβνα και την ετεροθαλή της αδερφή. Και στους Αδελφούς Καραμάζοφ βρίσκεται δολοφονημένος ο πατέρας, ο Φιόντορ Παύλοβιτς. Οι φόνοι στα μεγάλα αυτά μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι είναι σαν πέτρες που ρίχνονται στο νερό και οι κύκλοι, έπειτα, απλώνονται ως τις όχθες της λίμνης. Όταν ο απολυμένος Γιόζεφ Μπλοχ στραγγαλίζει την ταμία του κινηματογράφου στο μυθιστόρημα Η αγωνία του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι (1970) του Πέτερ Χάντκε, ο στραγγαλισμός διαπράττεται έτσι, παρεμπιπτόντως, γιατί τίποτα δεν έχει νόημα, άρα μπορεί ο φόνος εξίσου να διαπραχθεί ή όχι, δίχως να έχει κάποια σημασία – σαν πέτρα που ρίχνεται στο νερό και η επιφάνεια παραμένει, παρ’ όλα αυτά, ολότελα ακύμαντη. Να πώς περιγράφεται τούτη η σκηνή του φόνου: «Και ξαφνικά την έπνιξε. Την έσφιξε με τόση δύναμη, που η κοπέλα δεν πρόλαβε ούτε καν να το πάρει γι’ αστείο. Έξω στο διάδρομο ακούστηκαν φωνές. Ο Μπλοχ πανικοβλήθηκε. Πρόσεξε ότι από τη μύτη της άρχισαν να τρέχουν ζουμιά. Βόγγηξε. Ο Μπλοχ άκουσε κάτι σαν σπάσιμο. Λες και χτύπησε μια πέτρα κάτω από ένα αυτοκίνητο που έτρεχε σε ανώμαλο δρόμο. Σάλια άρχισαν να στάζουν στο μουσαμά του πατώματος».

Και, όταν αργότερα στην περιπλάνησή του, ο Μπλοχ βρίσκει ένα πνιγμένο αγόρι που έχει χαθεί και το αναζητούν, η σκηνή περιγράφεται με την ίδια κυνική αποστασιοποίηση: «Για κάμποση ώρα το κοίταζε, χωρίς να μπορεί να πιστέψει στην ύπαρξή του, λες και η συνείδησή του είχε μεταμορφωθεί σε τυφλή κηλίδα. Όμως τελικά, όπως σε κάποιο κωμικό φιλμ ο ήρωας ανοίγει αφηρημένα ένα κιβώτιο ενώ συνεχίζει να φλυαρεί κι άξαφνα κοντοστέκεται και γυρίζει έντρομος προς αυτό, είδε μπροστά στα μάτια του το πτώμα ενός παιδιού».

Η αυτιστική αποσύνδεση του Μπλοχ απ’ ό,τι τον περιβάλλει και του συμβαίνει, αποδίδεται από τον Χάντκε με τη χρήση πολλαπλών, αντίστοιχα «αυτιστικών» τεχνικών στη γραφή.

Η αυτιστική αποσύνδεση του Μπλοχ απ’ ό,τι τον περιβάλλει και του συμβαίνει αποδίδεται από τον Χάντκε με τη χρήση πολλαπλών, αντίστοιχα «αυτιστικών» τεχνικών στη γραφή. Με σύντομες προτάσεις της Α’ Δημοτικού, όπως: «Ο Μπλοχ, όρθιος, παράγγειλε μια μπίρα. Η σερβιτόρα έφερε μια καρέκλα από το τραπέζι. Ο Μπλοχ πήρε τη δεύτερη καρέκλα από το τραπέζι και κάθισε. Η σερβιτόρα πήγε πίσω από τον πάγκο. Ο Μπλοχ ακούμπησε τα χέρια του επάνω στο τραπέζι. Η σερβιτόρα έσκυψε για ν’ ανοίξει το μπουκάλι. Ο Μπλοχ έσπρωξε το σταχτοδοχείο. Η σερβιτόρα πήρε καθώς περνούσε ένα σουβέρ από ένα άλλο τραπέζι […]». Με απανωτή επανάληψη της ίδιας «ιδέας» σε ολωσδιόλου διαφορετικά μεταξύ τους συγκείμενα, όπως για παράδειγμα της ιδέας των «μυρμηγκιών» όταν «Το μπουκάλι έπεσε […] κάνοντας να πεταχτούν έξω τα μυρμήγκια […] που βρίσκονταν στα σαπισμένα αχλάδια […]» και λίγο παρακάτω «Το κεφάλι του ήταν γεμάτο μυρμήγκια», ή η ιδέα του «αόρατου» στις δύο συνεχόμενες προτάσεις: «Όταν άρχισαν να χτυπούν οι καμπάνες, δεν φαίνονταν μέσα στα καμπαναριά τους. Ένα αεροπλάνο πετούσε τόσο ψηλά από πάνω του, που ήταν αδύνατο να το διακρίνεις». Με την αποσύνδεση, στις λέξεις που περιγράφουν ως και τα πιο κοινά αντικείμενα –τραπέζι, μαχαίρι, καρέκλα, παράθυρο–, του σημαίνοντος από το σημαινόμενο. Με την παράθεση κινήσεων και συμβάντων, χωρίς φυσικά «περάσματα» ανάμεσά τους, που θα έδιναν μια αφηγηματική ροή, και με την αίσθηση, έτσι όπως καθετί συμβαίνει ξεκομμένο από καθετί άλλο, ότι στη θέση του θα ήταν δυνατό να συμβεί κι οτιδήποτε άλλο. Θα μπορούσε να συνεχίζεται επί μακρόν η απαρίθμηση των τρόπων που μετέρχεται ο συγγραφέας για να υπονομεύσει την ιστορία του –διατηρώντας εντούτοις την επιφανειακή όψη μιας ιστορίας– και την έννοια των φράσεών του, χωρίς ωστόσο να χρησιμοποιεί σουρεαλιστικά τρικ, αλλά μόνο με τη δημιουργία μιας συνολικής λοξής, έκκεντρης αφήγησης απαρχής μέχρι τέλους.

Στην «Αγωνία του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι», ο Χάντκε γίνεται τελικά ο αποκρουστικός κήρυκας μιας ακαταπράυντης απουσίας οποιουδήποτε νοήματος.

Σε μια συνέντευξή του, που υπάρχει ως επίμετρο στο βιβλίο, ο Χάντκε (αφού δηλώσει την περιφρόνησή του για τη λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία ή τον Προυστ) λέει: «Το μοντέλο είναι ο Κάφκα. Ο Κάφκα θα μείνει το μοντέλο του αιώνα». Όμως στα έργα του Κάφκα, στην παγίδευση του ατόμου στον ιστό ενός ακατανόητου κόσμου, ο αναγνώστης νιώθει μολαταύτα τις υπερβολικές ασταμάτητες ταλαντώσεις μιας πολύ ευαίσθητης χορδής. Ο Γιόζεφ Μπλοχ στον Τερματοφύλακα δεν είναι παγιδευμένος, γιατί μια παγίδα είναι κάτι που κάπως ορίζεται, άρα έχει κάποιο νόημα. Έτσι, πολύ ορθά, αφού πρώτα εκφράζει το θαυμασμό του για τον Κάφκα, ο Χάντκε συμπληρώνει: «Το μοναδικό πράγμα που με ενοχλεί είναι το ότι θέλει να παριστάνει πάντα το θύμα».

Ο άνθρωπος, νοηματοδοτώντας τον κόσμο, τον εξανθρωπίζει κι εξανθρωπίζεται ο ίδιος. Αυτό το ρόλο παίζουν οι ιστορίες. Στην Αγωνία του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι, ο Χάντκε γίνεται τελικά ο αποκρουστικός κήρυκας μιας ακαταπράυντης απουσίας οποιουδήποτε νοήματος. 

* Στην κεντρική εικόνα φωτογραφία από την ταινία του Wim Wenders «Η αγωνία του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι» (1972).

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

altΗ αγωνία του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι
Peter Handke
Μτφρ. Αλέξανδρος Ίσαρης
Gutenberg 2017
Σελ. 184, τιμή εκδότη €13,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ PETER HANDKE


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Φράουλες, του Γιόζεφ Ροτ

Φράουλες, του Γιόζεφ Ροτ

Για την ημιτελή νουβέλα του Joseph Roth «Φράουλες» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Άγρα).

Της Έλενας Χουζούρη

Τι αίσθηση αποκομίζει κανείς όταν τρώει φράουλες; Σίγουρα, δροσιστική, απολαυστική, ηδονική. Οι φράουλες είναι φρούτο της Άνοιξης, έρχονται να χρ...

Άουσβιτς: η φωνή των Εβραίων, τύψεις των Γερμανών

Άουσβιτς: η φωνή των Εβραίων, τύψεις των Γερμανών

Με αφορμή τα μυθιστορήματα των Antonio G. Iturbe «Η βιβλιοθηκάριος του Άουσβιτς» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Κλειδάριθμος) και Annette Hess «Η διερμηνέας» (μτφρ. Αλεξάνδρα Παύλου, εκδ. Ψυχογιός), για το πώς η εμπειρία των στρατοπέδων επιστρέφει διαρκώς στη λογοτεχνίας.

Του&...

Δόξα, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Δόξα, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Έργο αισθηματικής αγωγής της «ρωσικής περιόδου» του Ναμπόκοφ - Για το μυθιστόρημα του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ «Δόξα» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Εγκαταλείπω την ποίηση δε θα πει προδοσία» - Πτυχές του έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου

«Εγκαταλείπω την ποίηση δε θα πει προδοσία» - Πτυχές του έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου

Πτυχές του πολυσχιδούς έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου, που, σε ηλικία 89 ετών, έφυγε χθες από κοντά μας. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1931. Το κανονικό του όνομα ήταν Κωνσταντίνος Δημητριάδης, α...

Πέθανε ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος

Πέθανε ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος

Έφυγε στα 89 του χρόνια ο ποιητής και διηγηματογράφος Ντίνος Χριστιανόπουλος, λογοτέχνης ταυτισμένος με την πόλη και την Ιστορία της Θεσσαλονίκης. 

Επιμέλεια: Απόστολος Σκλάβος

Την είδηση του θανάτου του έκανε γνωστή ο συγγραφέας και φιλόλογος Θωμ...

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Αυτά είναι τα είκοσι (20) καλύτερα μυθιστορήματα που γράφτηκαν και εκδόθηκαν στα αγγλικά την τελευταία δεκαετία (2010-2019), σύμφωνα με τη συντακτική ομάδα του έγκριτου αμερικανικού ιστότοπου για τα βιβλία και τον πολιτισμό Literary Hub. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ