alt

Για το μυθιστόρημα του Μιχαήλ Μπουλγκάκωφ «Λευκή φρουρά» (μτφρ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδ. Ερατώ).

Του Νίκου Ξένιου

Στις 29 Ιουνίου 1917, τρεις μήνες μετά το ξέσπασμα της Ρωσικής Επανάστασης, η Ουκρανία διακηρύσσει την αυτονόμησή της από τη Ρωσία. Μετά από τη συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ ξεκινά μια διετία αναρχίας για την Ουκρανία. Το Κίεβο περνά από τα χέρια των Γερμανών στα χέρια των Ουκρανών εθνικιστών του Σιμόν Πετλιούρα και η Ουκρανία υφίσταται μια προσωρινή επαναστατική κυβέρνηση. Όταν οι Γερμανοί την καταλαμβάνουν, κατά τη διάρκεια της «κυβέρνησης-μαριονέτας» των Λευκών και μετά την ήττα και αποχώρηση των Γερμανών, ο Πετλιούρα εξακολουθεί να αντιτίθεται στους Σοβιετικούς. Το 1925 ο Μιχαήλ Μπουλγκάκωφ (1891-1940), που έχει τη ρετσινιά του «αντισοβιετικού» από τη λογοκρισία του Κόμματος και αναγκάζεται να δουλέψει ως βοηθός σκηνοθέτης στο Θέατρο Τεχνών της Μόσχας, αρχίζει να δημοσιεύει σε συνέχειες, στο βραχύβιο περιοδικό «Rossiya», τη Λευκή Φρουρά του.

Η Λευκή Φρουρά πρωτομεταφράστηκε στη δεκαετία του 1970 από τον Αντρέα Φραγκιά. Η νέα μετάφραση της έμπειρης μεταφράστριας Ελένης Μπακοπούλου κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ερατώ σε καλαίσθητη έκδοση με σκληρό εξώφυλλο και συνοδεύεται από ένα δοκίμιο του Ιγκάρ Μπέλζα και από ένα αναλυτικό χρονολόγιο της ζωής του συγγραφέα.

Νοσταλγοί του ancient régime

Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα αμφιλεγόμενο, όπου η στρατιωτική περιβολή περιγράφεται με αξιοσημείωτο φετιχισμό και όπου η νοσταλγία της παλιάς, αυτοκρατορικής Ρωσίας μετατρέπεται σε ύμνο.

Τα αδέλφια Τούρμπιν έχουν μόλις θάψει τη μητέρα τους. Ο Αλεξέι, ο Νικόλκα και η Γιελένα ζουν με τη γλυκιά ανάμνηση της τσαρικής Ρωσίας. Στο μυθιστόρημα εμφανίζονται ως φιλελεύθεροι, ανοιχτόκαρδοι και αντισημίτες, αριστοκρατικά υπερόπτες, γαλουχημένοι ως αφοσιωμένοι ορθόδοξοι, έτοιμοι να αντιταχθούν στη νέα κατάσταση που έρχεται να σαρώσει τις παλιές αξίες τους. Αλλά και όλος ο κοινωνικός τους περίγυρος αναπλάθει αυτές τις πεπαλαιωμένες αξίες. Ένας γείτονάς τους, ο Βασίλι Λίσοβιτς (Βασιλίσα) κρύβει πίσω από την ταπετσαρία τσαρικά ρούβλια, χρυσό και ασήμι, ενώ ένας προσκεκλημένος τους διατηρεί την αυταπάτη πως ο τσάρος και η τσαρίνα έχουν διαφύγει μέσω της Ασίας και βρίσκονται ασφαλείς στην Ευρώπη. Οι Μπολσεβίκοι, στις περιγραφές τους, είναι οι «εκπεσόντες άγγελοι». Η μεσοαστική τάξη του Κιέβου δεν είναι παρά μια ρωσόφωνη νησίδα μέσα στη θάλασσα της επαναστατημένης ουκρανικής αγροτιάς. Η αντίθεση ανάμεσα στο αστικό και στο αγροτικό στοιχείο αντικατοπτρίζεται στους χαρακτήρες των δυο αδελφών, Νικόλκα και Αλεξέι. Οι εφιάλτες του Αλεξέι είναι χαρακτηριστικοί ενός μοναρχικού, που δεν θέλει ούτε να ακούει καν τα ονόματα του Κερένσκι και του Τρότσκι. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα αμφιλεγόμενο, όπου η στρατιωτική περιβολή περιγράφεται με αξιοσημείωτο φετιχισμό και όπου η νοσταλγία της παλιάς, αυτοκρατορικής Ρωσίας μετατρέπεται σε ύμνο.

Ως πρότυπα για τη διαγραφή των χαρακτήρων του ο Μπουλγκάκωφ χρησιμοποιεί κάποια μέλη της ρωσόφωνης κρατικής υπαλληλίας που συμμετείχαν στην άμυνα του Κιέβου ενάντια στις δυνάμεις των Ουκρανών εθνικιστών. Φιλοτεχνεί τύπους της εγχώριας ελίτ που δεν άντεχαν την αναταραχή και νοσταλγούσαν το παρελθόν. Στο βιβλίο πρωταγωνιστεί ένα Κίεβο πλημμυρισμένο με πρόσφυγες από τη Μόσχα και την Πετρούπολη: αξιωματικούς που έχουν γυρίσει από το μέτωπο, εμπόρους, δικηγόρους, γαιοκτήμονες, πόρνες, μηχανικούς, γιατρούς και συγγραφείς, που όλοι μισούν τους Μπολσεβίκους, περιφέρονται αξύριστοι και μεθοκοπούν. Το όργιο ασυδοσίας των οπαδών του Πετλιούρα, η αλλαγή καθεστώτος και η επιστράτευση του ίδιου του Μπουλγκάκωφ αποτυπώνονται στο μυθιστόρημα.

Το 1921 δίνεται άδεια στον συγγραφέα να κατοικήσει και να εργαστεί στη Μόσχα. Εκεί, συμβιβαζόμενος παράλληλα με τις προπαγανδιστικές παραγγελίες του Κόμματος, κατορθώνει να προσεγγίσει τους συγγραφικούς κύκλους και να δημοσιεύσει στην εφημερίδα «Παραμονή» και να κάνει επιμέλεια κειμένων στην εφημερίδα «Σειρήνα». Στην πρώτη της εκδοχή η Λευκή Φρουρά ξεκινούσε με τον τίτλο «Ο κίτρινος σημαιοφόρος» και απέδιδε την ήττα του ομώνυμου κινήματος με φράσεις αντλημένες από την Αποκάλυψη του Ιωάννη. Σταδιακά ο συγγραφέας εμπλουτίζει τους χαρακτήρες των μελών της οικογένειας Τούρμπιν, ενώ επιστρατεύει και πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία και ορίζει ως σκηνικό του μυθιστορήματός του το Κίεβο του 1918: η νοσταλγική εικόνα του μνημείου του πρίγκιπα Βλαδίμηρου, η οδός Μαλο-Προβάλναγια όπου τραυματίζεται ο Αλεξέι, η γενναιοφροσύνη κάποιων προσώπων και ο βαθύς ανθρωπισμός σε σύγκρουση με την ωμή βία και τη χυδαιότητα συνθέτουν μια «μεγάλη και τρομακτική» εικόνα της ταραχώδους εκείνης χρονιάς. Το μυθιστόρημα κλείνει με την εμφάνιση του θωρακισμένου τραίνου «Προλετάριος» στον σταθμό και τον προοιωνισμό μιας νέας εποχής.

stalin Bulgakov

Η θεατρική εκδοχή και η αλλαγή στάσης του «πατερούλη»

Το 1926 η Λευκή Φρουρά, διασκευασμένη σε θεατρικό έργο υπό τον τίτλο Ημέρες των Τούρμπιν, ανεβαίνει στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας, σκηνοθετημένη από τον Στανισλάφσκι. Ο ίδιος ο Στάλιν την επικρίνει δημόσια και το έργο απαγορεύεται. Ο Μπουλγκάκωφ εκφράζει τη δυσαρέσκειά του φωναχτά σε φίλους και γνωστούς και διατείνεται ότι «ίσως να ήταν καλύτερα να πάει να ζήσει κάπου αλλού, σε κάποια χώρα όπου τουλάχιστον τα βιβλία του θα δημοσιεύονταν κι η αξία του ίσως και να αναγνωριζόταν». Κάποια ημέρα χτυπά το τηλέφωνο και στην άλλη άκρη της γραμμής είναι ο Στάλιν:

Τι πληροφορούμαι, πολίτη Μπουλγκάκωφ! Μα, επιθυμείτε στ’ αλήθεια να εγκαταλείψετε τη Σοβιετική Ένωση; Λοιπόν, ακούστε τι θα γίνει. Θα δουλέψετε και πάλι στο Θέατρο Τέχνης ως βοηθός σκηνοθέτη, ίσως κι αλλού ως λιμπρετίστας για όπερες. Για τη δημοσίευση των έργων σας, θα δούμε εν καιρώ.

Ο «πατερούλης» κράτησε αμφίθυμη στάση απέναντι στον Μπουλγκάκωφ, παίζοντας μαζί του «τη γάτα με τον ποντικό» μέχρι τον θάνατό του.

Εν καιρώ και εγένετο. Στις 15 Ιανουαρίου 1932, η διεύθυνση του θεάτρου γνωστοποιεί στον έκπληκτο Μπουλγκάκωφ ότι οι Ημέρες των Τούρμπιν θα ανέβουν ξανά στη σκηνή. Οι παραστάσεις στη Μόσχα επρόκειτο να συνεχιστούν για εννέα ολόκληρες σεζόν. Φαίνεται πως η έντονα εκπεφρασμένη αγάπη για την ουκρανική γη και η εθελοτυφλία προς τη διαφθορά της εποχής του τσαρισμού, σε συνδυασμό με την ακριβή αναπαράσταση των ιστορικών περιστατικών και την προσδοκία πως μια ανώτερης ηθικής νέα κατάσταση πραγμάτων θα έρθει από τον Βορρά, έκαναν τελικά τον Στάλιν να θεωρήσει το έργο φιλικά διακείμενο προς το καθεστώς του. Παρόλα αυτά ο «πατερούλης» κράτησε αμφίθυμη στάση απέναντι στον Μπουλγκάκωφ, παίζοντας μαζί του «τη γάτα με τον ποντικό» μέχρι τον θάνατό του.

Τα ξημερώματα της 1ης Σεπτεμβρίου 1939 η Γερμανία εξαπολύει κεραυνοβόλο επίθεση ενάντια στην Πολωνία και την καταλαμβάνει. Στις 17 Σεπτεμβρίου εισβάλλει στην Πολωνία από τα ανατολικά η Σοβιετική Ένωση και καταλαμβάνει την υπόλοιπη χώρα. Το 1940, και ενώ ο Προκόφιεφ ανεβάζει στο Λένινγκραντ το μπαλέτο Ρωμαίος και Ιουλιέτα, ο Μπουλγκάκωφ πεθαίνει στη Μόσχα, ο Ισαάκ Μπάμπελ δολοφονείται, ο Λεόν Τρότσκι πεθαίνει μυστηριωδώς στο Μεξικό, τα σοβιετικά στρατεύματα καταλαμβάνουν τις βαλτικές χώρες και οι Γερμανοί προελαύνουν για δεύτερη φορά ενάντια στη Ρωσία.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.


Απόσπασμα από το τέλος του βιβλίου

«Στο παράσπιτο, και ο Πιέτκα ο Σιεγκλόφ έβλεπε ένα όνειρο.

Ο Πιέτκα ήταν μικρός, για τούτο και δεν ενδιαφερόταν ούτε για τους μπολσεβίκους, ούτε για τον Πετλιούρα, τον Δαίμονα. Και είδε ένα όνειρο απλό και χαρούμενο, σαν ηλιακή σφαίρα.

Περπατούσε λοιπόν ο Πιέτκα σε ένα μεγάλο πράσινο λειβάδι, και στο λειβάδι αυτό είχε κάτσει ένα αστραφτερό αδαμάντινο μπαλόνι, μεγαλύτερο από τον Πιέτκα. Στα όνειρα, όταν οι μεγάλοι πρέπει να τρέξουν κολλάνε στη γη, βογκάνε και χτυπιούνται, προσπαθώντας να ξεκολλήσουν τα πόδια τους από το βάλτο. Τα παιδικά πόδια όμως είναι ζωηρά και ελεύθερα. Ο Πιέτκα έφτασε τρέχοντας ως το αδαμάντινο μπαλόνι και με κομμένη την ανάσα από ένα χαρούμενο γέλιο, το άρπαξε στα χέρια του. Το μπαλόνι περιέλουσε τον Πιέτκα με λαμπερές πιτσιλιές. Αυτό ήταν όλο το όνειρο του Πιέτκα. Από την ευχαρίστηση άρχισε να χαχανίζει εν τω μέσω της νυχτός. Και εύθυμα του έστειλε εις απάντησιν μια στράκα ένα τριζόνι πίσω από τη σόμπα. Ο Πιέτκα άρχισε να βλέπει και άλλα, ελαφριά και χαρούμενα όνειρα, ενώ το τριζόνι τραγουδούσε και ξανατραγουδούσε το τραγούδι του κάπου σε μια σχισμή, στη λευκή γωνία πίσω από τον κουβά, ζωντανεύοντας την αποκοιμισμένη, ψιθυριστή νύχτα της οικογένειας».


altΛευκή Φρουρά
Μιχαήλ Μπουλγκάκωφ
Μτφρ. Ελένη Μπακοπούλου
Ερατώ 2017
Σελ. 544, τιμή εκδότη €20,14

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ MIKHAIL BULGAKOV

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ιούδας» του Άμος Οζ (κριτική) – Η Ιστορία, η προδοσία και οι αποδιοπομπαίοι τράγοι

«Ιούδας» του Άμος Οζ (κριτική) – Η Ιστορία, η προδοσία και οι αποδιοπομπαίοι τράγοι

Για το βιβλίο του Άμος Οζ «Ιούδας» (μτφρ. Μάγκι Κοέν, εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: o Μπεν Γκουριόν, ιδρυτής και πρώτος πρωθυπουργός του Ισραήλ, επιθεωρεί στρατεύματα το 1957. 

Γράφει ο Μιχάλης Μοδινός 

Η παρ...

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (κριτική) – Ο Μάρκες συναντά τον Χουάν Ρούλφο σε απόμερο χωριό της Χιλής

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (κριτική) – Ο Μάρκες συναντά τον Χουάν Ρούλφο σε απόμερο χωριό της Χιλής

Για το βιβλίο του Αντρές Μοντέρο [Andres Montero] «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Διόπτρα). Κεντρική εικόνα: από την ταινία «Τhe Settlers». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Νότια της Χ...

«Μια ιστορία με κοκαΐνη» του Μ. Αγκέεφ (κριτική) – Μυθιστόρημα των αισθήσεων και των παραισθήσεων

«Μια ιστορία με κοκαΐνη» του Μ. Αγκέεφ (κριτική) – Μυθιστόρημα των αισθήσεων και των παραισθήσεων

Για το μυθιστόρημα του Μ. Αγκέεφ [Μ. Αgueev] «Μια ιστορία με κοκαΐνη» (μτφρ. Σοφία Κορνάρου, εκδ. Ροές). Kεντρική εικόνα: πίνακας του Ηans Βaluschek (1870-1935).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Κάποιους συγγραφείς τους καλύπτει ο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Από την απόλυτη επιτυχία στη συνειδητοποίηση. Ο Μιχάλης Αλμπάτης μάς μίλησε για το νέο του βιβλίο «Η κατάλυση του χρόνου» (εκδ. Νήσος), αλλά και πώς βίωσε το απίστευτο «γκελ» που έκανε το προηγούμενο μυθιστόρημά του.

Συνέντευξη στον Διονύση Μαρίνο

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ